ଧର୍ମ ଏବଂ ପୃଥିବୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଗଭୀର ସଂଳାପ ଚାଲିଥିଲା। ଧର୍ମ ପୃଥିବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ମାତୃଭୂମି, କ’ଣ ତୁମେ ଏହି ଭୂମିରେ ଅସୁରକ୍ଷିତ ନାରୀ ଓ ଶିଶୁମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ, ଯେଉଁମାନେ ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋକ କରୁଛ? କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କର ପବିତ୍ର ବାଣୀ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହେଉଛି ବୋଲି, କିମ୍ବା ଅଧର୍ମୀ ରାଜାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚ କୁଳ ନଷ୍ଟ ହେଉଛି ବୋଲି?” “କିମ୍ବା କଳି ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଗୋତ୍ର ଓ ସେମାନେ ଧ୍ୱଂସ କରିଥିବା ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ ତୁମେ ଦୁଃଖିତ? କିମ୍ବା ଏହି ଭୂମିରେ ଜନମାନେ ଜୀବିକା ହରାଇ ଖାଦ୍ୟ, ପାନୀୟ, ଆଶ୍ରୟ ଓ ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଚାରିପାଖ ଘୁରୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ତୁମ ମନ ଭାଙ୍ଗିଛି?” “ମାତା, କିମ୍ବା ତୁମେ ସେ ହରିଙ୍କ କର୍ମକୁ ସ୍ମରଣ କରୁଛ, ଯିଏ ତୁମ ଭାର ହ୍ରାସ କରିବାକୁ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ବିଦାୟ ନେଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ତୁମ ମୁକ୍ତିକୁ ବିଳମ୍ବ କରିଦେଲେ?” “ମୋତେ କହ, ପୃଥିବୀ, କ’ଣ ହେଉଛି ତୁମ ଦୁଃଖର ମୂଳ କାରଣ? ଦେବତାମାନେ ଯେଉଁ ସୌଭାଗ୍ୟକୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେହି ଭଲ ଭାଗ୍ୟ କି ସମୟ ଦ୍ୱାରା ଅପହୃତ ହୋଇଗଲା କି?” ତେବେ ପୃଥିବୀ କହିଲେ, “ଧର୍ମ, ତୁମେ ଯାହା ପ୍ରଶ୍ନ କର, ସେସବୁ ତୁମେ ଜାଣିଛ। କାରଣ, ତୁମେ ଏହି ସଂସାରରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶୁଭ ଦେଇଥିବା ଚାରିଟିଏ ପଦକୁ ଧାରଣ କରିଛ। ସତ୍ୟ, ପବିତ୍ରତା, କରୁଣା, ଖ୍ଷମା, ବିରକ୍ତି, ସନ୍ତୋଷ, ସାଧୁସଂଗ, ଶାନ୍ତି, ଆତ୍ମସଂୟମ, ତପସ୍ୟା, ସମତା, ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ନିବୃତ୍ତି ଓ ଶିକ୍ଷା—” “ଜ୍ଞାନ, ବିରକ୍ତି, ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ବୀରତା, ତେଜସ୍ୱିତା, ଶକ୍ତି, ସ୍ମୃତି, ସ୍ୱାଧୀନତା, କୌଶଳ, ରୂପ, ସାହସ, ମୃଦୁତା—” “ଦୃଢତା, ନମ୍ରତା, ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର, ସହନଶୀଳତା, ଉତ୍ସାହ, ଶକ୍ତି, ସମୃଦ୍ଧି, ଗଭୀରତା, ଅଟୁଟତା, ଶ୍ରଦ୍ଧା, କୀର୍ତ୍ତି, ସମ୍ମାନ ଓ ଅହଂକାର ରହିତତା—” “ଏହି ସମସ୍ତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୁଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଗୁଣ ସଦା ତୁମରେ ବସିଥାଏ, ଧର୍ମ। ଏହି ଗୁଣ ଅବିନାଶୀ, ଏବଂ ମହତ୍ତ୍ୱ ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଏହି ଗୁଣକୁ ଚାହାନ୍ତି।” “ତେଣୁ, ବର୍ତ୍ତମାନ ମୁଁ ଏହି ସଂସାର ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ, କାରଣ ଶ୍ରୀନିବାସଙ୍କର ଉପସ୍ଥିତି ନାହିଁ, ଏବଂ କଳିଙ୍କ ଅପବିତ୍ର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଏହି ଭୂମି ପୀଡ଼ିତ। ମୁଁ ମୋ ପାଇଁ, ତୁମ ପାଇଁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, ଦେବତା, ପିତୃଗଣ, ଋଷି, ସଦ୍ଗୁଣୀ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରମ ଓ ବର୍ଗ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରୁଛି।” “ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ କେବଳ ତାଙ୍କର ଏକ ଚାହିଁ ଦୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ଶ୍ରୀଦେବୀ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ସ୍ୱ ଶ୍ରୀପଦ ପ୍ରସ୍ତର ଛାଡ଼ି, ତାଙ୍କର ପାଦଧୂଳିକୁ ପ୍ରେମରେ ପୂଜନ କରନ୍ତି।” “ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଭାଗ୍ୟଶାଳି ଥିଲି, କାରଣ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନ—ପଦ୍ମ, ବଜ୍ର, ଅଙ୍କୁଶ, ଧ୍ୱଜ ଓ ଅନ୍ୟ ଚିହ୍ନ—ମୋ ଦେହକୁ ଅଳଙ୍କୃତ କରିଥିଲା। ତଥାପି, ଏତେ ସମ୍ମାନ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଶେଷରେ ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଉପେକ୍ଷା କଲେ।” “ସେ ଭଗବାନ, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ଏହି ଧରାର ଅସହ୍ୟ ଭାର—ଶତଶଃ ଦୁଷ୍ଟ ରାଜାମାନଙ୍କ ସେନା—କୁ ଦୂର କରି, ତୁମକୁ ତୁମ ଶକ୍ତି ଉପରେ ପୁନଃ ସ୍ଥିର କଲେ ଏବଂ ଯଦୁବଂଶକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଲେ।” “ଏମିତି ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରେମମୟ ଦୃଷ୍ଟି, ଚମତ୍କାର ସ୍ମିତ ଓ ମଧୁର ବାଣୀ ମଧୁମକ୍ଷୀକୁ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର କରିଦେଉଛି, ତାଙ୍କର ପବିତ୍ର ପଦଧୂଳି ମୋତେ ଉତ୍ସାହିତ କରେ। ସେଠିଏ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିବା ଦୁଃଖ କିଏ ସହିପାରିବ?” ଏପରି ଭାବେ ପୃଥିବୀ ଓ ଧର୍ମ ସଂଳାପ କରୁଥିବା ବେଳେ, ସେଇ ସମୟରେ ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ, ରାଜର୍ଷି, ପୂର୍ବଦିଗର ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେ ଏକ ଗଭୀର ପ୍ରଣାମ ସହିତ କହିଲେ: “ନମସ୍କାର ତୁମକୁ, ମହାପୁରୁଷ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଉତ୍ପତ୍ତିସ୍ଥଳ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମା। ଜ୍ଞାନ ଓ ବୁଦ୍ଧିର ଭଣ୍ଡାର, ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଅପାର ଶକ୍ତି, ଗୁଣାତୀତ, ଅଚଳ, ଏହି ଜଗତର ନୁହେଁ—ତୁମକୁ ମୋର ପ୍ରଣାମ।” “ସମୟର ମୂଳ, ସମୟର ସାକ୍ଷୀ, ସମସ୍ତ ଭେଦର ଦ୍ରଷ୍ଟା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନିର୍ମାତା ଓ କାରଣ—ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ। ଭୂତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ପ୍ରାଣ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଅନ୍ତଃକରଣର ଆତ୍ମା, ଯିଏ ଭିତରେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ତିନି ଗୁଣର ଭ୍ରାନ୍ତିରେ ଲୁଚିଯାନ୍ତି—ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ।” “ଅନନ୍ତ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ, ସର୍ବଜ୍ଞ, ସମସ୍ତ ଦର୍ଶନକୁ ଅନ୍ତର୍ଭୂକ୍ତ କରୁଥିବା, ବାଣୀ ଓ ଅବାଣୀର ଶକ୍ତି—ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ। ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଜ୍ଞାନର ମୂଳ, ଋଷି, ସଂହିତାର ଉତ୍ସ, କର୍ମ ଓ ବିରକ୍ତିର ପଥ, ସେଇ ବେଦ—ପୁନିପୁନି ପ୍ରଣାମ।” “କୃଷ୍ଣ, ରାମ, ବସୁଦେବନନ୍ଦନ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଅନିରୁଦ୍ଧ, ସାତ୍ୱତଙ୍କ ପ୍ରଭୁ—ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ। ଗୁଣମୟ ଦୀପ, ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ଆବୃତ କରୁଥିବା, ଗୁଣର କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଉଥିବା, ଗୁଣର ଦ୍ରଷ୍ଟା, ଅନ୍ତଃକରଣ—ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ।” “ଅବ୍ୟକ୍ତରେ ବିହାର କରୁଥିବା, ବ୍ୟକ୍ତକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ କରୁଥିବା, ହୃଷୀକେଶ, ମୌନୀ ତପସ୍ବୀ—ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ। ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ୍ଚର ଗତି ଜାଣିଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କ ନିରୀକ୍ଷକ, ଅବ୍ୟକ୍ତ ଓ ବ୍ୟକ୍ତ ଦୁହିଁ, ସମସ୍ତ ଦେଖୁଥିବା ଓ କାରଣ—ତୁମକୁ ପ୍ରଣାମ।” “ପ୍ରଭୁ, ତୁମେ ଗୁଣରେ ଅସଙ୍ଗ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ସଂସାରର ଉତ୍ପତ୍ତି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟରେ ଅଧିଷ୍ଠାନ କରୁଛ; ସମୟର ଶକ୍ତିକୁ ଧାରଣ କରି, ଜୀବମାନଙ୍କର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସ୍ୱଭାବକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କର, ତୁମର ଅଚ୍ୟୁତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଚମତ୍କାର କ୍ରୀଡ଼ା କରୁଛ।” “ତିନି ଲୋକରେ ତୁମେ ଧାରଣ କରିଥିବା ଏହି ଦେହଗୁଡ଼ିକ—କେହି ଶାନ୍ତ, କେହି ଚଞ୍ଚଳ, କେହି ମୂଡ଼ତାରୁ ଜନ୍ମ—ସମସ୍ତ ତୁମକୁ ପ୍ରିୟ, ଇନ୍ଦ୍ରବଂଶୀ, ତେବେ ଶାନ୍ତ ଦେହଗୁଡ଼ିକ ବିଶେଷ ପ୍ରିୟ, କାରଣ ଏବେ ତୁମେ ଧର୍ମକୁ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛ।” “ନିଜ ପ୍ରଜାଙ୍କ ଏକ ଅପରାଧକୁ ରାଜା କ୍ଷମା କରିବା ଉଚିତ; ଯିଏ ଅଜ୍ଞାନରେ ଅପରାଧ କରିଛି, ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ ମନେ କ୍ଷମା କର।” “ପ୍ରଭୁ, ଦୟା କର, କାରଣ ସର୍ପ ଏବେ ଜୀବନ ଛାଡ଼ୁଛି; ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ପାଇଁ ସ୍୵ାମୀ ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ହେଉଛି—ଆମେ ଦୁଃଖିତ ଓ ଦୟାର ଯୋଗ୍ୟ, ଆମ ସ୍୵ାମୀଙ୍କୁ ଆମକୁ ଫେରାଇ ଦିଅ।