ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ କୃପା ଓ ଦିବ୍ୟ ଲୀଳାର ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଚିତ୍ର ଉନ୍ମୋଚିତ ହୁଏ। ରମଣକ ଦ୍ୱୀପ ଛାଡ଼ି ଏକ ହ୍ରଦରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିବା ଏକ ସର୍ପ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚରଣଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରିଥିଲାବୋଲି, ସୁପର୍ଣ୍ଣ (ଗରୁଡ଼) ତାକୁ ଭୟରେ ଖାଇପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏପରି ଅଦ୍ଭୁତ କୃତ୍ୟର କଥା କୃଷ୍ଣ କହିବା ପରେ, ସର୍ପଙ୍କ ଜଣେ ଋଷି ତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଓ ଭକ୍ତିସହିତ ପୂଜା କଲେ। ସର୍ପର ଜଣେ ଜଣେ ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନେ ଦେବୀୟ ବସ୍ତ୍ର, ମାଳା, ମୂଲ୍ୟବାନ ମଣି, ଭୂଷଣ, ସୁଗନ୍ଧ ତେଲ ଓ ବଡ଼ ପଦ୍ମମାଳା ଦ୍ୱାରା କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ। ସମସ୍ତେ ମିଶି, ବିଶ୍ୱର ନାଥ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ଦେଲେ ଓ ଶିରୋନମ୍ର କରି ପ୍ରଣାମ କଲେ। ଏପରେ, ସର୍ପ ସେଠାରୁ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଭାର୍ଯ୍ୟା, ବନ୍ଧୁ ଓ ପୁଅମାନଙ୍କ ସହିତ ସାଗରଦ୍ୱୀପକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ମାନବ ରୂପରେ ଲୀଳା କରୁଥିବା ପ୍ରଭୁଙ୍କ କୃପାରେ ଯମୁନା ନଦୀ ବିଷମୁକ୍ତ ହେଲା। ସେ ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଧୂପ, ଗନ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପଚାରରେ ପୂଜା କଲେ। ଏହିପରେ, ଏକ ନୂତନ ଘଟଣା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ସୂତ ମୁନି କହୁଛନ୍ତି—ସେଠାରେ ରାଜା ଜଣେ ଗାଈ ଓ ବୃଷଭକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ନିର୍ବଳ ଓ ଅସହାୟ ଭାବେ ପିଟାଯାଉଥିଲେ। ଏକ ନିମ୍ନଜାତି ଲୋକ ଗଦା ଧରିଥିଲା, ଯିଏ ରାଜଶ୍ରୀର ଅପମାନ କରୁଥିଲା। ବୃଷଭ ଶୁଭ୍ର ମୁଁଢ଼ି ଦଣ୍ଡ ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହେଉଥିଲା, ଏକ ପାଉଁରେ ଦଢ଼ି ଦଢ଼ି ଦଣ୍ଡ ପ୍ରହାରରେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଗାଈ, ଯିଏ ପୂର୍ବେ ଗରମ ଦୁଧ ଦେଉଥିଲା, ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଓ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ପାଦରେ ପ୍ରହାର ପାଇଁ, ତାଙ୍କର ବଛଡ଼ାରୁ ଦୂର ହୋଇ, ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଚେହେରା ଓ ଦୁଃଖରେ ଅତି କ୍ଷୀଣ ହୋଇ ଘାସ ପାଇଁ ଆକୁଳ ହେଉଥିଲେ। ସୁନ୍ଦର ସୁରଣା ଜଡିତ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ଗଂଭୀର ଧ୍ୱନିରେ, ଧନୁଷ ଉଠାଇ, ରାଜା ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ତୁମେ କିଏ, ଯେଉଁଠାରେ ମୋର ସଂରକ୍ଷଣ ଅଛି, ଏମିତି ନିର୍ବଳଙ୍କୁ ଅନ୍ୟାୟ ଭାବେ କ୍ଷତି କରୁଛ? ରୂପରେ ରାଜା ପରି ଦେଖାଯାଉଛ, କିନ୍ତୁ କାର୍ଯ୍ୟରେ ତୁମେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନୁହଁ। ନିର୍ଦ୍ଦୋଷଙ୍କୁ ଗୁପ୍ତରେ ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିବା ତୁମେ, ଏବେ କୃଷ୍ଣ ଓ ଗାଣ୍ଡୀବଧାରୀ ଦୂରେ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ମୃତ୍ୟୁ ଯୋଗ୍ୟ। ବୃଷଭ, ତୁମେ ଶୁଭ୍ର ମୁଁଢ଼ି ଏବଂ କ୍ଷୀଣ ପାଉଁ ସହିତ ଚାଲୁଛ, ତୁମେ କି ଦେବତା ଅଟେ? କୌରବ ରାଜାମାନେ ଧରାକୁ ଆଳିଙ୍ଗନ କଲେ, ସେଉଁଠି ଦୁଃଖ କେବେ ଆସିନଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଏବେ ତୁମ ପ୍ରଭାବରେ ଦୁଃଖ ପ୍ରବେଶ କରିଛି। ହେ ସୁରଭୀର କନ୍ୟା, ଦୁଃଖ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ଭୟ ଛାଡ଼ିଦିଅ। ମା, ଅଶ୍ରୁ ପକାନ୍ତୁ ନାହିଁ, ତୁମେ ଶୁଭ ହେଉ। ମୁଁ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ଦଣ୍ଡଦାତା। ଯେଉଁ ରାଜ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା ଦୁଷ୍ଟ ଓ ସଜ୍ଜନ ଦୁହେଁ ଦୁଃଖିତ, ସେଉଁଠି ରାଜା ସ୍ୱୟଂ ତାଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି, ଆୟୁ, ଶ୍ରୀ ଓ ଧର୍ମ ହରାଇଦେଇଥାଏ। ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରଧାନ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହେଉଛି ଦୁଃଖିତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଓ ତାଙ୍କର ନିର୍ଯ୍ୟାତକଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବା, ଏହିପାଇଁ ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଶତ୍ରୁକୁ ମୁଁ ହତ୍ୟା କରିବି। କିଏ ତୁମର ତିନିଟି ପାଉଁ କାଟିଦେଲା, ସୁରଭୀର କନ୍ୟା? ଏମିତି ଦୁଷ୍ଟ କେବେ କୃଷ୍ଣଭକ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ଥିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ବୃଷଭ, କିଏ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷଙ୍କ ଅପକୃତି କଲା, ପୃଥାପୁତ୍ରମାନଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତିକୁ ଅପବାଦ କଲା, କୁହ? ଯିଏ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଉପରେ ଅନ୍ୟାୟ କରେ, ସେଉଁଠି ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ଦମନ କଲେ ହିଁ ସଜ୍ଜନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ହୁଏ। ଯିଏ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ହୋଇ ଅନ୍ୟାୟ କରେ, ମୁଁ ତାଙ୍କର ହାତ ଧରିବି, ସେ ମରଣଶୀଳ ଓ କଙ୍କଣଧାରୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ। ରାଜା ପାଇଁ ସ୍ୱଧର୍ମ ପାଳନ, ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଶାସନ ଓ ଦୁଃଖରେ ଧର୍ମ ଛାଡ଼ିବା ନୁହେଁ—ଏହି ଉତ୍ତମ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ। ତେବେ, ଧର୍ମ ରୂପୀ ବୃଷଭ କହିଲେ, “ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ର, ତୁମର କଥା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଚିତ। ଯେଉଁମାନେ ଦୁଃଖିତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଯାହାଁକୁ କୃଷ୍ଣ ଦୂତ ଓ ନେତା ହୋଇଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଭାଷଣ ଉପଯୁକ୍ତ। ଆମେ ଦୁଃଖର କ୍ଷେତ୍ର ନୁହେଁ, ଶବ୍ଦର ବିଭାଗରେ ଆମେ ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚିଯାଉଛୁ, ତାହାକୁ ଚିହ୍ନିପାରୁନାହିଁ। କେହି ଆତ୍ମାକୁ ଆତ୍ମା ବୋଲି କହନ୍ତି, କେହି ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଭାଗ୍ୟ, କେହି କର୍ମ, କେହି ପ୍ରକୃତିକୁ କାରଣ କହନ୍ତି। କେହି ଏହାକୁ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଓ ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି। ରାଜା, ତୁମ ବୁଦ୍ଧି ଅନୁଯାୟୀ ବିଚାର କର।" ଧର୍ମଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଚିନ୍ତାସମ୍ମୁକ୍ ହୋଇ କହିଲେ, “ତୁମେ ଧର୍ମର ଜ୍ଞାନୀ, ଧର୍ମ ରୂପୀ ବୃଷଭ। ଯେଉଁଠାରେ ଅଧର୍ମ ହୁଏ, ସେଠାରେ ଦ୍ରୋହୀ ମଧ୍ୟ ଦଣ୍ଡ ଯୋଗ୍ୟ। ଏହା ସତ୍ୟ, ଦିବ୍ୟ ମାୟାର ଗତି ଜୀବମାନଙ୍କ ମନ ଓ ଭାଷାରେ ଅଗୋଚର। ତପସ୍ୟା, ଶୁଚିତା, ଦୟା, ସତ୍ୟ—ଏହି ଚାରିଟି ପାଉଁ ସତ୍ୟୟୁଗର ଆଧାର, ତୁମର ଅଭିମାନ, ସଂଗ, ମଦ ଦ୍ୱାରା ତିନିଟି ଭଙ୍ଗ ହୋଇଛି। ଏବେ ତୁମର ଏକମାତ୍ର ପାଉଁ—ସତ୍ୟ, ଯାହାକୁ ତୁମେ ରକ୍ଷା କର। କିନ୍ତୁ କଳି, ମିଥ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ଏହାକୁ ଅପହରଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି। ଏହି ଭୂମି, ଭାରସାହାଯ୍ୟରେ ଭରିଥିଲା, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ। ଏହି ଧରା, ଅସାଧୁ ଓ ଅବଞ୍ଚିତ ରାଜାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଉପଭୋଗ କରିବେ ବୋଲି ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁରେ କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି।" ଏପରି ଭାବରେ ଧର୍ମ ଓ ଭୂମିକୁ ଆଶ୍ୱସ୍ତ କରି, ମହାରଥୀ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତଳୱାର ଉଠାଇ, ଅଧର୍ମର କାରଣକୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ରାଜା ତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଯିବା ସମୟରେ, ଏହି ଅଧର୍ମର ସାଙ୍ଗୀ ରାଜଚିହ୍ନ ଛାଡ଼ି, ଭୟରେ ତାଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇଲେ। ଦୁଃଖିତଙ୍କୁ ଦୟା କରୁଥିବା ଏହି ବୀର ତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ଶରଣାଗତ ହୋଇଥିଲେ। ହସି ସ୍ନିଗ୍ଧ ଭାବରେ ରାଜା କହିଲେ, “ତୁମେ ଯେଉଁଠାରେ ହାତ ଜୋଡ଼ିଛ, ଗୁଡାକେଶର ବଂଶଜମାନଙ୍କ ଠାରୁ ତୁମେ କେବେ ଭୟ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ; ଅଧର୍ମର ସାଙ୍ଗୀ, ମୋ ରାଜ୍ୟରେ ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।