ପରୀକ୍ଷିତ୍ ମହାରାଜ୍, ଯେଉଁଠାରେ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଅତିଥି ସମ୍ମାନ ପାଇଁ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ନମ୍ର ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ସମ୍ମାନ ସହିତ ପୂଜା କଲେ। ଏହା ପରେ, ଅଜ୍ଞାନୀ ଜନାନୀ ଓ ଶିଶୁମାନେ ସେଠାରୁ ଦୂରେ ହଟିଗଲେ, ଏବଂ ଅତିଥିକୁ ଏକ ବଡ଼ ଆସନରେ ସମ୍ମାନ ସହିତ ବସାଇଦିଆଗଲା। ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି, ରାଜର୍ଷି ଓ ଦେବର୍ଷିମାନଙ୍କର ମହାସଭା ଦ୍ୱାରା ଘେରି ରହିଥିଲେ ଶ୍ରୀମାନ୍ ମୁନି, ଏବଂ ସେ ଏପରି ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ମନ୍ଦିରେ ଉଜ୍ୱଳିତ ହେଉଥିଲେ, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରମା ତାରାଗଣ, ଗ୍ରହ ଓ ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ତାପରେ, ଭଗବାନଙ୍କ ଭକ୍ତ ପରୀକ୍ଷିତ୍ ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତ ଓ ଅକ୍ଷୟ ଜ୍ଞାନର ଧାରକ ମୁନିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଓ ହାତ ଜୋଡି ସମ୍ମାନ ସହିତ କଥା କହି, ନମ୍ର ଭାବରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ପରୀକ୍ଷିତ୍ କହିଲେ, “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆଜି ଆମେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଧନ୍ୟ ହେଲୁ, କାରଣ ଆପଣ ଅତିଥି ଭାବେ ଆସି ଆମ ଭୂମିକୁ ପବିତ୍ର କରିଦେଇଛନ୍ତି। ଆପଣଙ୍କୁ ମନେ ପକାଇଲେ ମାନବମାନେର ଘର ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପବିତ୍ର ହୁଏ—ତେବେ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିବା, ସ୍ପର୍ଶ କରିବା, ପାଦ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କରିବା, ଆସନ ଦେଇ ପୂଜା କରିବା ଆଦି କଥା କଣ କହିବି? ଆପଣଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ, ହେ ମହାଯୋଗୀ, ଲୋକମାନଙ୍କର ଗୁରୁତର ପାପ ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦାନବମାନଙ୍କ ନାଶ ପରି ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ନିଶ୍ଚିନ୍ନ ହୁଏ। ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ମୋ ପ୍ରତି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ, କାରଣ ସେ ତାଙ୍କର ପିତୃବଧୁ ଜନ୍ମାତ୍ର ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ ନିଜ ବଂଶର ପ୍ରେମ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି। ନହେଲେ, ଆମେ ମରଣଶୀଳ ମଣିଷମାନେ, ବିଶେଷକରି ଯେଉଁମାନେ ଶୀଘ୍ରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେବାକୁ ଯାଉଛୁ, ଏମିତି ଅଦୃଶ୍ୟ ଚିତ୍ତ ଓ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁନିଙ୍କ ଦର୍ଶନ କେମିତି ପାଇପାରିବେ? ସେଠିପାଇଁ, ହେ ଯୋଗୀଶ୍ର୍ବ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛି—ମୃତ୍ୟୁ ସମୟ ନିକଟ ଆସିଲେ ମଣିଷ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ? କ’ଣ କାହାକୁ ଶୁଣିବା, କାହାକୁ ପଢିବା, କ’ଣ କରିବା, କ’ଣ ମନେ ପକାଇବା, କିମ୍ବା କାହାକୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ? କିମ୍ବା ଏହା ବ୍ୟତୀତ କିଛି ଅଛି କି? ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କ ଘରେ ଭଗବାନଙ୍କର ଉପସ୍ଥିତି ଅନୁଭୂତି ହୁଏନାହିଁ, ଗାଈ ଦୁଧ ଦେଉଥିବା ବେଳେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏପରି ଭାବରେ ରାଜାଙ୍କ ନମ୍ର ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ବାଦରାୟଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶୁକଦେବ ଗୁରୁ ଜ୍ଞାନର ଉତ୍ତର ଦେଲେ— “ଶ୍ରୀର ଗୁଣ ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ; ଆନନ୍ଦ ହେଉଛି ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ଶେଷ। ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା। ଜ୍ଞାନୀ ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷ ଜାଣନ୍ତି। ମୂର୍ଖ ଦେହ ଓ ଏହାଦିରେ ଆତ୍ମବୁଧି କରେ; ମୋର ପଥ ହେଉଛି ବେଦ। ଚିତ୍ତର ଅବିକ୍ଷେପ ହେଉଛି ଅପଥ; ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣର ଉଦୟ ସ୍ୱର୍ଗ। ନରକ ହେଉଛି ଅନ୍ଧକାର ଓ ଅହଂକାର; ବନ୍ଧୁ, ଗୁରୁ ଓ ଆତ୍ମା ଏକ। ଶରୀର ହେଉଛି ଘର; ଗୁଣରେ ଧନୀ ହେଉଛି ମଣିଷ; ଯିଏ ସତ୍ୟଧନୀ, ସେଇ ଧନୀ। ଯିଏ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ନୁହେଁ, ସେ ଦରିଦ୍ର; ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରିନାହାନ୍ତି, ସେ ଦୟନୀୟ। ଯିଏ ଗୁଣରେ ଅସଙ୍ଗ, ସେ ପ୍ରଭୁ; ଯେଉଁଠି ଗୁଣାସଙ୍ଗ, ସେ ତାହାର ବିପରୀତ। ହେ ଉଦ୍ଧବ, ତୁମ ପ୍ରଶ୍ନ ସଠିକ୍ ଉତ୍ତର ମିଳିଛି। ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମର ଲକ୍ଷଣ ଆଉ ବିସ୍ତାର କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ। ଧର୍ମରେ ଦୋଷ ଦେଖିବା ଦୋଷ, ଧର୍ମ ସେଇ ଯେଉଁଠି ଦୋଷ ଓ ଗୁଣ ଦୁହିଁ ନାହିଁ।" ଏହିପରି ଉତ୍ତର ଦେଇ, ଶୁକଦେବ ଗୋସାଇଁ ଅନ୍ୟ ଉପଖ୍ୟାନ ଆରମ୍ଭ କଲେ— ଏଠି ଗୋପମାନେ ଗୋପୀମାନଙ୍କୁ କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ—ବନ୍ଦିଆ ଅଗ୍ନି ନିବାଇବା ଓ ପ୍ରଳମ୍ବାସୁର ବଧ କଥା କହିଲେ। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବୃଦ୍ଧ ଗୋପମାନେ ଓ ଗୋପୀମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ ଏବଂ କୃଷ୍ଣ-ବଳରାମଙ୍କୁ ଦେବମାନେ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବିଲେ। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ବର୍ଷା ଋତୁ ଆସିଗଲା। ସମସ୍ତ ଜୀବ ଏହାରେ ଲୀନ ହେଲେ, ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀ ମେଘର ଗର୍ଜନରେ ଗୁଞ୍ଜିଉଥିଲା। ଘନ ମେଘ କଳା ଆକାଶକୁ ଢାକିଥିଲେ, ଚମକୁଥିଲା ବିଦ୍ୟୁତ୍, ଗର୍ଜନର ଧ୍ୱନିରେ ଆକାଶ ଅଲ୍ପ ପ୍ରଭା ଦେଉଥିଲା—ଯେପରି ଗୁଣବିଶିଷ୍ଟ ବ୍ରହ୍ମ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ। ଏଠି, ଅଷ୍ଟମାସ ଧରି ପୃଥିବୀରୁ ଜଳ ତୁଳିଥିବା ମେଘମାନେ ସ୍ୱୟଂଶକ୍ତିରେ ଜଳ ବର୍ଷାଇବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ବଡ଼ ବଡ଼ ମେଘ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସହିତ, ପ୍ରବଳ ବାତ୍ୟାରେ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ, ଜଳର ଝରିକା ବର୍ଷାଇଲେ—ଏହା ଦୟାର ଝରଣା ପରି। ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ପିଡ଼ିତ ଏବଂ ଶୋଷିତ ପୃଥିବୀ, ଏହି ଜଳରେ ସିଞ୍ଚିତ ହୋଇ, ଯେପରି ତପସ୍ୟାରେ କ୍ଳାନ୍ତ ଦେହ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ପାଇ ନବ ଶକ୍ତି ପାଏ। ରାତିର ଆରମ୍ଭରେ କେବଳ ଜୁଗନ୍ତି ଅନ୍ଧକାରରେ ଚମକୁଥିଲେ, ଗ୍ରହ ଦୃଶ୍ୟ ହେଉନଥିଲେ—ଯେପରି କଳିଯୁଗରେ ଅପସ୍ଥିତ ମତରେ ବେଦ ଅନ୍ଧକାରରେ ଲୁଚିଯାଏ। ମେଘର ଗର୍ଜନ ଶୁଣି, ମୌନ ଥିବା ବାଙ୍ଗମାନେ ଡାକିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ—ଯେପରି ଦୀର୍ଘ ବ୍ରତ ପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି। ସୁକ୍ଷ୍ମ ନଦୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଶୁଷ୍କ ଓ ଅନ୍ୟପଥରେ ବହୁଥିଲେ, ପୁନଃ ନିଜ ମୂଳ ପଥରେ ବହିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ—ଯେପରି ସ୍ୱାଧୀନ ପୁରୁଷଙ୍କ ଧନ ଓ ଶକ୍ତି ଫେରିଯାଏ। ପୃଥିବୀ ହରିତ ଘାସ ଓ ଲାଲ ଇନ୍ଦ୍ରଗୋପ ପୋକରେ ଆବୃତ, ଛତା ମାଛରେ ଛାୟା ହୋଇ, ମଣିଷଙ୍କ ଭାଗ୍ୟ ପରି ଶୋଭିତ ହେଲା। ଫସଲରେ ଭରିଥିବା କ୍ଷେତ୍ର କୃଷକମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ କଲା, କିନ୍ତୁ ଅଭିମାନୀ ଯେଉଁମାନେ ଭାଗ୍ୟକୁ ନ ମାନନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ଜଳଚର ଓ ସ୍ଥଳଚର ପ୍ରାଣୀ ନବ ବର୍ଷାରେ ତାଜା ଶୋଭା ପାଇଲେ—ଯେପରି ହରିଙ୍କ ସେବାରେ ଲୋକ ଶୋଭିତ ହୁଏ। ନଦୀ, ଅନେକ ଉପନଦୀ ଦ୍ୱାରା ଏକତ୍ରିତ, ବାୟୁରେ ତରଙ୍ଗ ଉଠି, ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଲା—ଯେପରି ଅପକ୍ୱ ଯୋଗୀଙ୍କ ଚିତ୍ତ ରାଗ ଓ ଗୁଣରେ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହୁଏ। ପାହାଡ଼, ବର୍ଷାର ଝରିକାରେ ପିଡ଼ିତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ କମ୍ପିଲେ ନାହିଁ—ଯେପରି ଉଚ୍ଚ ଚିତ୍ତ ଥିବା ଲୋକ ବିପଦରେ ଅଚଳ ରହନ୍ତି। ପଥ ଘାସରେ ଢାକି ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା—ଯେପରି ବେଦ ଉପେକ୍ଷା ଓ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ।