ଧର୍ମଦେବତା ଭୂମିଦେବୀଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ—“ମାତା, ତୁମେ କ’ଣ ତୁମର ଅଙ୍ଗ ହରାଇ ଦୁଃଖିତ? କିମ୍ବା ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଜେ ଶୀଘ୍ର ନଶ୍ଟ ହେବାକୁ ଯାଉଛ କି? ନା ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ, ଯାହାଙ୍କର ଯଜ୍ଞ ହୋମର ଅଂଶ ଚୋରାଯାଇଛି? କିମ୍ବା ଲୋକମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ବର୍ଷା ନ ମିଳିବାରୁ ଦୁଃଖିତ?” ଧର୍ମ ପୁନି ପଚାରିଲେ—“ପୃଥିବୀରେ ଅସୁରକ୍ଷିତ ନାରୀ ଓ ଶିଶୁମାନେ ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କ ହାତରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି, ତାହା ପାଇଁ ତୁମର ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗିଛି କି? ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେବୀ ଭାଷା ଅଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଯିବା, କିମ୍ବା ଅଧର୍ମୀ ରାଜାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କୁଳମାନେ ଅପମାନିତ ହେବା ପାଇଁ କି?” “କଳିର ଉତ୍ପାତରେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ବଂଶମାନେ ଅପମୃତ୍ୟୁ ଭୋଗୁଛନ୍ତି କି? ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଯାଇଛି କି? ଲୋକମାନେ ଖାଦ୍ୟ, ପାନୀୟ, ଆଶ୍ରୟ, ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଏଠୁ ସେଠି ଭୂଲୁଛନ୍ତି, ତାହା ଦେଖି ଦୁଃଖିତ କି?” “ମାତା, ତୁମେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଲୀଳା ସ୍ମରଣ କରୁଛ କି? ସେ ତୁମ ଭାର ହ୍ରାସ କରିବାକୁ ଅବତାର ନେଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ସେ ଚଳି ଯାଇଛନ୍ତି, ତୁମ ମୋକ୍ଷ ବିଳମ୍ବିତ ହେଉଛି।” “ମାତା, କ’ଣ ତୁମ ଶୋକର ମୂଳ କ’ଣ? ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଦୁଃଖିତ? ଦେବତାମାନେ ଯେଉଁ ଭାଗ୍ୟକୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି, ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାଗ୍ୟ କାଳର ଦ୍ୱାରା ଛିନି ନିଆଯାଇଛି କି?” ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନରେ ଭୂମିଦେବୀ କହିଲେ—“ଧର୍ମ, ତୁମେ ଯେଉଁଥିରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛ, ସେ ସବୁ କଥା ତୁମେ ଜାଣ, କାରଣ ତୁମେ ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଶୁଭ ଦେଇଥିବା ଚାରିଟି ଚରଣ ଧାରଣ କର। ତୁମେ ଯେଉଁ ଗୁଣମାନେ ଧାରଣ କର—ସତ୍ୟ, ପବିତ୍ରତା, କରୁଣା, କ୍ଷମା, ତ୍ୟାଗ, ସନ୍ତୋଷ, ନିଷ୍କଳଙ୍କତା, ଶାନ୍ତି, ନିୟମ, ତପସ୍ୟା, ସମତା, ଧୈର୍ୟ, ନିବୃତ୍ତି, ଅଧ୍ୟୟନ—ଏହି ସମସ୍ତ ଗୁଣ ତୁମେ ଧାରଣ କର। ଜ୍ଞାନ, ବୈରାଗ୍ୟ, ଆତ୍ମସ୍ୱାମ୍ୟ, ବୀରତା, ତେଜସ୍, ଶକ୍ତି, ସ୍ମୃତି, ସ୍ୱାଧୀନତା, ଦକ୍ଷତା, ସୌନ୍ଦର୍ୟ, ସାହସ, ମୃଦୁତା—ଏମିତି ଅନେକ ମହାଗୁଣ ତୁମେ ଧାରଣ କର। ଦୃଢତା, ନମ୍ରତା, ଉତ୍ତମ ଆଚରଣ, ସହିଷ୍ଣୁତା, ଉତ୍ସାହ, ଶକ୍ତି, ଶ୍ରୀ, ଗଭୀରତା, ଧୃତି, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଯଶ, ସମ୍ମାନ, ଅଭିମାନ ଶୂନ୍ୟତା—ଏହି ସମସ୍ତ ଗୁଣ ତୁମେ ଧାରଣ କର, ଏବଂ ମହାନ୍ତା ଚାହିଁଥିବାମାନେ ଏହି ଗୁଣମାନେ ପାଇଁ ତୁମକୁ ଶରଣାଗତ ହୁଅନ୍ତି, କାରଣ ଏହି ଗୁଣମାନେ କେବେ କ୍ଷୟ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଭାବରେ, ଏବେ ମୁଁ ଏହି ସଂସାର ପାଇଁ ଶୋକ କରୁଛି, କାରଣ ଶ୍ରୀନିବାସଙ୍କର ଉପସ୍ଥିତି ନାହିଁ, ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ, ଏବଂ କଳିର ପାପ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସଂସାର ଦୁଃଖିତ। ମୁଁ ନିଜ ପାଇଁ, ତୁମ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, ଦେବତା, ପିତୃ, ଋଷି, ଶୁଭକାମୀ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରମ ଓ ବର୍ଣ୍ଣ ପାଇଁ ଶୋକ କରୁଛି। ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଏକ ଦୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ, ଶ୍ରୀଦେବୀ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଅଭିଷେକ ଚିହ୍ନିତ ପଦଧୂଳିକୁ ପ୍ରେମରେ ପୂଜନ କରନ୍ତି। ମୋ ଭାଗ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ଭଗବାନଙ୍କର କମଳ, ବଜ୍ର, ଅଙ୍କୁଶ, ପତାକା ଆଦି ଚିହ୍ନ ସହିତ ପଦଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହେଲା, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ତାଙ୍କ ଦୟା ପାଇଲି ନାହିଁ—ଶେଷରେ ସେ ମୋତେ ବି ତ୍ୟାଗ କଲେ ଓ ସଂସାର ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଅପମାନ କଲା। ସେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଭୂମିର ଅସହ୍ୟ ଭାର—ଶତଶଃ ଦେମନିକ ରାଜାଙ୍କ ସେନା—ଅପସାରଣ କଲେ, ତୁମକୁ ତୁମ ଅସ୍ଥିର ଓ କ୍ଷୀଣ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ସ୍ଥାପିତ କଲେ, ଏବଂ ଯଦୁବଂଶକୁ ତାଙ୍କ ମଧୁର ରୂପ ଦ୍ୱାରା ଆନନ୍ଦ ଦେଲେ। ଏମିତି ସୁପ୍ରେମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ବିରହ କିଏ ସହିପାରିବ? ତାଙ୍କର ପ୍ରେମମୟ ଚାହାଣି, ଦୀପ୍ତିମାନ ହସ, ମଧୁର କଥା ମଧୁମକୁଣ୍ଡର ମନକୁ ମଧ୍ୟ ଚୋରି ନେଉଛି—ତାଙ୍କ ପଦଧୂଳି ମୋତେ ମହାସୁଖ ଦେଇଥାଏ।” ଏପରି ଭାବେ ଭୂମି ଓ ଧର୍ମ ଆଲୋଚନା କରୁଥିବା ବେଳେ, ସେହି ସମୟରେ ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ ମହାମୁନି ସ୍ୱରୂପେ ପୂର୍ବ ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଏଠାରେ ଶୁକଦେବ କହିଲେ—“ଓ ପରମେଶ୍ୱର, ମୁଁ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରୁଛି; ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆଶ୍ରୟ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତର ମୂଳ, ଅତୀତ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ। ଜ୍ଞାନ ଓ ବୁଦ୍ଧିର ଭଣ୍ଡାର, ଅପାର ଶକ୍ତି, ଗୁଣାତୀତ, ଅବିକାରୀ, ଏହି ସଂସାରର ନୁହଁ। କାଳର ମୂଳ, କାଳର ସାକ୍ଷୀ, ସମସ୍ତ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ କାଳର ଦ୍ରଷ୍ଟା, ସଂସାରର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ନିୟନ୍ତା—ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ପଞ୍ଚଭୂତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ପ୍ରାଣ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଚିତ୍ତର ଆତ୍ମା, ଯିଏ ଅନ୍ତରେ ଅନୁଭୂତି ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତିନି ଗୁଣର ଆବରଣରେ ଲୁଚିଥିବା—ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଅନନ୍ତ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଅଚଳ, ସର୍ବଜ୍ଞ, ସମସ୍ତ ଦର୍ଶନର ଆଶ୍ରୟ, କଥିତ ଓ ଅକଥିତର ଶକ୍ତି—ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ସମସ୍ତ ପ୍ରମାଣର ମୂଳ, ଋଷି, ଶାସ୍ତ୍ରର ଉତ୍ସ, କର୍ମ ଓ ବିରାଗ୍ୟର ପଥ, ବେଦ ନିଜେ—ପୁନଃପୁନି ନମସ୍କାର। କୃଷ୍ଣ, ରାମ, ବସୁଦେବନନ୍ଦନ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଅନିରୁଦ୍ଧ, ସାତ୍ୱତଙ୍କ ନାଥ—ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ଗୁଣମାନଙ୍କର ଦୀପ, ଗୁଣରେ ଆବୃତ, ଗୁଣର କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଉଥିବା, ଗୁଣର ଦର୍ଶକ, ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ—ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ଅବ୍ୟକ୍ତରେ ବିହାର କରୁଥିବା, ବ୍ୟକ୍ତକୁ ସିଦ୍ଧ କରୁଥିବା, ହୃଷୀକେଶ, ମୁନି, ମୌନୀ—ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ଅଧମ ପଥ ଜାଣିଥିବା, ସମସ୍ତର ନିୟନ୍ତା, ଅବ୍ୟକ୍ତ ଓ ବ୍ୟକ୍ତ, ଏହି ସମସ୍ତର ଦର୍ଶକ ଓ କାରଣ—ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ଗୁଣରେ ଅସଙ୍ଗ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମେ ଜନ୍ମ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ନାଶର ନିୟନ୍ତା, କାଳଶକ୍ତିର ଧାରକ, ପ୍ରଭୃତିଙ୍କୁ ଉଦ୍ବୁଦ୍ଧ କର, ତୁମ ଅଚ୍ୟୁତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଲୀଳା କର। ଏହି ତିନି ଲୋକର ତୁମ ଦେହ—କେହି ଶାନ୍ତ, କେହି ଚଞ୍ଚଳ, କେହି ମୋହିତ; ଇନ୍ଦ୍ରବଂଶୀ, ଏହି ଶାନ୍ତ ଦେହଗୁଡ଼ିକ ତୁମର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ, ଏବଂ ଏବେ ଧର୍ମକୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛ। ରାଜାଙ୍କୁ ନିଜ ପ୍ରଜାଙ୍କ ଏକ ଅପରାଧ ମାନ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍; ଅବିଦ୍ୟାରେ କୃତ ଅପରାଧକୁ ଶାନ୍ତ ମନେ କ୍ଷମା କରିବା ଉଚିତ୍। ମାହାପ୍ରଭୁ, ଦୟା କର, କାରଣ ସର୍ପ ନିଜ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରୁଛି; ଏହି ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ତାଙ୍କ ସ୍୵ାମୀ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ଓ ଦୟାର ଯୋଗ୍ୟ।