ଶ୍ରୀନିବାସଙ୍କର ପବିତ୍ର ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଯିବା ପରେ ଏହି ପୃଥିବୀ ଅନେକ ଦୁଃଖରେ ଆଚ୍ଛନ୍ନ ହୋଇଗଲା, କାଳିର ଦୁଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ତାଳମାଳ ହେଉଛି। ଏ ସମୟରେ ଧରିତ୍ରୀ ଦେବୀ ଏହି ବିଶ୍ୱ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରିବା ସହିତ ନିଜ ପାଇଁ, ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ, ଦେବତା, ପିତୃ, ଋଷି, ଶିଳ୍ପୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରମ ଓ ବର୍ଣ୍ଣ ପାଇଁ ଶୋକ କରୁଥିଲେ। ଏହି ଭୂମଣ୍ଡଳରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ କେବଳ ଠାରେ ଠାରେ ଭଗବାନଙ୍କର ଏକ ଦୃଷ୍ଟି ପାଇବାକୁ କଠିନ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଶ୍ରୀଦେବୀ ନିଜ ଅବସ୍ଥାନ ଛାଡ଼ି ତାଙ୍କର ଚରଣଧୂଳିକୁ ପ୍ରେମରେ ପୂଜା କରିଥିଲେ। ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଭଗବାନଙ୍କର ପଦଚିହ୍ନରେ ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲି—ଏହି ପଦରେ ପଦ୍ମ, ବଜ୍ର, ଅଙ୍କୁଶ, ଧ୍ୱଜ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଚିହ୍ନ ଥିଲା—ତଥାପି ଏତେ ମହିମା ଲାଗିଲା ବୋଲି ଭଗବାନଙ୍କର କୃପା ମୋତେ ମିଳିଲା ନାହିଁ; ଶେଷରେ ସେ ମୋତେ ପରିତ୍ୟାଗ କରିଦେଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଅପମାନ କଲେ। ସେଇ ଭଗବାନ, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ପୃଥିବୀର ଅସହ୍ୟ ଭାର—ଅନେକ ଦୁଷ୍ଟ ରାଜାଙ୍କ ଶତ ଶତ ସେନା—ହଟାଇ ଦେଇଥିଲେ, ଏବଂ ତୁମକୁ (ଧର୍ମଙ୍କୁ) ତୁମ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ସ୍ଥିର କରିଦେଲେ, ଯଦୁବଂଶୀମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଆନନ୍ଦମୟ ରୂପ ଦେଖାଇ ଖୁସି କରିଥିଲେ। ଏପରି ଭଗବାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିବା ବେଦନା କିଏ ସହିପାରିବ? ତାଙ୍କର ପ୍ରେମମୟ ନଜର, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହସ, ମଧୁର ବାଣୀ ମଧୁମକ୍ଷିକାଙ୍କର ମନ ମଧ୍ୟ ହରଣ କରିନେଉଛି, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଚରଣର ଧୂଳି ମୋତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍କଣ୍ଠିତ କରେ। ଏଭଳି ଭାବେ ପୃଥିବୀ ଓ ଧର୍ମ ଆଲୋଚନା କରୁଥିଲେ, ସେହି ସମୟରେ ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ, ଏକ ରାଜର୍ଷି, ପୂର୍ବଦିଗର ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀ ନିକଟକୁ ପହଁଚିଲେ। ସେଠାରେ ସେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ—ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସମସ୍ତଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ, ମହାପୁରୁଷ, ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କର ଆଧାର, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ଉତ୍ସ, ଅବିନାଶୀ ଏବଂ ଅତୀତ-ସମ୍ପ୍ରତି-ଭବିଷ୍ୟତ ସମୟର ନିୟନ୍ତା। ସେ ଅବିନାଶୀ, ନିର୍ଗୁଣ, ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନ ଶକ୍ତି ଓ ଜ୍ଞାନର ଖଜାନା। ସମୟର ମୂଳ, ସମୟର ସାକ୍ଷୀ, ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ନିର୍ମାତା ଓ କାରଣ। ସେ ପଞ୍ଚଭୂତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ପ୍ରାଣ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଅନ୍ତଃକରଣର ଆତ୍ମା, ଯେଉଁଠାରେ ତିନି ଗୁଣର ଅଭିମାନ ଦ୍ୱାରା ଲୁଚିଯାନ୍ତି। ସେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଅଚଳ, ସର୍ବଜ୍ଞ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ମତର ଆଧାର। ସେ ଶାସ୍ତ୍ର, କର୍ମ ଓ ବିରାଗ୍ୟର ମାର୍ଗ, ଏବଂ ବେଦର ମୂଳ। କୃଷ୍ଣ, ରାମ, ବସୁଦେବପୁତ୍ର, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଅନିରୁଦ୍ଧ, ସାତ୍ୱତଙ୍କ ନାଥଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର। ସେ ଗୁଣମୟ ଦୀପ, ଗୁଣରେ ନିଜକୁ ଲୁଚାନ୍ତି, ଗୁଣଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଆନ୍ତି, ଗୁଣକୁ ଦେଖନ୍ତି ଏବଂ ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ। ଅବ୍ୟକ୍ତରେ ଲୀଳା କରନ୍ତି, ବ୍ୟକ୍ତକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ କରନ୍ତି, ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ ଏବଂ ମୌନୀ ତପସ୍ବୀକୁ ନମସ୍କାର। ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ ପଥ ଜାଣିଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କ ନିୟନ୍ତା, ବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଦୁହିଁ, ସମସ୍ତ ଦେଖୁଥିବା ଏବଂ କାରଣ ଭଗବାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ସେ ତିନି ଗୁଣରେ ଆସକ୍ତି ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜଗତର ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି, ଏବଂ ପ୍ରଳୟରେ ଅଧିପତି, ସମୟର ଶକ୍ତି ଧାରଣ କରି, ଜୀବର ନିଜ ଧର୍ମ ଉଦ୍ବୋଧନ କରି, ନିଜ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଅଦ୍ଭୁତ ଲୀଳା କରନ୍ତି। ତିନି ଜଗତରେ ତୁମର ଏହି ଶରୀରଗୁଡ଼ିକିଛି—କିଛି ଶାନ୍ତ, କିଛି ଅଶାନ୍ତ, କିଛି ମୋହଜନିତ—ତୁମ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ। ଏଠି ନିଜେ ଧର୍ମକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଶାନ୍ତ ଶରୀର ବିଶେଷ ପ୍ରିୟ, ଏବଂ ଧର୍ମନିଷ୍ଠଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛ। ନିଜ ପ୍ରଜା ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ଏକ ଅପରାଧ ରାଜାକୁ ସହିବା ଉଚିତ; ଯେଉଁ ଅଜ୍ଞାନରେ ଅପରାଧ କରିଛି, ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତରେ କ୍ଷମା କରିବା ଉଚିତ। ହେ ଭଗବାନ, ଦୟା କର, କାରଣ ସର୍ପ ନିଜ ଜୀବନ ପରିତ୍ୟାଗ କରୁଛି; ଆମେ ଅସହାୟ ନାରୀମାନେ, ଯାହାଙ୍କ ପତି ଆମ ପ୍ରାଣ, ତାଙ୍କୁ ଆମକୁ ଫେରାଇ ଦିଅ। ଆମେ ତୁମ ଦାସୀମାନେ, ତୁମ ଆଦେଶ ଦିଅ, ଆମେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ; ଏହା କରିଲେ ସମସ୍ତ ଭୟ ହରାଯିବ। ଏଭଳି ସର୍ପର ଭାର୍ଯ୍ୟମାନେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ, ତେବେ ଭଗବାନ ଅଚେତନ ସର୍ପକୁ ତାଙ୍କ ପାଦ ଦଳନରୁ ମୁକ୍ତ କରିଦେଲେ। ଅବସ୍ଥା ସୁଧାରି, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ଶ୍ୱାସ ଫେରିଲାପରେ, କାଳିୟା ହରିଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେ, ଦୁଃଖରେ, ଦୁର୍ବଳ ଏବଂ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ, ହାତ ଜୋଡ଼ି କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କହିଲେ—'ଆମେ ଜନ୍ମଜାତ ଦୁଷ୍ଟ, ଅନ୍ଧକାର ଓ ଦୀର୍ଘଦିନର କ୍ରୋଧରେ ଆବୃତ; ଏହି ସ୍ୱଭାବ ଛାଡ଼ିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ, କାରଣ ଏହି ମିଥ୍ୟା ଆସକ୍ତି ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ରହିଛି। ହେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଏହି ବିଶ୍ୱ ତୁମେ ଗୁଣର ବିଭାଜନରେ ତିଆରି କରିଛ; ସମସ୍ତ ସ୍ୱଭାବ, ଶକ୍ତି, ରୂପ, ବୀଜ ଓ ପ୍ରବୃତ୍ତି ତୁମଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ତା'ମଧ୍ୟରେ ଆମେ ସର୍ପମାନେ ଦୁଷ୍ଟ କ୍ରୋଧରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଛୁ; ତୁମ ମାୟା ମୋହରେ ପଡ଼ି ଏହାକୁ କିପରି ଛାଡ଼ିବା? ତୁମେ ସମସ୍ତର କାରଣ, ସର୍ବଜ୍ଞ, ଜଗତ୍ସ୍ୱାମୀ; ଦୟା କିମ୍ବା ଦଣ୍ଡ ଯାହା ଉଚିତ, ତୁମେ ତାହା କର।' ଭଗବାନ ଏହି ଉତ୍ତର ଦେଲେ—'ହେ ସର୍ପ, ଏଠାରେ ରୁହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଦେରି ନକରି ସମୁଦ୍ରକୁ ଚାଲିଯାଅ। ଏହି ନଦୀ ଗୋମାନ୍ୟ, ମଣିଷ ଓ ତୁମ ନିଜ ପରିବାର ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ହେଉ। ମଣିଷମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ମୋର ଏହି ଉପଦେଶକୁ ସ୍ମରଣ କରିବେ ଓ ଦୁଇ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ପଢ଼ିବେ, ସେମାନେ ତୁମ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ ହେବେ। ଏଠାରେ ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ଖେଳିଲି, ତାଠାରେ ସ୍ନାନ କରି, ଦେବତାମାନେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ଜଳ ଦାନ କରି, ଉପବାସ ଓ ମୋର ଉପାସନା କଲେ, ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେବେ। ତୁମେ ରମଣକ ଦ୍ୱୀପ ଛାଡ଼ି ଏଠାରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ, ସୁପର୍ଣ୍ଣ (ଗରୁଡ଼) ତୁମକୁ ମୋର ପଦଚିହ୍ନ ଦେଖି ଭୟରେ ଖାଇଲେ ନାହିଁ।' ଏପରି କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପଦେଶ ପାଇ, ସର୍ପର ଭାର୍ଯ୍ୟମାନେ ଆନନ୍ଦ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ। ସେମାନେ ଦିବ୍ୟ ବସ୍ତ୍ର, ମାଳା, ମୂଲ୍ୟବାନ ମଣି, ଅଳଙ୍କାର, ସୁଗନ୍ଧ ତେଲ ଓ ବଡ଼ ପଦ୍ମମାଳା ଦେଇ ଭଗବାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ। ସମସ୍ତେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପୂଜି, ପ୍ରସନ୍ନ ଗରୁଡ଼ଧ୍ୱଜ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କଲେ ଓ ପ୍ରଣାମ କଲେ।