ଧନଞ୍ଜୟ ଅନେକ ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ—ସେ ନଗର, ଅରଣ୍ୟ, ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଜଳବହିଥିବା ନଦୀମାନଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କଲେ; ଦେବତା ସମ ମନୁଷ୍ୟ ଏବଂ ମନୋହର ନାରୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସେ ସମ୍ମତିରେ ଆଣିଲେ। ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଲା—ଅପୂର୍ବ ଭବନ ଏବଂ ଦେବଙ୍ଗନା ସମାନ ମହିଳାମାନେ। ସେଠାରେ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଧନଞ୍ଜୟ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କର ବିରାଟ୍ୟ ଗାଥା ଶୁଣିଲେ, ଯେଉଁ ଗାଥା ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କର ମହିମା ଉନ୍ମୋଚିତ ହେଉଥିଲା। ସେ ଏହା ମଧ୍ୟ ଶୁଣିଲେ ଯେ କିପରି ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମାନଙ୍କ ଅଗ୍ନିବାଣରୁ ନିଜେ ଉଦ୍ଧାର ହୋଇଥିଲେ, ବୃଷ୍ଣିମାନେ ଓ ପାଣ୍ଡବମାନେ କେମିତି ପ୍ରେମପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ବନ୍ଧ ରଖିଥିଲେ ଏବଂ କେଶବଙ୍କୁ କିପରି ଭକ୍ତି କରୁଥିଲେ। ଧନଞ୍ଜୟ ଏହି ସମସ୍ତ ଦ୍ରଷ୍ଟା, ଶ୍ରୋତାମାନେ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଇ, ତାଙ୍କୁ ବହୁ ଧନ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ହାର ଦାନ କଲେ। ରାଜା ଯେଉଁ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚରଣକମଳରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିଲେ, ସେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରେମରେ ସେବା କରୁଥିଲେ—କେବଳ ସାରଥି ନୁହେଁ, ସାଥୀ, ସେବକ, ବନ୍ଧୁ, ଦୂତ ଭାବେ, ସେମାନଙ୍କ ସାଥିରେ ଅନେକ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସମ୍ମିଳିତ ହୋଇ, ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରଶଂସା କରି, ନମସ୍କାର କରି, ଏହି ପ୍ରକାରେ ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଖରେ ନମନ କରାଇଥିଲେ। ଏପରି ଭାବରେ ସେ ନିଜ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ଆଚରଣକୁ ଦୈନିକ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ, ଏହି ସମୟରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଘଟିଲା—ଏହାକୁ ମୁଁ ଏବେ କହିବି। ଧର୍ମ ଏକ ପାଉଁରେ ଚାଲି ଆସି, ଭୂମିକୁ ଦେଖିଲେ—ସେ ତାଙ୍କର ଛାୟା ହ୍ରାସ ପାଇଥିବା, ବଛାଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଗାଈ ପରି କାନ୍ଦୁଥିଲେ। ତାକୁ ଦେଖି ଧର୍ମ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ହେ ସୁମୁଖି, ସବୁ ଠିକ୍ ଅଛି କି? କାହିଁକି ତୁମେ ଏପରି କ୍ଷୀଣ ଦେଖାଯାଉଛ? ମୁଁ ଦେଖୁଛି ତୁମର ଅନ୍ତରେ ଗଭୀର ଦୁଃଖ ଅଛି—ତୁମେ କି ଦୂରସ୍ଥ ଆତ୍ମୀୟ ପାଇଁ ଶୋକ କରୁଛ?" "ତୁମେ କି ନିଜ ଅଙ୍ଗ ହାରାଇବା ପାଇଁ, କି ଦୁଷ୍ଟମାନେ ତୁମକୁ ଭକ୍ଷିବାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି ବୋଲି ଭୟ କରୁଛ? କି ଦେବତାମାନେ ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ହବିର୍ ହାରାଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କି ଦୁଃଖିତ? କି ଜନମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଇନ୍ଦ୍ର ଵର୍ଷା ଦେଉନାହାନ୍ତି ବୋଲି ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛ?" "କି ତୁମେ ନାରୀ ଓ ଶିଶୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋକ କରୁଛ, ଯେଉଁମାନେ ନିରାପଦ ନୁହେଁ ଏବଂ କ୍ରୂର ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ? କି ବ୍ରାହ୍ମଣବର୍ଗରେ ଦେବୀ ସ୍ୱରା ଅପବିତ୍ର ହୋଇଯାଇଛି, କି ଅଧର୍ମୀ ରାଜାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚ ବଂଶ ଅବନତି ପାଇଛି?" "କି କଳିର ଦୁଃଖରେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ବଂଶ ଓ ତାଙ୍କ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଯାଇଛି? କି ଲୋକମାନେ ଖାଦ୍ୟ, ପାନୀୟ, ଆଶ୍ରୟ ଓ ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଏଠୁ ସେଠା ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲୁଛନ୍ତି?" "କି ହେ ମାତା, ତୁମେ ହରିଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସ୍ମରଣ କରୁଛ, ଯିଏ ତୁମର ଭାର ହ୍ରାସ ପାଇଁ ଅବତାର ନେଇଥିଲେ, ଏବଂ ଏବେ ତୁମକୁ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି?" "ମୋତେ କହ, ଭୂମିମାତା, କ'ଣ ତୁମର ଦୁଃଖର ମୂଳ କାରଣ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଏପରି ଦୁଃଖିତ? ତୁମର ଶ୍ରେୟସ୍, ଯାହା ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ପୂଜିଥିଲେ, ସେ କି ସମୟର ଦ୍ୱାରା ହରାଇଯାଇଛି?" ତାପରେ ଭୂମି କହିଲେ, "ହେ ଧର୍ମ, ତୁମେ ଯାହା ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ସେ ସବୁ ତୁମେ ଅବଗତ; କାରଣ ତୁମେ ସେଇ ଚାରି ପାଉଁ ଉପରେ ଦୃଢ଼ ଅଛ, ଯାହା ଜଗତକୁ ଶୁଖ ଦେଇଥାଏ।" "ସତ୍ୟ, ପବିତ୍ରତା, କରୁଣା, ଛମା, ବିରାଗ, ସନ୍ତୋଷ, ସରଳତା, ଶାନ୍ତି, ନିୟମ, ତପସ୍ୟା, ସମତା, ସହନଶୀଳତା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ, ଶିକ୍ଷା—" "ଜ୍ଞାନ, ବିରକ୍ତି, ଏଶ୍ୱର୍ୟ, ବୀର୍ୟ, ପ୍ରଭା, ଶକ୍ତି, ସ୍ମୃତି, ସ୍ୱାଧୀନତା, ଦକ୍ଷତା, ସୌନ୍ଦର୍ୟ, ଧୈର୍ୟ, ମୃଦୁତା—" "ସାହସ, ନମ୍ରତା, ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର, ଧୈର୍ୟ, ଉତ୍ସାହ, ପ୍ରାଚୁର୍ୟ, ଗାମ୍ଭୀର୍ୟ, ଦୃଢତା, ଶ୍ରଦ୍ଧା, କୀର୍ତ୍ତି, ସମ୍ମାନ, ଅହଂକାର ଅଭାବ—" "ଏହି ସମସ୍ତ ଉତ୍ତମ ଗୁଣ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଗୁଣ ତୁମେ ଧାରଣ କରିଛ, ତୁମକୁ ଚାହିଁ ଲୋକମାନେ ମହତ୍ତ୍ୱ ଅନ୍ୱେଷଣ କରନ୍ତି, କାରଣ ଏହି ଗୁଣ କେବେ ଅପଚୟ ହୁଏ ନାହିଁ।" "ତେଣୁ ଏବେ ମୁଁ ଏହି ଜଗତ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ, ଯେଉଁଠାରେ ଶ୍ରୀନିବାସଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ନାହିଁ ଏବଂ କଳିର ପାପ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖିତ।" "ମୁଁ ନିଜ ପାଇଁ, ତୁମେ ଯେଉଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମ, ଦେବତା, ପିତୃ, ଋଷି, ମହାତ୍ମା ଏବଂ ସମସ୍ତ ଵର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ ପାଇଁ ଶୋକ କରୁଛି।" "ଏଠିପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମାତ୍ର ଏକ ଚକ୍ଷୁକୋଣିକ ଦୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ; ଯେଉଁ ଚରଣଧୂଳି ଉପରେ ଶ୍ରୀଦେବୀ ନିଜ ଲୋଟସ୍ ଵନ ଛାଡ଼ି, ପ୍ରେମରେ ପୂଜା କରନ୍ତି।" "ମୁଁ ଏହି ଭୂମି ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନ—ପଦ୍ମ, ବଜ୍ର, ଅଙ୍କୁଶ, ଧ୍ୱଜ ଓ ଅନ୍ୟ ଚିହ୍ନ—ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲି; ତଥାପି ଏପରି ମହିମା ପାଇଁ ସେ ମୋତେ ଗ୍ରହଣ କଲେନାହିଁ, ଶେଷରେ ସେ ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ସହିତେ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଅବହେଳା କଲେ।" "ଯିଏ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଭୂମିର ଅସହ୍ୟ ଭାର ଦୂର କଲେ—ଶତ ଶତ ଦାନବ ରାଜାଙ୍କୁ ନିବୃତ୍ତ କଲେ, ତୁମକୁ ତୁମ ଦୁର୍ବଳ ଅବସ୍ଥାରୁ ଉଦ୍ଧାର କରି ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ନିଶ୍ଚିତ କଲେ, ଏବଂ ଯଦୁବଂଶକୁ ଚମତ୍କାର ରୂପରେ ଆନନ୍ଦିତ କଲେ।" "ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ରହିବା କିଏ ସହିପାରିବ? ତାଙ୍କର ପ୍ରେମମୟ ଦୃଷ୍ଟି, ଚମତ୍କାର ହାସ୍ୟ, ମଧୁର ବାଣୀ ମଧୁମକୁଣ୍ଡଳର ଧୃଢତାକୁ ମଧ୍ୟ ଚୋରାଇ ନେଉଛି—ଏମିତି ଚରଣଧୂଳି ମୋତେ ଉତ୍କଳିତ କରେ।" ଏପରି ଭାବରେ ଭୂମି ଓ ଧର୍ମଙ୍କ ସମ୍ବାଦ ଚାଲିଥିଲା, ସେହି ସମୟରେ ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ ତାପସୀ ମନ୍ଦିର ସମୀପରେ ଆସିପହଞ୍ଚିଲେ। ଏଠାରେ ସେ ପରମ ପୁରୁଷ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଆଶ୍ରୟ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱର ଉତ୍ସ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। "ଓ ଭଗବନ୍, ଅପାର ଜ୍ଞାନର ଧାମ, ନିର୍ଗୁଣ, ଅବିକାରୀ, ଏହି ଜଗତର ଅତୀତ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ଧାରକ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରୁଛି।" "ଓ ସମୟର ମୂଳ, ସମୟର ସାକ୍ଷୀ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରୁଛି।