ପ୍ରତିଦିନ ପ୍ରାଚୀନ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ବ୍ୟବହାର ଅନୁସରଣ କରି ଧର୍ମ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ଥିଲେ, ସେଇ ସମୟରେ ଏକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଘଟଣା ଘଟିଲା । ଏହି ଘଟଣା ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟର, ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି । ଧର୍ମ, ଏକ ପାଏଁ ଚାଲୁଥିବା ସ୍ଥିତିରେ, ଭୂମିକୁ ଦେଖିଲେ—ତାଙ୍କର ଛାୟା ଅଳ୍ପ ହୋଇଯାଇଛି, ଏକ ଛୁଆଁ ହରାଇଥିବା ଗାଈ ପରି କ୍ଷୁଦ୍ର ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି । ଧର୍ମ ପଚାରିଲେ, “ମୃଦୁଭାବିନୀ, ସବୁ କୁଶଳ ତ? କାହିଁକି ତୁମେ ଏପରି ଶୋକାକୁଳ ଓ କ୍ଷୀଣ ଦେଖାଯାଉଛ? ମୁଁ ତୁମ ମନରେ ଗଭୀର ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରୁଛି—ତୁମେ କ’ଣ ଦୂର ଆତ୍ମୀୟ ପାଇଁ ଶୋକ କରୁଛ? ତୁମ ଅଙ୍ଗ ହରାଇବା ପାଇଁ ତୁମେ ଦୁଃଖିତ କି? ଦୁଷ୍ଟମାନେ ତୁମକୁ ନଶ୍ଚିନ୍ନ କରିଦେବାକୁ ଯାଉଛି ବୋଲି ଭୟଭୀତ କି? ଦେବତାମାନେ ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଯଜ୍ଞ ଅଂଶ ହରାଗଲା, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କି ଦୁଃଖିତ? ବା ଇନ୍ଦ୍ର ମେଘ ବର୍ଷା ନ କରିବାରୁ ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖିତ—ତାହା ପାଇଁ କି ତୁମ ଶୋକ? ମହିଳା ଓ ଶିଶୁମାନେ ନିର୍ଜନ ଭୂମିରେ ଅନାଥ ହୋଇ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ହାତରେ ଦୁଃଖ ପାଉଛନ୍ତି, ତାହା ପାଇଁ କି ଦୁଃଖିତ? ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେବୀ ସ୍ୱରା ଭ୍ରଷ୍ଟ କରିଛନ୍ତି, ରାଜାମାନେ ଅଧର୍ମରେ ଲିପ୍ତ ହୋଇ କୁଳକୁ ନଶ୍ଚିନ୍ନ କରିଛନ୍ତି, ତାହା ପାଇଁ କି ତୁମ ଦୁଃଖ? କଳିର ଦୁଷ୍ଟତାରେ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ କ୍ଷତ୍ରିୟ କୁଳ ବା ତାହାର ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ କି ତୁମ ଶୋକ? ଲୋକମାନେ ଜଳ, ଖାଦ୍ୟ, ଆଶ୍ରୟ, ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଦିଗ୍ବିଦିଗ୍ ଭ୍ରମଣ କରୁଛନ୍ତି, ତାହା ପାଇଁ କି ଦୁଃଖିତ? ମାତା, ତୁମେ ହରିଙ୍କ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରୁଛ କି, ଯିଏ ତୁମ ଭାର ହ୍ରାସ କରିବାକୁ ଅବତରଣ କରିଥିଲେ ଓ ଏବେ ଯିଏ ଦୈର୍ଘ୍ୟ କରି ଚାଲିଗଲେ? ମୋତେ କହ, ମହି, କଉଣସି ଦୁଃଖର ମୂଳ କ’ଣ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଏପରି ଦୁଃଖିତ ହେଲ? ଦେବତାମାନେ ଯେଉଁ ଶ୍ରୀକୁ ଭଜନ କରନ୍ତି, ସେଇ ସୁଭାଗ୍ୟ କି କାଳର ଶକ୍ତିରେ ହରାଗଲା?” ଭୂମି କହିଲେ, “ଧର୍ମ, ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଲ, ସେସବୁ ତୁମେ ଜାଣ, କାରଣ ତୁମେ ଏହି ଚତୁର୍ବର୍ଗ ଧର୍ମର ଚାରିଟି ମୂଳ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଲୋକମାନେ ଶାନ୍ତି ଓ ସୁଖ ପାଆନ୍ତି—ସତ୍ୟ, ପବିତ୍ରତା, କରୁଣା, କ୍ଷମା, ତ୍ୟାଗ, ସନ୍ତୋଷ, ସରଳତା, ଶାନ୍ତି, ଆତ୍ମ-ନିୟମ, ତପସ୍ୟା, ସମତା, ସହିଷ୍ଣୁତା, ନିବୃତ୍ତି ଓ ଅଧ୍ୟୟନ; ଜ୍ଞାନ, ବୈରାଗ୍ୟ, ଶାସନକ୍ଷମତା, ପ୍ରାକ୍ରମ, ତେଜ, ଶକ୍ତି, ସ୍ମୃତି, ସ୍ୱାଧୀନତା, ଦକ୍ଷତା, ଶୋଭା, ସାହସ, ମୃଦୁତା; ଦୃଢତା, ବିନମ୍ରତା, ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର, ଧୈର୍ୟ, ଉତ୍ସାହ, ଶକ୍ତି, ଶ୍ରୀ, ଗଭୀରତା, ସ୍ଥିରତା, ଶ୍ରଦ୍ଧା, କୀର୍ତ୍ତି, ମାନ, ଏବଂ ଅଭିମାନ ନାହିଁ—ଏସବୁ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଗୁଣ ସଦା ତୁମେ ଧାରଣ କର; ମହାନ୍ତମାନେ ଏହି ଗୁଣ ଅର୍ଜନ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, କାରଣ ଏହିଗୁଡ଼ିକ କେବେ କ୍ଷୟ ହୁଏ ନାହିଁ । ତେଣୁ ଏବେ ମୁଁ ଏହି ବିଶ୍ୱ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ, କାରଣ ଶ୍ରୀନିବାସଙ୍କର ଉପସ୍ଥିତି ନାହିଁ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଗୁଣର ସାରଥି, ଏବଂ କଳିର ପାପ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଏହି ଭୂମି ପୀଡ଼ିତ । ମୁଁ ଆପଣ ପାଇଁ, ମୋ ପାଇଁ, ଦେବତା, ପିତୃ, ଋଷି, ସତ୍ପୁରୁଷ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରମ ଓ ବର୍ଣ୍ଣ ପାଇଁ ଶୋକ କରୁଛି । ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଏକ ଚାହାଣି ପାଇଁ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ସେଇ ଶ୍ରୀଦେବୀ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ନିଜ ଅଧିଷ୍ଠାନ ଛାଡ଼ି, ପ୍ରେମରେ ତାଙ୍କର ପାଦଧୂଳିକୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି । ମୋ ଶରୀର ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନରେ ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା—ପଦ୍ମ, ବଜ୍ର, ଅଙ୍କୁଶ, ଧ୍ୱଜ ଓ ଅନ୍ୟ ଚିହ୍ନ; ଏମିତି ମହିମା ଲାଭ କରି, ମୁଁ ତାଙ୍କର କୃପା ଲାଭ କରିପାରିଲି ନାହିଁ; ଶେଷରେ ସେ ମୋତେ ତ୍ୟାଗିଦେଲେ, ଏବଂ ବିଶ୍ୱ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଅପମାନ କଲା । ସେଇ ପ୍ରଭୁ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଭୂମିର ଅସହ୍ୟ ଭାର ହରଣ କଲେ—ଶତାଧିକ ଦାନବ ରାଜାଙ୍କ ସେନାକୁ ଦୂର କଲେ, ତୁମେ ଅସ୍ଥିର ଓ କ୍ଷୀଣ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ, ସେ ତୁମକୁ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ସ୍ଥିର କଲେ, ଏବଂ ଯାଦବ ଦିନାସ୍ତିକୁ ଆନନ୍ଦିତ କଲେ । ଏହି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ବିୟୋଗ କିଏ ସହିପାରିବ? ତାଙ୍କର ପ୍ରେମମୟ ଚାହାଣି, ଚମତ୍କାର ହାସି ଓ ମଧୁର କଥା ମଧୁମକୁଣ୍ଡ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର କରିଦେଇଥାଏ—ତାଙ୍କର ପଦଧୂଳି ମୋତେ ଅନନ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ । ଏଭଳି ଧର୍ମ ଓ ଭୂମି ଆଲୋଚନା କରୁଥିବା ବେଳେ, ସେଇ ସମୟରେ ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ ମହାମୁନି ଭାବରେ ପୂର୍ବଦିଗର ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀ କୂଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ । ଏଠିଏ, ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ପ୍ରଣାମ କରାଯାଉଛି—“ଓ ପରମେଶ୍ୱର, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆଶ୍ରୟ, ପରମ ଆତ୍ମା, ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଅପାର, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର । ଜ୍ଞାନ ଓ ବିବେକର ଭଣ୍ଡାର, ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଗୁଣାତୀତ ଓ ଅବିକାରୀ, ଏହି ସଂସାରର ନୁହଁ—ତୁମକୁ ନମସ୍କାର । ସମୟ ଓ ସମୟର ମୂଳ, ସମୟର ବିଭାଗର ସାକ୍ଷୀ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନିର୍ମାତା ଓ ନିୟନ୍ତା, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର । ପଞ୍ଚଭୂତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ପ୍ରାଣ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଚିତ୍ତର ଆଧାର, ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଅନୁଭୂତି ହେଉଥିବା ତଥା ତିନି ଗୁଣରେ ଆବୃତ ଥିବା ତୁମକୁ ନମସ୍କାର । ଅନନ୍ତ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଅଚଳ, ସର୍ବଜ୍ଞ, ସମସ୍ତ ଦର୍ଶନର ଆଧାର, କଥିତ ଓ ଅକଥିତର ଶକ୍ତି—ତୁମକୁ ନମସ୍କାର । ସମସ୍ତ ପ୍ରମାଣ ଜ୍ଞାନର ମୂଳ, ମୁନି, ଶାସ୍ତ୍ରର ଉତ୍ସ, କର୍ମ ଓ ବିରାଗ୍ୟର ମାର୍ଗ, ବେଦ ନିଜେ—ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର । କୃଷ୍ଣ, ରାମ, ବସୁଦେବନନ୍ଦନ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଅନିରୁଦ୍ଧ, ସାତ୍ୱତମନ୍ଦଳର ପ୍ରଭୁ—ତୁମକୁ ନମସ୍କାର । ଗୁଣର ଦୀପ, ଗୁଣରେ ଆବୃତ, ଗୁଣର କ୍ରିୟାଦ୍ୱାରା ଦୃଶ୍ୟ, ଗୁଣର ଦ୍ରଷ୍ଟା, ଅନ୍ତଃଚେତନା ତୁମକୁ ନମସ୍କାର । ଅବ୍ୟକ୍ତରେ ବିହାର କରୁଥିବା, ବ୍ୟକ୍ତକୁ ସିଦ୍ଧ କରୁଥିବା ହୃଷୀକେଶ, ମହାମୁନି, ମୌନୀ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର । ଉଚ୍ଚ ଓ ନିଚ୍ଚର ପଥ ଜାଣିଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କ ନିୟନ୍ତା, ବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ, ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ତାହାର କାରଣର ଦ୍ରଷ୍ଟା—ତୁମକୁ ନମସ୍କାର । ଏହି ବିଶ୍ୱର ଉତ୍ପତ୍ତି, ଅବସ୍ଥାନ ଓ ପ୍ରଳୟରେ ତୁମର ଅସଙ୍ଗ ଭୂମିକା, କାଳଶକ୍ତିର ଧାରକ, ଜୀବମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଉପଜାଇବା, ତୁମ ଅଚ୍ୟୁତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଲୀଳା—ତୁମକୁ ନମସ୍କାର ।