ଏହି ଦିନ ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ ଦେବମାନବ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଉପବାସରେ ବସିଥିଲେ। ସ୍ୱର୍ଗରେ ଥିବା ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କର ପ୍ରଶଂସା କରିଲେ, ଖୁସିରେ ଫୁଲ ଭୂମିରେ ବିଖେଳିଲେ, ତାଳ ଦମ୍ରୁ ଉପରେ ଉପରେ ମାରିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ବଡ଼ ବଡ଼ ଋଷିମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିଲେ, ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରଶଂସା କରିଲେ, କହିଲେ—“ତାଙ୍କର ଆଚରଣ ଲୋକମଙ୍ଗଳର ନିମିତ୍ତ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଭଗବାନଙ୍କର ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, ଉଚ୍ଚତମ ପ୍ରଶଂସା ପାଉଥିବା।” ସେମାନେ ଆଉ କହିଲେ—“କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରିଥିବା ରାଜାମାନେ କେବେ ରାଜସିଂହାସନ ତ୍ୟାଗ କରି ଦେଇଛନ୍ତି, ଏହି କଥା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ। ସେମାନେ କେବଳ ଭଗବାନଙ୍କର ସାନିଧ୍ୟ ପାଇଁ ଆଶା କରିଥିଲେ।” ଋଷିମାନେ ଏହି ଦିନ ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ ଯାଉଁଯାଉଁ ଦିଅଁ ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରିବେ, ସେଯାଉଁଯାଉଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏଠାରେ ରହିବେ। ତାଙ୍କର ଦେହ ଛାଡ଼ିବା ପରେ, ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତ ଶୋକ ଓ ରାଗ ମୁକ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ। ଏପରେ, ଋଷିମାନେର ଏହି ଉଚ୍ଚ କଥା ଶୁଣି, ପରୀକ୍ଷିତ ତାଙ୍କ ଶିକ୍ଷକ ମଧୁଚ୍ୟୁଦା ସହିତ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି, ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ, ସମ୍ମିଳିତ ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରିଲେ। ସେ କହିଲେ—“ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଲୋକମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଛନ୍ତି, ଏହିପରି ଭାବେ ତିନି ଲୋକରେ ବେଦ ରୂପ ନେଇଥାଏ। ଏଠାରେ ଅଥବା ଅନ୍ୟଠାରେ, କେବଳ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ ଓ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱଭାବ ପାଇଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଅଛି।” ତେଣୁ, ପରୀକ୍ଷିତ ଅନୁରୋଧ କଲେ—“ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଉପରେ ଭରସା କରି ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛି—ମୃତ୍ୟୁର ସମୟରେ କ’ଣ ଶୁଦ୍ଧ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ? ଯେଉଁମାନେ ଏହି କାମରେ ଲିପ୍ତ, ସେମାନେ ଏହି ଉପରେ ବିଚାର କରନ୍ତୁ।” ଏହି ସମୟରେ, ବ୍ୟାସଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶୁକଦେବ ଅପେକ୍ଷା ନ କରି, ଚିକିତ୍ସା ଭିତରେ, ଅନ୍ୟ ଚିହ୍ନ ନଥିବା, ନିଜ ଲାଭରେ ତୃପ୍ତ, ଶିଶୁମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରା, ମୋକ୍ଷ ଗାର୍ବ ଧରି, ଏଠାରେ ଆସିଲେ। ତାଙ୍କ ଶୋଳ ଦିନରେ, ତାଙ୍କର ପାଦ, ହାତ, ଜଂଘା, ଭୁଜା, କନ୍ଧ, ଗାଲ ମୃଦୁ ଥିଲା; ଅଙ୍ଗ ଶୋଭାବନ୍ତ, ଆଖି ବଡ଼ ଓ ଲମ୍ବା, କାନ ଉଁଠା ନାକ ସମ, ଭୂରୁ ଅତି ଶୋଭା, ମୁହଁ ଚମକିଥିଲା, ଗଳ ଶଂଖ ଭଳି ଥିଲା। ତାଙ୍କର କନ୍ଧ ଆସ୍ଥି ଲୁଚିଥିଲା, ଛାତି ଚଉଡ଼ ଓ ଉଁଠା, ନାଭି ଗଭୀର ଓ ଘୁରା, ପେଟ ରେଖା ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ ଓ ନରମ, ତାଙ୍କର ଅଂଶ ଅବରଣ, କେଶ ମୁହଁ ଉପରେ ଚିଉଁ, ଭୁଜା ଦୀର୍ଘ ଓ ଲମ୍ବା, ଦେବମାନବ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭଳି। ତାଙ୍କର ଚମକ ଶ୍ୟାମ, ଯୌବନ ନିତ୍ୟ ନୂତନ, ଅଙ୍ଗ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ; ମନୋହର ହାସରେ ନାରୀମାନେର ଚିତ୍ତ ଆକର୍ଷିତ ହେଉଥିଲା। ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଗୁଣ ଲୁଚିଥିବାରୁ ଉଠି ସମ୍ମାନ କରିଲେ। ପରୀକ୍ଷିତ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅତିଥିକୁ ପୂଜା କଲେ। ଅଜ୍ଞା ନାରୀ ଓ ଶିଶୁମାନେ ଅପସାରି ଯିବା ପରେ, ଶୁକଦେବକୁ ମହାସନରେ ବସାଇଲେ। ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି, ରାଜର୍ଷି, ଦେବର୍ଷିମାନେ ଘିରିଥିଲେ, ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ଚମକୁଥିଲେ। ରାଜା, ଭଗବାନଙ୍କ ଭକ୍ତ, ଶାନ୍ତ ଶୁକଦେବ ଉପରେ ନମ୍ରତାରେ ଯାଇ, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ହାତ ଜୋଡି ସମ୍ମାନ ପୂର୍ବକ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣଙ୍କର କୃପାରେ ଆମେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଆଜି ତୁମର ସେବାର ଯୋଗ୍ୟ ହୋଇପାରିଛୁ, ଆପଣ ଅତିଥି ହୋଇ ଆମ ଭୂମିକୁ ପବିତ୍ର କରିଛନ୍ତି। ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିଲେ ଘର ପବିତ୍ର ହୁଏ—ତେଣୁ ଦେଖିବା, ସ୍ପର୍ଶ କରିବା, ପାଦ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କରିବା, ଆସନ ଦେବା ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ତ କିପରି ଶୁଭ?” “ଆପଣଙ୍କର ସାକ୍ଷାତକାରରେ, ଓ ମହାଯୋଗୀ, ଲୋକମାନେର ଗୁରୁତର ପାପ ମୂଳାତ୍ମା ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ଯେପରି ବିଷ୍ଣୁ ଦେମନମାନେକୁ ନଷ୍ଟ କରିଥିଲେ। ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରମାନେ ଯେଉଁଠି ପ୍ରିୟ, ମୋତେ କୃଷ୍ଣ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ—ତାଙ୍କର ନିଜ ବଂଶର ପ୍ରତି ଆଶ୍ରୟ ଦେଇଛନ୍ତି। ନାହିଁ ତ, ମୃତ୍ୟୁ ଉପସ୍ଥିତ ମାନବମାନେ, ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ କିପରି ପାଇପାରିଥାନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ଆପଣ ଅପରିଚିତ ତତ୍ତ୍ୱରେ ନିଶ୍ଚିତ, ନିଜରେ ପକ୍କ ଓ ଅରଣ୍ୟରେ ବସୁଥିବା?” “ତେଣୁ, ମୁଁ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛି—ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଗୀ, ଉଚ୍ଚତମ ସିଦ୍ଧି କ’ଣ? ମୃତ୍ୟୁ ଆସିଲେ ଏକ ଲୋକ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ? କ’ଣ ଶୁଣିବା, ପଢ଼ିବା, କରିବା, ସ୍ମରିବା, ପୂଜିବା ଉଚିତ? ନାହିଁ ତ, ଏହାକୁ ବିପରୀତ କିଛି ଅଛି କି?” “ଏଠି ଘରେ ଭଗବାନଙ୍କର ସାକ୍ଷାତକାର ମିଳେ ନାହିଁ, ଗୋ ଦୁହୁଁବା ବେଳେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।” ସୂତ କହିଲେ—ଏପରେ, ରାଜାଙ୍କର ନମ୍ର ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି ବାଦରାୟଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶୁକଦେବ ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ଶ୍ରୀର ଗୁଣ ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ଅନ୍ୟ, ଆନନ୍ଦ ହେଉଛି ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖର ଶେଷ। ଦୁଃଖ ଆସେ ସୁଖ ଆଶା ରୁ। ବିଦ୍ୱାନ ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷ ଜାଣିଥାଏ। ମୂଢ଼ ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରିଥାଏ; ମୋର ପଥ ବେଦ ଭାବେ ପରିଚିତ। ଚିତ୍ତର ଭ୍ରମ ଅପଥ, ଶ୍ବର୍ଗ ହେଉଛି ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣର ଉଦୟ। ନରକ ଅନ୍ଧକାର ଓ ଅଭିମାନ, ବନ୍ଧୁ, ଗୁରୁ, ଆତ୍ମା ଏକ। ଘର ଦେହ, ମାନବତା ଗୁଣର ଧନ, ସତ୍ୟ ଧନୀ ଭାବିଥାଏ। ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଦରିଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଦୟନୀୟ। ଗୁଣରେ ଅନସକ୍ତ ମନ ମହାନ, ଗୁଣରେ ଆସକ୍ତ ତାହାର ବିପରୀତ। ଓ ଉଦ୍ଧବ, ତୁମର ପ୍ରଶ୍ନ ସଠିକ ଉତ୍ତର ମିଳିଛି। ଗୁଣ ଓ ଦୋଷର ଲକ୍ଷଣ ଆଉ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ। ଗୁଣରେ ଦୋଷ ଦେଖିବା ଦୋଷ, ଶୁଭ ହେଉଛି ଦୋଷ ଓ ଗୁଣ ମୁକ୍ତ।” ଶୁକଦେବ କହିଲେ—ଗୋପମାନେ ଗୋପିମାନେଙ୍କୁ କୃଷ୍ଣ ଓ ରାମଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟର କଥା କହିଲେ—କିପରି ଜଙ୍ଗଲ ଅଗ୍ନି ନିବାଇଲେ, କିପରି ପ୍ରଳମ୍ବାସୁରକୁ ମାରିଦେଲେ। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବଡ଼ ଗୋପ ଓ ଗୋପିମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ, କୃଷ୍ଣ ଓ ରାମଙ୍କୁ ବ୍ରଜର ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବିଲେ। ଏପରେ ବର୍ଷା ଋତୁ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ସମସ୍ତ ଜୀବ ଉପରେ ଦୟା ନେଇ, ଦିଗ ଚମକୁଥିଲା, ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀ ମେଘର ଗର୍ଜନରେ ଝଙ୍କାରି ଉଠିଲା।