ପରୀକ୍ଷିତ୍ ମହାରାଜ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ନମ୍ର ଭାବରେ ପଚାରିଲେ, "ମୁଁ ଆପଣମାନଙ୍କ ଉପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭରସା ରଖି, ଏହି ଅନ୍ତିମ ସମୟରେ କ'ଣ କରିବା ଉଚିତ? ମୃତ୍ୟୁ ସମୀପରେ ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପବିତ୍ର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କ'ଣ? ଏହା ନେଇ ଆପଣମାନେ ଚିନ୍ତା-ମନ୍ଥନ କରନ୍ତୁ।" ଏହି ସମୟରେ, ବ୍ୟାସଦେବଙ୍କ ପୁଅ, ମହାନ ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ, ଅପେକ୍ଷା ଓ ଆଶା ବିନା ପୃଥିବୀରେ ଘୁରୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ତାଙ୍କର ଚିହ୍ନ ଚିହ୍ନିବା ଯାଉଥିଲା ନାହିଁ, ସେ ନିଜ ଲାଭରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଛୁଆ-ଛାତିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରିଥିଲେ, ଏବଂ ମଝିଆ ଗାର୍ବ ପିନ୍ଧିଥିଲେ। ଶୁକଦେବ ମାତ୍ର ସୋଳ ରୁ ଉନ୍ନତି ବୟସରେ ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ପାଦ, ହାତ, ଜଂଘା, ବାହୁ, କନ୍ଧ, ଓ ଗାଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ କୋମଳ ଓ ଆକର୍ଷକ ଥିଲା। ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ସମୂହ ଦୃଢ଼ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆକୃତିରେ ଅଭିଭୂଷିତ, ଚକ୍ଷୁ ବଡ଼ ଓ ଲମ୍ବା, କାନ ଉଠା ନାକ ସହ ସମାନ, ଭୃକୁଟି ଶୋଭାବନ୍ତ, ମୁହଁ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଗଳ ଶଂଖ ଆକୃତିରେ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା। ତାଙ୍କର କନ୍ଧ ଅଦୃଶ୍ୟ, ବକ୍ଷସ୍ଥଳ ଚଉଡ଼ା ଓ ଉଚ୍ଚ, ନାଭି ଗଭୀର ଓ ଚକ୍ରାକାର, ଉଦର ମୃଦୁ ଓ ରେଖାକିତ। ସେ ନିର୍ବସନ, କେଶ ମୁହଁ ଉପରେ ବିକିରଣ, ବାହୁ ଦୀର୍ଘ ଓ ଲମ୍ବା, ଦେବମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଚର୍ମ କଳା, ଯୌବନ ଶୋଭା ସଦା ନୂତନ, ଅଙ୍ଗ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ଶୋଭିତ। ହସର ମାଧୁର୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଜନାନୀମାନେ ମନମୁଗ୍ଧ ହେଉଥିଲେ। ମହାର୍ଷିମାନେ ତାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ମହାନତା ଗୁପ୍ତ ଥିବାରୁ, ସମସ୍ତେ ଉଠି ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ। ପରୀକ୍ଷିତ୍ ମହାରାଜ ମଣ୍ଡପରେ ଶୁକଦେବଙ୍କୁ ନମ୍ରତା ସହିତ ପୂଜା କଲେ। ଅବୁଦ୍ଧ ନାରୀ ଓ ଶିଶୁମାନେ ବାହାରି ଯିବା ପରେ, ଶୁକଦେବଙ୍କୁ ମହାସନରେ ବସାଇଲେ। ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି, ରାଜର୍ଷି, ଦେବର୍ଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ। ଶୁକଦେବ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହେଉଥିଲେ, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ର, ଗ୍ରହ, ତାରା, ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥାଏ। ପରୀକ୍ଷିତ୍ ଶାନ୍ତ ମନ ଓ ଅବିଚଳ ଜ୍ଞାନରେ ବସିଥିବା ଶୁକଦେବଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ସେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ହାତ ଜୋଡ଼ି, ନମ୍ର ଶବ୍ଦରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। "ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆଜି ଆମେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଧନ୍ୟ ହେଲୁ, କାରଣ ଆପଣ ଆମ ଦେଶକୁ ଆସି ଏହାକୁ ପବିତ୍ର କରିଦେଲେ। ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ ମାନବ ଗୃହମାନେ ମାତ୍ରେ ପବିତ୍ର ହୁଏ—ତେବେ ଦର୍ଶନ, ସ୍ପର୍ଶ, ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଳନ, ବସାଇବା ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟା କେତେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ମହାପାପ ମଧ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ଯେପରି ବିଷ୍ଣୁ ଦ୍ୱାରା ଦାନବ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। କୃଷ୍ଣ, ଯିଏ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ସେ ମୋ ଉପରେ ଦୟା କରନ୍ତୁ, କାରଣ ସେ ନିଜ ବଂଶର ପ୍ରତି ସ୍ନେହରୁ ଆମେ ତାଙ୍କ ଦୟା ଲାଭ କରିଛୁ। ନଚେତ, ଆମେ ସାଧାରଣ ମଣିଷ, ତାହାରୁ ମୃତ୍ୟୁ ସମୀପରେ ଥିବା ମୁଁ କିପରି ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଲି, ଯେଉଁଠାରେ ଆପଣ ଅବ୍ୟକ୍ତରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସିଦ୍ଧ ଓ ଅରଣ୍ୟବାସୀ? ଏହିକାରଣ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ପଚାରିବାକୁ ଚାହେଁ—ହେ ଯୋଗୀଶ୍ୱର, ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ମଣିଷ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ? କ’ଣ ଶୁଣିବା, ପଢ଼ିବା, କରିବା, ସ୍ମରଣ କରିବା, ବନ୍ଦନା କରିବା ଉଚିତ? କିମ୍ବା ଏହା ବ୍ୟତୀତ କିଛି ଅଛି କି? ନିଶ୍ଚୟ, ଗୃହସ୍ଥ ଗୃହରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ସ୍ଥିତି ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ, ଗାଈ ଦୁଧ ଦେବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।" ଏପରି ରୂପେ ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ବଦରାୟଣଙ୍କ ପୁଅ, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ବିଦ୍ୱାନ୍ ଶୁକଦେବ ଉତ୍ତର ଦେଲେ— "ଶ୍ରୀଙ୍କ ଗୁଣ ହେଉଛି ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ଏହାଦି; ସୁଖ ହେଉଛି ଆନନ୍ଦ ଓ ବେଦନାର ଶେଷ। ବେଦନା ଆସେ ଭୋଗ ଆଶାରୁ। ଜ୍ଞାନୀ ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷ ଜାଣିଥାନ୍ତି। ମୂଢ଼ ଦେହ ଓ ତାଦିକୁ ନିଜ ବୋଲି ଭାବିଥାଏ; ମୋର ପଥ ବେଦ। ମନ ଭ୍ରମ ହେଉଛି ଅପଥ; ସତ୍ତ୍ୱ ଉଦୟ ହେଉଛି ସ୍ୱର୍ଗ। ନରକ ଅନ୍ଧକାର ଓ ଅଭିମାନ; ବନ୍ଧୁ, ଗୁରୁ, ଆତ୍ମା ଏକ। ଦେହ ହେଉଛି ଘର; ଗୁଣ ଧନ ହେଉଛି ମଣିଷତା; ଯିଏ ଗୁଣବାନ୍ ସେ ଧନୀ। ଯିଏ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ନୁହେଁ ସେ ଦରିଦ୍ର; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନ ଜିତାଏ ସେ ଦୟନୀୟ। ଯିଏ ଗୁଣରେ ଅନାସକ୍ତ, ସେ ଶ୍ୱାମୀ; ଆସକ୍ତି ହେଉଛି ବିପରୀତ। ଉଦ୍ଧବ, ତୁମ ପ୍ରଶ୍ନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉତ୍ତର ମିଳିଛି। ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମର ଲକ୍ଷଣ ବିସ୍ତୃତ କରିବାର ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ। ଗୁଣରେ ଦୋଷ ଦେଖିବା ଦୋଷ, ତଥା ଦୋଷ ଓ ଗୁଣ ଦୁହିଁଠାରୁ ମୁକ୍ତ ଯାହା, ସେଇ ଗୁଣ।" ଏହିପରି ଶୁକଦେବ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ଏହା ପରେ ଶୁକଦେବ କହିଲେ, "ଗୋପମାନେ ଗୋପୀମାନଙ୍କୁ କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମଙ୍କର ଚମତ୍କାର କାହାଣୀ କହିଲେ—କିପରି ଅଗ୍ନିକୁ ନିବାଇଲେ, କିପରି ପ୍ରଲମ୍ବାସୁରଙ୍କୁ ବଧ କଲେ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି ବଡ଼ ଗୋପ ଓ ଗୋପୀମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ, ଏବଂ ଭାବିଲେ—"କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମ ବ୍ରଜରେ ଆସିଛନ୍ତି, ଏମାନେ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।" ଏହିପରି ଚିନ୍ତା ଚାଲିଥିବା ବେଳେ ବର୍ଷା ଋତୁ ଆସିଗଲା। ଦିଗନ୍ତ ଆଲୋକିତ, ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀ ମେଘର ଗର୍ଜନରେ ଗୁଞ୍ଜିଉଥିଲା। ଘନ ମେଘ ଆକାଶକୁ ଢାକି ରଖିଥିଲେ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଚମକି, ମେଘର ଗର୍ଜନ ଶୁଣାଯାଉଥିଲା, ଆକାଶ ଅନ୍ଧକାର ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟ, ଯେପରି ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ବ୍ରହ୍ମ। ସମୟ ଆସିବା ସହିତ ମେଘମାନେ ପୃଥିବୀରୁ ଆଠ ମାସ ଧରି ଯେଉଁ ଜଳ ତାଣିଥିଲେ, ସେହି ଜଳ ପୁନଃ ବର୍ଷାରେ ଛାଡ଼ିଲେ। ଘନ ମେଘ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସହିତ, ତୀବ୍ର ପବନରେ ଉତ୍ପାତିତ, ଜଳ ବର୍ଷାଇଲେ—ଏକ ଦୟା ପରି। ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ତାପିତ ଏହି ପୃଥିବୀ ବର୍ଷାରେ ଭିଜିଗଲା, ଯେପରି ତପସ୍ୟାରେ କ୍ଳାନ୍ତ ଶରୀର ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ପାଇ ଶକ୍ତି ଲାଭ କରେ। ରାତି ଆରମ୍ଭରେ କେବଳ ଜୁଗନ୍ତି ଅନ୍ଧକାରରେ ଦୀପ୍ତି ଦେଉଥିଲେ, ଗ୍ରହ ଦେଖାଯାଉ ନଥିଲା—ଯେପରି କଳିଯୁଗରେ ବେଦ ନାସ୍ତିକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଭା ପାଉ ନଥିବା ଦୁଷ୍କର୍ମରୁ। ମେଘର ଗର୍ଜନ ଶୁଣି, ମୌନ ଥିବା ବାଙ୍ଗମାନେ ଡାକି ଉଠିଲେ—ଯେପରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବ୍ରତ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ପୁନଃ ଅଧ୍ୟୟନ କରନ୍ତି। ସୁକ୍ଷ୍ମ ନଦୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଶୁଷ୍କ ଓ ଅପଥେ ଚାଲିଥିଲେ, ପୁନଃ ଅଭିମୁଖ୍ୟ ହେଲେ—ଯେପରି ସ୍ୱାଧୀନ ପୁରୁଷଙ୍କ ଧନ ଓ ଶକ୍ତି ପୁନଃ ଫେରି ଆସେ।