ଉଦ୍ଧବଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଇ ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ, "ଯେଉଁ ଲୋକ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ନୁହେଁ, ସେ ଦରିଦ୍ର; ଯେଉଁ ଲୋକ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁଶାସନ କରିପାରିନାହାନ୍ତି, ସେ ଦୟନୀୟ; ଯେଉଁ ଲୋକ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ଅସଙ୍ଗ ଚିତ୍ତରେ ଦେଖେ, ସେ ନିଜେ ଏକ ନାୟକ; ଯେଉଁ ଲୋକ ଗୁଣରେ ଆସକ୍ତ, ସେ ଏହାର ବିପରୀତ। ଉଦ୍ଧବ, ତୁମ ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ଉତ୍ତର ଦିଆଯାଇଛି। ନୀତି ଓ ଅନୀତିର ବିଶେଷତା ଉପରେ ଅଧିକ କଥା ହେବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ଗୁଣରେ ଦୋଷ ଦେଖିବା ଏକ ଦୋଷ, ଯେଉଁ ଗୁଣ ଦୋଷ ଓ ଗୁଣ ଦୁଇଁରୁ ମୁକ୍ତ, ସେଉଁ ଗୁଣ ଏକ ନିଜସ୍ୱ ଶୁଦ୍ଧତା। ଏହିପରି କଥାବାର୍ତ୍ତା ସମାପ୍ତ ହେଲା ପରେ, ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ ଆଉ ଏକ ଦୃଶ୍ୟ ବର୍ଣ୍ନନା କରିଲେ: ଗୋପମାନେ ଗୋପୀମାନେଙ୍କୁ କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମଙ୍କର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କୌଶଳ କଥା କହିଲେ—କିପରି ବନ୍ଦେଘା ଅଗ୍ନିକୁ ନିବାଇଦେଲେ, କିପରି ପ୍ରଲମ୍ବା ଦାନବକୁ ବଧ କରିଦେଲେ। ଏହି କଥା ଶୁଣି ଗୋପମାନେ ଓ ଗୋପୀମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଇ, ବ୍ରଜରେ ଆସିଥିବା କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମଙ୍କୁ ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବେ ଗଣନା କରିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ବର୍ଷା ଋତୁ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏହାରେ ଲୀନ ହେଲେ, ଦିଗନ୍ତ ଆଲୋକିତ, ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀ ତୁରୁଙ୍ଗ ରବେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ଘନ ମେଘ ଆକାଶକୁ ଆବୃତ କରି, ବିଜୁଳିର ଝିଁକା ଓ ତୁରୁଙ୍ଗ ରବେ ଜଗତ ଅନ୍ଧାର ହେଲା, ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମା ଗୁଣରେ ଆବୃତ ହୋଇ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ। ସମୟ ଆସିଲା, ମେଘମାନେ ଏଠାରେ ଅଠ ମାସ ଧରି ପୃଥିବୀରୁ ଉଠାଇଥିବା ଜଳକୁ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଭୂଲାଇଦେଲେ। ଦୀପ୍ତିମାନ ବିଜୁଳି ସହିତ ବଡ଼ ମେଘ, ତୀବ୍ର ପବନରେ ଉତ୍ପାତିତ, ଜଳ ପ୍ରବାହ କରିଲେ, ଯେପରି କୃପା ଏକ ଜୀବନ ଦାନ କରେ। ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଦଗ୍ଧ ପୃଥିବୀ, ବର୍ଷାରେ ଭିଜିଗଲା, ଯେପରି ଉପବାସରେ ଶିର୍ଣ୍ଣ ଦେହ ଚାହିଦା ଫଳ ପାଇଲାପରେ ଉନ୍ନତି ହୁଏ। ରାତିର ଆରମ୍ଭରେ କେବଳ ଜ୍ୱାଳାପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ପୋକାମାନେ ଅନ୍ଧାରରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲେ, ଗ୍ରହମାନେ ନୁହେଁ; ଏହା କଳି ଯୁଗରେ ପାପରେ ହେଉଥିବା ବେଦ ଅବିଭାସିତ ହେବା ପରି। ମେଘର ତୁରୁଙ୍ଗ ଶୁଣି ବେଙ୍ଗମାନେ ଚୁପ ଥିବା ସ୍ଥିତିରୁ କୁଆଁ କୁଆଁ ଶବ୍ଦ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ—ଯେପରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନିଜ ବ୍ରତ ସମାପ୍ତ କରି ପୁଣି ପଠନ କରନ୍ତି। ଶୁକ୍ନ ଏବଂ ବିଚ୍ୟୁତ ନଦୀମାନେ ପୁଣି ପ୍ରବାହିତ ହେଲେ, ଯେପରି ଏକ ସ୍ୱାଧୀନ ବ୍ୟକ୍ତିର ଧନ ଓ ଶରୀର ଶକ୍ତି ପୁଣି ଫେରେ। ପୃଥିବୀ ତରଳ ହରିତ ଘାସ ଓ ଲାଲ ଇନ୍ଦ୍ରଗୋପା ପୋକାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଚାଉ ଛାୟାରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ—ଯେପରି ପୁରୁଷଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରୀ। ଫସଲରେ ଭରିଥିବା କ୍ଷେତ୍ର ଚାଷୀମାନେଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଲା, କିନ୍ତୁ ଅଭିମାନୀ ଲୋକମାନେ ନିଜେ ନିଜେ ଭାଗ୍ୟର ଆଶ୍ରୟ ନ ଜାଣି ଦୁଃଖ ପାଇଲେ। ସ୍ଥଳ ଓ ଜଳର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ବର୍ଷାରେ ନବୀନ ରୂପ ନେଲେ, ଯେପରି ହରିଙ୍କୁ ସେବା କରି ଲୋକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୁଏ। ନଦୀ ବହୁ ଉପନଦୀ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ତୀବ୍ର ପବନରେ ତରଙ୍ଗିତ—ଯେପରି ଅପକ୍୵ା ଯୋଗୀର ଚିତ୍ତ ରାଗ ଓ ଗୁଣରେ ଉତ୍ପାତିତ। ପର୍ବତମାନେ ବର୍ଷା ଝରଣାରେ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଉତ୍ତମ ଚିତ୍ତ ଶ୍ରୀରେ ଅପରିହାର୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ ନାହିଁ। ପଥ ଅନିଶ୍ଚିତ, ଘାସରେ ଆବୃତ, ଚିହ୍ନ ହୀନ—ଯେପରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବେଦକୁ ଅବହେଳା କରି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଅନ୍ଧାର କରନ୍ତି। ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଜୋଡ଼ା ଅପରିପକ୍ୱ, ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ବିଜୁଳି ପରି; ଏହିପରି ନାରୀମାନେ ତାଙ୍କର ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ନିବେଶ ରଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ସେମାନେ ଗୁଣବାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ। ଆକାଶରେ ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ ବିନା ଗୁଣରେ ଦିଶିଲା, କିନ୍ତୁ ଦେଖିବାକୁ ଗୁଣ ଦିଆଯାଇଥିବା ପରି; ଯେପରି ଗୁଣ ଦିଆଯାଇଲେ ନିର୍ଗୁଣ ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଦିଶିବାରେ ଗୁଣିଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୁଏ। ଚାନ୍ଦ୍ରମା ନିଜ ଆଲୋକରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ମେଘରେ ଆବୃତ ହୋଇ ଦିଶିଲା ନାହିଁ; ଯେପରି ଅହଂକାରରେ ଅନ୍ଧ ଲୋକ ନିଜ ଏକା ଚମକ ଦେଖାଇପାରିନାହିଁ। ମେଘର ଆଗମନରେ ନୃତ୍ୟ କରି ମୟୂରମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ; କିନ୍ତୁ ଗୃହରେ, ଦଗ୍ଧ ଓ ନିରାଶ, ସେମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଗମନ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କଲେ, ଯେପରି ଭକ୍ତମାନେ ମଧ୍ୟ। ଗଛମାନେ ନିଜ ମୂଳରେ ଜଳ ପିଇ ତାଙ୍କର ଆକାର ପୁଣି ଫେରେ, ଅପୂର୍ବ କ୍ଷୀଣ ଅବସ୍ଥାରୁ ଉନ୍ନତି—ଯେପରି ଚାହିଦା ଫଳ ଲାଗି ଉପବାସରେ ଶିର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରି। ଅପେକ୍ଷା ଭରି ମୃଗପାଙ୍କୀ ତଳ ଓ ଜଳାଶୟରେ ବସିଲେ, ଯେପରି ଅନ୍ୟଥା ଆଶା ରଖିଥିବା ଲୋକ ଗୃହେ ଅନେକ କର୍ମରେ ଲୀନ। ବର୍ଷାର ମେଘରେ ଆଗମନରେ ନିର୍ମାଣ ଭାଙ୍ଗି ଗଲା, ଯେପରି କଳି ଯୁଗରେ ବେଦର ମାର୍ଗ ଅସତ୍ୟ ଶବ୍ଦରେ ଭଙ୍ଗି ଯାଏ। ମେଘମାନେ ପବନରେ ଉତ୍ପାତିତ, ଜଳକୁ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଅମୃତରେ ପରି ଦେଲେ; ଯେପରି ଧନୀମାନେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ଯଥାସମୟରେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦିଅନ୍ତି। ଏପରି ହେଉଥିବା ବେଳେ, ହରି ତାଙ୍କ ସାଥୀମାନେ, ଗୋମାନେ ଓ ଗୋପମାନେ ସହିତ, ଫଳ ପକିଥିବା ଖଜୁର ଓ ଜାମୁନ ଗଛରେ ଭରିଥିବା ଅରଣ୍ୟକୁ ବିହାର କରିବାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଗୋମାନେ ଗୋପଙ୍କ କଲ୍ଲ କରିଲେ, ତେବେ ତେଁ ଦୀର୍ଘ ଅସ୍ଥିର ଉଦରରେ ଦୟାରେ ଭିଜି ଦ୍ରୁତ ଚଲିଆସିଲେ। ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଦେଖିଲେ, ଗଛର ଶୃଙ୍ଗ ମଧୁରେ ଭିଜି ଚୁଆଁ ଚୁଆଁ ଶବ୍ଦ ଦେଉଥିବା ଗୁହା ଓ ପର୍ବତ ଉପକୂଳରେ ଝରଣାର ଶବ୍ଦ। କେବେ କେବେ ବୃଷ୍ଟି ଗଛର ଗୁହା କିମ୍ବା ଗୁହାରେ ପଡ଼ିଲା, ତେବେ ପ୍ରଭୁ ଏଠି ହସନ୍ତି, ମୂଳ, କନ୍ଦ ଓ ଫଳ ଭୋଜନ କରନ୍ତି। ସଙ୍କର୍ଷଣ ଓ ଗୋପମାନେ ସହିତ, ପ୍ରଭୁ ଜଳ ପାଖରେ ପଥର ଉପରେ ବସି, ଆଣାଯାଇଥିବା ଦହି ଓ ଚାଉ ଖାଇ ମିଳି ଭୋଜନ କଲେ। ଘାସ ଉପରେ ବସି, ଗୋମାନେ ଚରିବା, ଉଦରର ଭାରରେ କ୍ଲାନ୍ତ, ଚକ୍ଷୁ ମୁଦି, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ। ବର୍ଷା ଋତୁର ଶୋଭା ଦେଖି, ଯାହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଲା, ଏବଂ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଶୋଭା ଉନ୍ନତି, ପ୍ରଭୁ ଏହାକୁ ପୂଜା କଲେ। ବଳରାମ ଓ କେଶବ ବ୍ରଜରେ ବସିଥିବା ଦିନେ ଶରଦ ଋତୁ ଆସିଲା, ନିର୍ମଳ ଆକାଶ, ଶୁଦ୍ଧ ଜଳ ଓ ସୁସ୍ଥିର ହାଲୁକା ପବନ। ଶରଦକାଳରେ ପଦ୍ମ ଫୁଲିଲା, ଜଳ ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ଫେରିଲା, ଯେପରି ଚିତ୍ତ ଅଭ୍ୟାସରେ ଓଁ ଯୋଗରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ।