ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ବିଷୟରେ ଅନେକ ମତ ରହିଛି; କିଏ କହିଥାଏ ଏହା ଅବିବେଚ୍ୟ ଓ ଅବର୍ଣ୍ୟ, ରାଜା ମହାର୍ଷି, ତୁମେ ଏହାକୁ ତୁମ ବିବେକ ଅନୁସାରେ ବିଚାର କର। ଧର୍ମ ଏପରି କହିବା ପରେ, ସୂତ ମୁନି କହିଲେ—ଧର୍ମଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ ଧର୍ମକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ପରୀକ୍ଷିତ କହିଲେ, “ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ତୁମେ କଥା କହୁଛ, ତୁମେ ଧର୍ମର ଜ୍ଞାତା, ଏବଂ ଏହି ବଳଦ ରୂପରେ ଧର୍ମ ଅଟୁଟ ଅଛ; ଯେଉଁଠି ଅଧର୍ମ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ତାହା ଖୋଲା କରିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଅଂଶୀ ହୁଏ। ବାହୁଡି, ଦିବ୍ୟ ମାୟାର ଗତି ମନ ଓ ବାଣୀ ପାଇଁ ଅଗୋଚର—ଏହା ନିଶ୍ଚିତ।” “ତପ, ଶୁଚିତା, କରୁଣା ଓ ସତ୍ୟ—ଏହି ଚାରିଟି ଧର୍ମର ଉପସ୍ଥାପିତ ପଦ; ତୁମର ଅଭିମାନ, ଆସକ୍ତି ଓ ମଦରେ ତିନିଟି ଭଙ୍ଗ ହୋଇଛି। ଏବେ ତୁମର ଅନ୍ତିମ ପଦ—ସତ୍ୟ—ଏହାକୁ ତୁମେ ଧାରଣ କର; କିନ୍ତୁ କଳି, ଅସତ୍ୟ ଉପରେ ଆସି, ଏହାକୁ ଦଳନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ଏହି ପୃଥିବୀ, ଭାରୀ ଭାର ବୋହି, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିୟୋଜିତ; ସେ ସଫଳ ଚିହ୍ନରେ ଶୋଭିତ। ଏହି ଧର୍ମମୟ ଭୂମି, ତ୍ୟାଗିତ ଓ ଦୁଃଖିତ, ଅଶ୍ରୁଭରା ଚକ୍ଷୁରେ କାନ୍ଦୁଛି; ‘ଅଯୋଗ୍ୟ ରାଜାମାନେ, ଶୁଦ୍ରମାନେ ମୋତେ ଉପଭୋଗ କରିବେ’ ବୋଲି ଦୁଃଖ କରୁଛି।” ପରୀକ୍ଷିତ ଏମିତି ଧର୍ମ ଓ ପୃଥିବୀକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ; ତାପରେ, ମହାରଥୀ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତଳୱାର ଉଠାଇ, ଅଧର୍ମର କାରଣକୁ ଦଣ୍ଡିତ କରିବାକୁ ଶୁରୁ କଲେ। ରାଜା ମାରିବାକୁ ଆଗ୍ରହୀ ହେଲେ, କଳି ରାଜାର ପାଦ ଗେଁ ମାନି, ଭୟରେ ନମିଗଲେ। ବୀର ପରୀକ୍ଷିତ, ଦୁଃଖିତଙ୍କୁ କରୁଣାଶୀଳ, ପାଦ ଗେଁ ପଡ଼ିଥିବା ଏହି ଅନାଥକୁ ମାରିଲେ ନାହିଁ; ହାସି ହସି କହିଲେ: “ତୁମେ ମୋ ପାଦେ ନମିଛ, ଏହି ଗୁଡାକେଶର ବଂଶର ଶୂରମାନଙ୍କଠାରୁ ତୁମେ ଭୟ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ, ଅଧର୍ମର ସାଥୀ, ତୁମେ ମୋ ରାଜ୍ୟରେ ରହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଶରୀରରେ ତୁମେ ବାସ କରିଥିଲେ, ଅଧର୍ମର ଏହି ସମୁଦାୟ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି—ଲୋଭ, ଅସତ୍ୟ, ଚୋରି, ଅଧର୍ମ, ପାପ, ଧୋଖା, ବିବାଦ ଓ କପଟ। ତୁମେ ରହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଧର୍ମ ଓ ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ରହିବାକୁ, ବିଶେଷ କରି ସେଉଁଠି, ଯେଉଁଠି ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞପତି ଭଗବାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ହରି, ଯଜ୍ଞର ରୂପ ଧରି, ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଶୁଭ ଦେଇଥାଏ; ସେ ବାୟୁ ପରି ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆତ୍ମା।” ସୂତ କହିଲେ: ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କ ଏହି ନିର୍ଦେଶରେ, କଳି ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହେଲେ; ତଳୱାର ଉଠାଇ, ଦଣ୍ଡ ଧାରଣ କରିଥିବା ରାଜାକୁ କହିଲେ: “ମହାରାଜ, ତୁମେ ଜେଉଁଠି ନିୟୋଜନ କରିବେ, ମୁଁ ତାହାଠି ବାସ କରିବି; ତୁମେ ଧନୁଷ ଓ ବାଣ ଧରି ମୋ ଉପରେ ଦୃଷ୍ଟି ରଖିଛ। ଏହିପରି, ଧର୍ମର ଉତ୍ତମ ପାଳକ, ମୋ ପାଇଁ ଏକ ସ୍ଥାନ ଦିଅ, ଯେଉଁଠି ମୁଁ ତୁମ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ ବାସ କରିପାରିବି।” ସୂତ ମୁନି କହିଲେ: ପରୀକ୍ଷିତ ଏହି ଅନୁରୋଧରେ, କଳିକୁ ଚାରିଟି ସ୍ଥାନ ଦେଲେ—ଜୁଆ, ମଦପାନ, ନାରୀ, ଓ ହତ୍ୟା—ଏଠି ଚାରିପ୍ରକାର ଅଧର୍ମ ବାସ କରେ। ପୁନି, କଳି ଅନୁରୋଧ କରିଲେ, ରାଜା ତାକୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦେଲେ; ତାହାରୁ ଅସତ୍ୟ, ମଦ, କାମ, ରାଗ ଓ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦିତା ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଅଧର୍ମର ସ୍ଥାନ, ପରୀକ୍ଷିତ ଦେଲେ, ଏବଂ କଳି ତାହାର ଆଜ୍ଞାରେ ବାସ କଲେ। ଏହିପରି, ଯେଉଁଠି ଲୋକ ମଙ୍ଗଳ ଚାହେ, ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡିକୁ କଦାପି ନେଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ବିଶେଷ କରି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ରାଜା, ନେତା, ଶିକ୍ଷକ। ପରୀକ୍ଷିତ ଧର୍ମର ତିନିଟି ଭଙ୍ଗ ପଦ—ତପ, ଶୁଚିତା, କରୁଣା—ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ, ଧର୍ମକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ, ଏବଂ ପୃଥିବୀକୁ ଉନ୍ନତ କଲେ। ଏବେ ସେ, ତାଙ୍କ ଠାକୁରା ଦ୍ୱାରା ନିୟୋଜିତ, ରାଜସିଂହାସନରେ ଅସୀନ; ଦୀପ୍ତିମାନ କୌରବ ବଂଶର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରାଜା, ହସ୍ତିନାପୁରରେ ରହୁଛନ୍ତି। ଏହି ରାଜା, ଅଭିମନ୍ୟୁ ପୁତ୍ର, ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଏପରି—ପୃଥିବୀକୁ ସୁରକ୍ଷା କରୁଥିବା ବେଳେ, ତୁମେ ସମସ୍ତେ ମହାୟଜ୍ଞରେ ନିମଗ୍ନ। ସେ ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକୁଛନ୍ତି, ଦୁଃଖ ତ୍ୟାଗ କରି, ଇନ୍ଦ୍ର ସହ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି। ଏଠି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦୁଃଖରେ ଥିଲେ, ବ୍ୟବସାୟ କିମ୍ବା ବସ୍ତୁ ବିକ୍ରୟ କରି ଜୀବିକା ଚାଲାଇପାରନ୍ତି, କିମ୍ବା ଅତି ଆପଦରେ ତଳୱାର ଧରି; କିନ୍ତୁ କୁକୁର ସଦୃଶ ଜୀବିକା ନେଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। କ୍ଷତ୍ରିୟ ଆପଦରେ ବୈଶ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଶିକାର କରିପାରନ୍ତି, କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ସଦୃଶ ହୋଇପାରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ କୁକୁର ଜୀବିକା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ବୈଶ୍ୟ ଶୂଦ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ ନେଇପାରନ୍ତି, ଶୂଦ୍ର ନିମ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖମୁକ୍ତ ହେଲେ, ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ମନେଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ, ପିତୃ ଦେବ ପୂଜା, ଦାନ ଓ ଉପଲବ୍ଧ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ଦେବତା, ଋଷି, ପିତୃ, ଓ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତିଦିନ ଆରାଧନ କରିବା ଉଚିତ, ଯେଉଁଠି ଏମାନେ ମୋ ରୂପ। ନ୍ୟାୟ ଭାବେ ଉପାର୍ଜିତ ଧନ ଦ୍ୱାରା, ନିର୍ଯାତନ ନ କରି, ନିଜ ନିର୍ଭର ଲୋକଙ୍କୁ ପାଳନ କରିବା ଓ ଯଜ୍ଞ କରିବା ଉଚିତ। ପରିବାରରେ ଆସକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଗୃହସ୍ଥ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଅସାବଧାନ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ବୁଦ୍ଧିମାନ ଅପରିପାକ୍ କଥାକୁ ଦେଖି, ତାହାକୁ ଶିଘ୍ର ଗଲା ପରି ଦେଖନ୍ତି। ପୁତ୍ର, ଜାୟା, ଓ ନିକଟ ଆତ୍ମୀୟମାନଙ୍କର ମିଳନ ଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କର ପରି; ଏମାନେ ଦେହ ଛାଡ଼ି ଯାନ୍ତି, ଅପନିଦ୍ରା ପରେ ଦ୍ୱାପରି ଶ୍ୱପ୍ନ ପରି। ଏହିପରି ବିଚାର କରି, ମୁକ୍ତ ଜନ ଗୃହରେ ଅତିଥି ପରି ରହନ୍ତି, ଏହିପରି ଆସକ୍ତି ଓ ମମତାରେ ବନ୍ଧି ନୁହେଁ। ଭକ୍ତି ସହିତ, ଗୃହସ୍ଥ ଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ କରି, ଗୃହରେ ରହିପାରିବେ, କିମ୍ବା ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇପାରିବେ, କିମ୍ବା ସନ୍ତାନ ଥିଲେ ତ୍ୟାଗ କରି ଭିକ୍ଷୁ ପରି ଘୁଞ୍ଚିପାରିବେ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ମନ ଗୃହରେ ଆସକ୍ତ, ପୁତ୍ର ଓ ଧନ ଆଶାରେ ଦୁଃଖିତ, ନାରୀରେ ମୋହିତ, ମନରେ ଦୟାଳୁ, ଭ୍ରମିତ—‘ମୋର’ ଓ ‘ମୁଁ’ ଭାବରେ ବନ୍ଧି ଯାଏ। “ହା, ମୋ ବୃଦ୍ଧ ପିତାମାତା, ଜାୟା, ଜଣେ ଛୋଟ ପୁତ୍ର ପୁତ୍ରୀ—ମୋ ନାହିଁ, ଦୁଃଖରେ, ଏମାନେ କିପରି ଜୀବନ ଚାଲାଇବେ?