ବର୍ଷା ଋତୁ ଆସିଲା। ଆକାଶରେ ମହାମେଘ ଜମିଲା, ବିଦ୍ୟୁତର ଚମକ ଓ ତୀବ୍ର ପବନର ଗର୍ଜନରେ ସେମାନେ ଆକୁଳ ହେଲେ। ଏହି ମେଘମାଳା କୃପାର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ସ୍ୱରୂପ ଜୀବନଦାୟିନୀ ବର୍ଷା ଲୁଟାଇଲେ। ତିବ୍ର ରବିର ତାପରେ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଥିବା ମାଟି, ଏହି ଜଳଧାରାରେ ଭିଜିଗଲା, ଯେପରି ଦୀର୍ଘ କଠୋର ତପସ୍ୟାରେ ଶୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିବା ଦେହ ଲକ୍ଷ୍ୟପ୍ରାପ୍ତିରେ ପୁନଃ ସ୍ୱସ୍ଥ ହୁଏ। ରାତିର ଆରମ୍ଭରେ ଅନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟରେ କେବଳ ଜୁଗନ୍ତି ଲୁଚୁଥିଲେ, ଗ୍ରହମାଣ୍ଡଳ ଆଲୋକିତ ହେଉନଥିଲେ; ଏହା କଳିଯୁଗର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ, ଯେଉଁଠାରେ ଅଧର୍ମୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ପାପରେ ବେଦ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ମେଘର ଗର୍ଜନ ଶୁଣି, ଦୀର୍ଘଦିନ ନିରବ ଥିବା ବାଘମାଛିମାନେ କୁହୁକୁହୁ କରି ଉଠିଲେ, ଯେପରି ଦୀକ୍ଷା ପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପୁନର୍ବାର ପାଠ କରନ୍ତି। ଛୋଟ ନଦୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଶୁଷ୍କ ହୋଇ ମୂଳ ପଥ ଛାଡ଼ି ଦେଇଥିଲେ, ବର୍ଷାରେ ପୁନଃ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିଲେ; ଏହା ସ୍ୱାଧୀନ ପୁରୁଷଙ୍କ ଧନ ଓ ଶକ୍ତିର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ। ମାଟି ହରିତ ଘାସରେ ଢାକିଗଲା, ଲାଲ ଇନ୍ଦ୍ରଗୋପା ପୋକା ଓ ଛତା ଚ୍ୟାପି ଥିଲା; ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ମାନବ ଜୀବନର ଶ୍ରୀର ସମାନ। ଖେତ-ଖଳିଆନ ଫସଲରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଚାଷୀମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ; କିନ୍ତୁ ଅଭିମାନୀ, ଯେଉଁମାନେ ଭାଗ୍ୟ ଉପରେ ଭରସା ନ ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ଜଳଚର ଓ ସ୍ଥଳଚର ପ୍ରାଣୀମାନେ ବର୍ଷାର ତାଜା ପ୍ରଭାବରେ ଅପୂର୍ବ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ, ଯେପରି ହରିଙ୍କ ସେବା କଲେ ଜୀବ ଶୋଭିତ ହୁଏ। ଅନେକ ନଦୀ ଯୋଗ ହୋଇ, ନଦୀ ତୀବ୍ର ପବନରେ ତରଙ୍ଗିତ ହେଉଥିଲା; ଏହା ଅପକ୍୵ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଓ ରଜସରେ ଅସ୍ଥିର ଯୋଗୀର ମନ ସମାନ। ପ୍ରବଳ ବର୍ଷାରେ ପାହାଡ଼ମାନେ ଅଚଳ ରହିଲେ, ଯେପରି ଉଚ୍ଚ ଚିତ୍ତ ଲୋକ ଦୁଃଖରେ ଅଚଳ ରହନ୍ତି। ପଥମାନେ ଘାସରେ ଢାକି ଅଲକ୍ଷ୍ୟ ହୋଇଗଲା, ଯେପରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବେଦକୁ ଅବହେଳା କଲେ ଏବଂ କଳିର କଳହରେ ବେଦ ଅନ୍ଧକାର ହୁଏ। ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ବିଦ୍ୟୁତ ଯେପରି ଅସ୍ଥାୟୀ, ଏଭଳି ନାରୀମାନେ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ନିଜ ଗୁଣ ଅଛି ବୋଲି ମଧ୍ୟ ନିରନ୍ତର ସ୍ଥିତି ରଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଆକାଶରେ ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ ଗୁଣରହିତ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଗୁଣବାନ୍ ପ୍ରତୀତି ହେଲା; ଯେପରି ନିର୍ଗୁଣ ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ଗୁଣରେ ଅନ୍ୟର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଗୁଣବାନ୍ ଲାଗନ୍ତି। ଚନ୍ଦ୍ରମା, ନିଜ ଆଲୋକରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମେଘରେ ଢାକାଯାଇ, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ହେଉନଥିଲେ; ଏହିପରି ଅହଂକାରରେ ଅନ୍ଧ ଲୋକ ନିଜ ସ୍ୱଭାବିକ ମହିମା ଦେଖାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ମେଘ ଆସିଲାବେଳେ ମୟୂରମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ନୃତ୍ୟ କଲେ; ତଥାପି ତାଙ୍କ ଘରେ ତାପିତ ହୃଦୟରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଗମନକୁ ଅପେକ୍ଷା କଲେ, ଯେପରି ଭକ୍ତମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଗଛମାନେ ତଳରେ ଜଳ ପିଇ, ତପସ୍ୟାରେ ଶୀର୍ଣ୍ଣ ଦେହକୁ ପୁନଃ ପ୍ରାଣ ପାଇଲେ, ଯେପରି ଅନେକ ଅଭିଲାଷାରେ କ୍ଷୀଣ ଲୋକ ଫଳ ପାଇ ନବ ଶକ୍ତି ଲଭନ୍ତି। ସାନ୍ତ ହ୍ରଦ ଓ ଜଳାଶୟରେ ବକମାନେ ବସିଲେ; ଏହା ଅନେକ ଆଶାରେ ଅନ୍ଧ ଲୋକ ଉତ୍ତାଳ ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନରେ ବସିଥିବା ପରି। ବର୍ଷାର ତୀବ୍ର ପ୍ରବାହରେ କୃଷ୍ଣରାଜ ନିର୍ମିତ ବାନ୍ଧ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ଯେପରି କଳିଯୁଗରେ ପାଖଣ୍ଡୀମାନେ ବେଦମାର୍ଗକୁ ଭାଙ୍ଗିଦିଅନ୍ତି। ମେଘମାନେ ବାୟୁ ଚାଳିତ ହୋଇ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ଅମୃତସମ ଜଳ ବର୍ଷାଇଲେ; ଯେପରି ଧନୀମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅନୁରୋଧ କଲେ ଯଥାସମୟରେ ଦାନ କରନ୍ତି। ଏପରି ଦୃଶ୍ୟରେ ହରି, ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗୀମାନେ, ଗାଈ ଓ ଗୋପମାନେ ସହିତ, ପକ୍କ କଜୁରି ଓ ଜମ୍ବୁ ଗଛରେ ଭରିଥିବା ଏହି ଅରଣ୍ୟକୁ ଭୋଗ କରିବାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଡାକରେ ଗୋମାତାମାନେ ଭାରି ଦୁଧର ଭାର ନେଇ ଧୀରେ ଚାଲିଲେ, ହୃଦୟର ସ୍ନେହରେ ଦୁଧ ଝରିଯାଉଥିଲା। ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଦେଖିଲେ—ଗଛର ଶାଖାରୁ ମଧୁ ଝରୁଛି, ପାହାଡ଼ ନିକଟର ଗୁହାରେ ଝରଣାର ଧ୍ୱନି ଗଞ୍ଜୁଛି। କେବେ କେବେ ବର୍ଷା ଗଛର ଖୋଳ ଓ ଗୁହାରେ ପଡ଼ିଲେ, ପ୍ରଭୁ ସେଠାରେ ପ୍ରବେଶ କରି ମୂଳ, କନ୍ଦମୂଳ ଓ ଫଳ ଭୋଜନ କଲେ। ସଙ୍କର୍ଷଣ ଓ ଗୋପମାନେ ସହିତ, ପ୍ରଭୁ ଝରଣାପାଖରେ ପାଥର ଉପରେ ବସି, ଆଣିଥିବା ଦଧି ଓ ଭାତ ଭୋଜନ କଲେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ସହିତ ଅନ୍ଦାନ୍ଦ ଭାଗିନେଲେ। ଘାସ ଉପରେ ବସି, ଗାଈ, ବଉଁଢି, ବଉଁଢିଆ ଦୂଧର ଭାରରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ଚକ୍ଷୁ ମୁଦି ଶାନ୍ତିରେ ଚରିଲେ। ଏହି ବର୍ଷା ଋତୁର ଶୋଭା, ଯାହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଲା, ଏବଂ ଯାହା ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଅଧିକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲା, ତାହାକୁ ପ୍ରଭୁ ପୂଜା କଲେ। ଏପରି ଭାବେ ବଳରାମ ଓ କେଶବ ବ୍ରଜରେ ବାସ କରିଥିଲେ, ଏବେ ଶରତ୍କାଳ ଆସିଲା—ନିଳାକାଶ, ପବିତ୍ର ଜଳ ଓ ଶିତଳ ସମୀର। ଶରତ୍କାଳରେ ପଦ୍ମ ଖିଲିଲା, ଜଳ ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କଲା, ଯେପରି ଯୋଗାଭ୍ୟାସରେ ଗିରି ପଡ଼ିଥିବା ମନ ପୁନଃ ଶାନ୍ତି ପାଏ। ଏ ଋତୁ ଆକାଶରୁ ମେଘ, ମାଟିରୁ ମଲିନତା, ଜଳରୁ ଅପବିତ୍ରତା ଦୂର କଲା; ଯେପରି କୃଷ୍ଣ ଭକ୍ତି ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କ ଅନ୍ତଃକରଣର ଅପବିତ୍ରତା ଦୂର କରେ। ସମସ୍ତ ଅର୍ଥ ତ୍ୟାଗ କରି, ଏମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ତେଜରେ ଚମକିଲେ; ଯେପରି ତ୍ୟାଗୀ ମୁନି ଆଶା ତ୍ୟାଗ କରି ଶାନ୍ତ ଓ ପାପମୁକ୍ତ ହୁଏ। ପାହାଡ଼ମାନେ ଜଳ ଦେଲେ, କିନ୍ତୁ କେବେ କେବେ ଶୁଭ ଦେଉନଥିଲେ; ଏହା ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଯଥାସମୟରେ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥିବା ପରି। ଗଭୀର ଜଳରେ ବସୁଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜଳ କମିବା ଦେଖିଲେ ନାହିଁ; ଏହିପରି ଅବିବେକୀ ଗୃହସ୍ଥ ଦିନକୁ ଦିନ ଜୀବନ ହ୍ରାସ ହେଉଥିବା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ ଶରତ୍ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେପରି ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦରିଦ୍ର ଗୃହସ୍ଥ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ ନାହିଁ। ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ଆସ୍ତେ ଆସ୍ତେ କାଦ଼ ଓ ଶୁଷ୍କତା ଛାଡ଼ିଲେ; ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନାତ୍ମ ବସ୍ତୁରେ ‘ମୋର’ ବୋଧ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି। ଶରତ୍ ଆସିଲାବେଳେ ସାଗର ଶାନ୍ତ ଓ ନିର୍ବିକାର ହେଲା, ଯେପରି ମୁନି ସମସ୍ତ ଚେଷ୍ଟା ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଆତ୍ମାରେ ଏକାଗ୍ର ହୁଏ। ଚାଷୀମାନେ ଦୃଢ଼ ବନ୍ଧରେ ଖେତରୁ ଜଳ ନେଲେ; ଏହିପରି ଯୋଗୀମାନେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ଧାରାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି।