ସେ ଅତି ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ଯୁବା ଏବଂ ସଦା ତରୁଣ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ ଶୁଭ ଚିହ୍ନର ଚିହ୍ନ ଥିଲା। ମଧୁର ହସରେ ସେ ସମସ୍ତ ନାରୀମାନଙ୍କର ମନକୁ ଆକୃଷ୍ଟ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଗୁପ୍ତ ମହତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଥିବା ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନରେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଉଠି ଦଣ୍ଡବତ୍ କରିଥିଲେ। ବିଷ୍ଣୁରାତ ପରୀକ୍ଷିତ୍ ଏହି ମହାନ ଅତିଥିଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ। ଅବିଜ୍ଞାନ ନାରୀ ଓ ଶିଶୁମାନେ ଦୂରେ ହଟିଯିବା ପରେ, ସେ ଅତିଥିଙ୍କୁ ମହାସନରେ ବସାଇଲେ। ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି, ରାଜର୍ଷି ଓ ଦେବର୍ଷିମାନେ ଚାରିପାଖରେ ବସିଥିବା ଦୃଶ୍ୟରେ, ଏହି ମହାନ ଋଷି ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଥିଲେ। ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ୍, ଯିଏ ଭଗବାନଙ୍କର ଭକ୍ତ, ସେ ଶାନ୍ତ ଓ ଅକ୍ଷୟ ଜ୍ଞାନର ଧାରକ ଏହି ମୁନିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ଶିର ନମାଇ, ହାତ ଯୋଡି, ମୃଦୁ କଥାରେ ସମ୍ମାନ ଜଣାଇ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ପରୀକ୍ଷିତ୍ କହିଲେ, “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆଜି ଆମେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ମାନେ ଧନ୍ୟ ହେଲୁ, ତୁମ ଦୟାରେ ତୁମେ ଅତିଥି ଭାବେ ଆସି ଆମ ଭୂମିକୁ ପବିତ୍ର କରିଛ। ତୁମକୁ ସ୍ମରଣ କରିଲେ ମାନବମାନେ ତାଙ୍କର ଗୃହକୁ ତୁରନ୍ତ ପବିତ୍ର କରିପାରନ୍ତି—ତେବେ ଦର୍ଶନ, ସ୍ପର୍ଶ, ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଳନ କିମ୍ବା ଆସନ ଦେବା ଦ୍ୱାରା କି ହେବ? ତୁମ ପ୍ରଭାବରେ, ହେ ମହାଯୋଗୀ, ଲୋକମାନଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ପାପ ତୁରନ୍ତ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ବିଷ୍ଣୁ ଦ୍ୱାରା ଦାନବମାନେ ନଶ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି। ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ମୋ ପ୍ରତି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ, କାରଣ ସେ ତାଙ୍କର ପିତୃବନ୍ଧୁମାନେ ପ୍ରତି ଆପ୍ୟାୟନ କରିଛନ୍ତି। ନାହିଁ ତ, ଆମେ ମରଣସନ୍ନ ମାନବମାନେ କିପରି ତୁମ ଦର୍ଶନ ପାଇପାରିଲୁ, ହେ ଅଦୃଶ୍ୟରେ ମନ ଲଗାଇଥିବା, ସିଦ୍ଧ, ବନବାସୀ ମହାନ? ତେଣୁ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଗୀ, ମୁଁ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛି—ମୃତ୍ୟୁ ସମୀପରେ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ? ଲୋକମାନେ କ’ଣ ଶୁଣିବେ, କ’ଣ କହିବେ, କ’ଣ କରିବେ, କ’ଣ ସ୍ମରିବେ, କିଂବା କ’ଣ ପୂଜିବେ? ଏହା ଛଡ଼ା କିଏଁ ଅନ୍ୟ କିଛି କରିବା ଉଚିତ? ଏହି ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କ ଘରେ ଭଗବାନଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ଗାୟମାନେ ଦୁଧ ଦେଉଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।” ସୂତ କହିଲେ—ଏପରି ଭାବେ ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ, ବାଦରାୟଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶୁକଦେବ ଜ୍ଞାନ ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ ନିପୁଣ ଥିବା, ଉତ୍ତର ଦେଲେ। “ଶ୍ରୀଙ୍କ ଗୁଣ ହେଉଛି ସ୍ୱାଧୀନତା ଇତ୍ୟାଦି; ସୁଖ ହେଉଛି ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖର ଶେଷ। ଦୁଃଖ ଆସେ ଇଚ୍ଛାରୁ। ଜ୍ଞାନୀ ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷକୁ ଜାଣନ୍ତି। ମୂର୍ଖ ଜଣେ ଦେହ ଓ ଏହାଦିରେ ଆତ୍ମବୋଧ କରେ; ମୋର ମାର୍ଗ ହେଉଛି ବେଦ। ଚିତ୍ତର ବିକ୍ଷେପ ଅସତ୍ମାର୍ଗ; ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣ ଉଦୟ ହେଉଛି ସ୍ୱର୍ଗ। ନରକ ହେଉଛି ଅନ୍ଧକାର ଓ ଅଭିମାନ; ବନ୍ଧୁ, ଗୁରୁ ଓ ଆତ୍ମା ଏକ; ଦେହ ହେଉଛି ଘର; ଗୁଣରେ ଧନୀ ହେଉଛି ମଣିଷ; ସେଇ ଏକମାତ୍ର ଧନୀ। ଯିଏ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ନୁହେଁ, ସେ ଦରିଦ୍ର; ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରିନାହାଁନ୍ତି, ସେ ଦୟନୀୟ; ଯାହାର ମନ ଗୁଣରେ ଅନାସକ୍ତ, ସେ ନାୟକ; ଗୁଣରେ ଆସକ୍ତି ହେଉଛି ବିପରୀତ। ହେ ଉଦ୍ଧବ, ତୁମ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦିଆଯାଇଛି। ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମର ଲକ୍ଷଣ ବିଷୟରେ ଅଧିକ କଥା ଅପେକ୍ଷା କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ। ଧର୍ମରେ ଦୋଷ ଦେଖିବା ଦୋଷ; ଧର୍ମ ହେଉଛି ଯାହା ଦୋଷ ଓ ଗୁଣ ଦୁହିଁଠାରୁ ମୁକ୍ତ।” ଏପରେ ଶୁକଦେବ କହିଲେ—ଗୋପମାନେ ଗୋପୀମାନଙ୍କୁ କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ କୃତ୍ୟ, ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ନିବାନ ଓ ପ୍ରଲମ୍ବାସୁର ବଧ ବିଷୟରେ କହିଲେ। ଏହି ଶୁଣି, ବଡ଼ ଗୋପମାନେ ଓ ଗୋପୀମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ, ଏବଂ ବ୍ରଜରେ ଆସିଥିବା କୃଷ୍ଣ-ବଳରାମଙ୍କୁ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବେ ଭାବିଲେ। ତା’ପରେ ବର୍ଷା ଋତୁ ଆସିଲା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଜୀବନ୍ତ ହେଲା, ଆକାଶ ଓ ଭୂମି ମେଘର ଗର୍ଜନରେ କମ୍ପିତ ହେଲା। ଘନ ମେଘ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଓ ଗର୍ଜନରେ ଆକାଶ ଅଧ୍ୟାନ୍ତ ହେଲା, ମନେ ହେଉଛି ଗୁଣବନ୍ତ ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନ ବ୍ରହ୍ମ। ଏଠି ବର୍ଷା ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ମେଘମାନେ ଆଠ ମାସ ଧରି ଭୂମିରୁ ନେଇଥିବା ଜଳକୁ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ପୃଥିବୀରେ ଫେରାଇଲେ। ବଡ଼ ମେଘମାନେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସହ ତିବ୍ର ପବନରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇ, ଜୀବନ୍ଦାୟିନୀ ବର୍ଷା ବର୍ଷାଇଲେ, ମନେ ହେଉଛି କୃପାର ଧାରା। ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଦହିଥିବା ଭୂମି ବର୍ଷାରେ ଉତ୍ସାହିତ ହେଲା, ଯେପରି ତପସ୍ୟାରେ କ୍ଷୀଣ ଦେହ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ପାଇ ବଳ ପାଏ। ରାତି ଆରମ୍ଭରେ କେବଳ ଜୁଗନ୍ତି ଆଲୋକିତ ହେଲେ, ଗ୍ରହମାନେ ନୁହେଁ; ଯେପରି କଳିଯୁଗରେ ପାପରେ ବେଦ ନାସ୍ତିକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ ନାହିଁ। ମେଘର ଗର୍ଜନ ଶୁଣି ମୁଣ୍ଡ ନିମିଳି ଥିବା ବେଙ୍କମାନେ କ୍ରୋକ୍ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ; ଯେପରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବ୍ରତ ଶେଷରେ ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି। ଶୁଖିଲା ଓ ଭ୍ରମିତ ନଦୀମାନେ ପୁଣି ତାଙ୍କର ମୂଳ ପଥରେ ବହିଲେ, ଯେପରି ସ୍ୱାଧୀନ ଲୋକର ଧନ ଓ ଶକ୍ତି ପୁଣି ଫେରେ। ପୃଥିବୀ ହରିତ ଘାସ ଓ ଲାଲ ଇନ୍ଦ୍ରଗୋପା କୀଟରେ ତରୁଣ ହେଲା, ଛାୟା ଦେଲା ଛତା ଚାମ୍ପି ମାନେ, ମନେ ହେଉଛି ପୁରୁଷଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରୀର ଆଗମନ। ଫସଲ ଭରିଥିବା କ୍ଷେତ୍ର କୃଷକମାନେ ଖୁସି ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ଅଭିମାନୀମାନେ ବିଧିର ନିୟମ ନ ଜାଣି ଦୁଃଖି ହେଲେ। ସମସ୍ତ ଜନ୍ତୁ, ଜଳ ଓ ଭୂମିରେ, ବର୍ଷାରେ ନୂତନ ରୂପ ନେଲେ, ଯେପରି ହରିସେବାରେ ଲୋକ ଶୋଭା ପାଉଥିବା। ନଦୀ, ଅନେକ ଉପନଦୀ ଯୋଗରେ ବିକାଶ ପାଇ, ପବନରେ ତରଙ୍ଗିତ ହେଲା; ଯେପରି ଅପକ୍୵ ଯୋଗୀର ମନ ରାଗ ଓ ଗୁଣରେ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ। ପାହାଡ଼, ବର୍ଷାର ଝରଣାରେ ବି ଅଚଳ ରହିଲେ; ଯେପରି ଯାହାର ମନ ପରମେ ଅବିଚଳ, ସେ ବିପଦରେ ଅଚଳ। ପଥଘାଟ ଘାସରେ ଲୁଚିଗଲା, ଚିହ୍ନ ନ ରହିଲା; ଯେପରି ବେଦ ଅନାଦରରେ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ମଣିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବନ୍ଧନ ମେଘରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରି ଅସ୍ଥାୟୀ, ଯେପରି ନାରୀମାନେ ଗୁଣବାନ ପୁରୁଷ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ସ୍ଥିର ନ ରହିଲେ। ଆକାଶରେ ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ ନିର୍ଗୁଣ ଥିଲେ ବି, ଦେଖିବାକୁ ଗୁଣମୟ ଲାଗିଲା; ଯେପରି ଗୁଣ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ ନିର୍ଗୁଣ ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଗୁଣବାନ ଦେଖାଯାଏ। ଚନ୍ଦ୍ରମା ମେଘରେ ଆବୃତ ହୋଇ ତାଙ୍କ ଆଲୋକରେ ଅପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ; ଯେପରି ଅଭିମାନରେ ଅନ୍ଧ ଲୋକ ନିଜ ଅସଲ ତେଜରେ ଚମକେ ନାହିଁ।