ଧନଞ୍ଜୟ ଅର୍ଜୁନ ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ, କେତୁମାଳ, ଭାରତ, ଉତ୍ତର କୁରୁ, କିମ୍ପୁରୁଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେଶ ଜିତିଥିଲେ, ସେଠାରୁ ଦାଣ୍ଡ ଅର୍ଜନ କରିଥିଲେ। ସେ ଜଙ୍ଗଲ ଓ ନଗର, ପବିତ୍ର ନଦୀ, ଦେବତାସମ ମନୁଷ୍ୟ ଓ ମନୋହରାଙ୍ଗିନୀ ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ନିଜ ଅଧୀନ କରିଥିଲେ। ଏହି ଯାତ୍ରାରେ ଅର୍ଜୁନ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ, ଚମତ୍କାର ଗୃହ ଓ ଦେବାଙ୍ଗନା ସଦୃଶ ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଥିଲେ। ସେଉଁଠି ଏବଂ ଅନ୍ୟଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ, ଅର୍ଜୁନ ନିଜ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି ଓ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କର ମହତ୍ତ୍ୱର ଗାଥା ଶୁଣିଥିଲେ। ସେ ଆଶ୍ୱତ୍ଥାମାଙ୍କ ଅଗ୍ନିବାଣରୁ ନିଜେ ମୁକ୍ତି ପାଇଥିଲେ, ବୃଷ୍ଣି ଓ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କର ପ୍ରେମ, ତାଙ୍କର କେଶବ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଏବଂ ଅନେକ ଗୁଣଗାନ ଶୁଣିଥିଲେ। ଅର୍ଜୁନ ଏହି ସମସ୍ତ ଦେଶର ଲୋକଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରି, ଖୁସି ଚକ୍ଷୁରେ ତାଙ୍କୁ ଧନ, ବସ୍ତ୍ର, ମାଳା ଓ ଅନେକ ଦାନ ଦେଇଥିଲେ। ରାଜା, ଯିଏ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପଦପଦ୍ମରେ ଭକ୍ତିଶୀଳ, ସେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ବଡ ପ୍ରେମରେ ସେବା କରୁଥିଲେ: ସାରଥି, ସଙ୍ଗୀ, ପରିଚାରକ, ବନ୍ଧୁ, ଦୂତ ଭାବେ ତାଙ୍କ ସହ ରହିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ସାଥେ ବୀରତାର ଆସନ ଅଂଶୀଦାର ହୋଇଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିଥିଲେ, ଏବଂ ଏହିପରି ଚରିତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଖରେ ନମନ କରେଇଥିଲେ। ଏପରି ଭାବେ ନିଜ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ଆଚରଣକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବାବେଳେ, ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଘଟିଲା। ଧର୍ମ ଏକ ପାଦରେ ଚାଲୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ପଡ଼ିଲା ଧରଣୀ ଉପରେ—ଯିଏ ତାଙ୍କର ଛାୟା ହ୍ରାସ୍ତ, ଗୋ-ବତ୍ସ ଛାଡ଼ା ଗାଈ ପରି କାନ୍ଦୁଥିଲେ। ଧର୍ମ ପଚାରିଲେ, “ମାତା, ତୁମେ ଏମିତି ଶିଥିଲା ଓ କ୍ଷୀଣ କାହିଁକି? ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ତୁମ ମନରେ ଦୁଃଖ ଅଛି—ତୁମେ କ’ଣ କୌଣସି ଦୂର ସମ୍ବନ୍ଧୀ ପାଇଁ ଶୋକ କରୁଛ?" "ତୁମ ଅଙ୍ଗ ହରାଇବାକୁ, କିମ୍ବା ଅସୁରମାନେ ତୁମକୁ ଭକ୍ଷିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି ବୋଲି, କିମ୍ବା ଦେବତାମାନଙ୍କର ହବି ଛିନାଯିବାକୁ, କିମ୍ବା ଇନ୍ଦ୍ର ବର୍ଷା ନଦେବାରୁ ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖିତ—ତାକୁ ନେଇ ତୁମେ ଦୁଃଖିତ କି? ନା ଅପରାଧୀ ରାଜାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶୁଦ୍ଧ ବାଣୀ ନଷ୍ଟ ହେବାକୁ, କିମ୍ବା ଅନାଥ ନାରୀ-ଶିଶୁମାନେ ଦୁଃଖ ପାଉଥିବାକୁ ନେଇ ତୁମେ ଶୋକ କରୁଛ? କିମ୍ବା କଳି ଦ୍ୱାରା କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ କ୍ଷତ୍ରିୟ ବଂଶ, ତାଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଥିବା ରାଜ୍ୟ, କିମ୍ବା ଜନମାନେ ଖାଦ୍ୟ, ପାନୀୟ, ଆଶ୍ରୟ ଓ ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦିଗକୁ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବାକୁ ନେଇ ତୁମେ ଦୁଃଖିତ କି?" "ମାତା, କିମ୍ବା ତୁମେ ହରିଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରୁଛ, ଯିଏ ତୁମର ଭାର ହ୍ରାସ କରିବାକୁ ଅବତାର ନେଇଥିଲେ, ବର୍ତ୍ତମାନ ସେ ନାହାନ୍ତି, ତେଣୁ ତୁମ ମୋକ୍ଷ ଦେରି ହେଉଛି?" "ମୋତେ କୁହ, ଏ ଧରଣୀ, କିଏ ତୁମ ଦୁଃଖର ମୂଳ କାରଣ? ତୁମର ଶ୍ରେୟସ୍, ଯାହାକୁ ଦେବତାମାନେ ପୂଜିଥିଲେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ କାଳ ଦ୍ୱାରା ଅପହୃତ ହେଲା କି?" ଧରଣୀ କହିଲେ, “ଧର୍ମ, ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଲେ ସେ ସବୁ ଜାଣ, କାରଣ ଏହି ଚତୁର୍ବିଧ ଧର୍ମର ଚତୁର୍ବର୍ଣ୍ଣ ତୁମେ ଧାରଣ କର। ତୁମେ ଯେଉଁ ଗୁଣମାନେ ଧାରଣ କର—ସତ୍ୟ, ପବିତ୍ରତା, କୃପା, ଖ୍ଷମା, ବିରକ୍ତି, ସନ୍ତୋଷ, ସରଳତା, ଶାନ୍ତି, ନିୟମ, ତପସ୍ୟା, ସମତା, ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ନିବୃତ୍ତି, ଶିକ୍ଷା, ଜ୍ଞାନ, ବୈରାଗ୍ୟ, ଏଶ୍ୱର୍ୟ, ବୀରତା, ତେଜ, ଶକ୍ତି, ସ୍ମୃତି, ସ୍ୱାଧୀନତା, ଦକ୍ଷତା, ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ମୃଦୁତା, ସାହସ, ନମ୍ରତା, ଶିଷ୍ଟାଚାର, ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ଉତ୍ସାହ, ଶକ୍ତି, ସମୃଦ୍ଧି, ଗଭୀରତା, ଦୃଢତା, ଶ୍ରଦ୍ଧା, କୀର୍ତ୍ତି, ସମ୍ମାନ, ଅଭିମାନ ନ ଥିବା—ଏମିତି ଅନେକ ମହାଗୁଣ ସବୁବେଳେ ତୁମରେ ବିରାଜିତ। ମହତ୍ୱ ଚାହିଁଥିବାମାନେ ଏହି ଗୁଣମାନେ ତୁମଠାରେ ଅନ୍ୱେଷଣ କରନ୍ତି। "ସେଠିପାଇଁ ମୁଁ ଏବେ ଜଗତ ପାଇଁ ଶୋକ କରୁଛି, କାରଣ ଶ୍ରୀନିବାସଙ୍କର ଉପସ୍ଥିତି ନାହିଁ, ଏବଂ କଳିର ଦୁଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦୁଃଖିତ। ମୁଁ ନିଜ ପାଇଁ, ତୁମ ପାଇଁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜନ୍ୟ ପାଇଁ, ଦେବତା, ପିତୃ, ଋଷି, ମହାତ୍ମା ଓ ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରମୀ ଓ ବର୍ଣ୍ଣ ପାଇଁ ଶୋକ କରୁଛି।" "ଯେଉଁ ଭଗବାନଙ୍କ ଏକ ଚାହାଁ ଦେଖିବାକୁ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ, ସେଉଁଠି ଶ୍ରୀ ଦେବୀ ନିଜ ଲୋଟସ୍ ଅଳୟ ଛାଡ଼ି, ତାଙ୍କର ପଦଧୂଳିକୁ ପ୍ରେମରେ ପୂଜିଥିଲେ। ମୋ ପୃଷ୍ଠ ଉପରେ ଯେଉଁ ଭଗବାନଙ୍କର ପଦଚିହ୍ନ—ପଦ୍ମ, ବଜ୍ର, ଅଙ୍କୁଶ, ଧ୍ୱଜ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଚିହ୍ନ—ରହିଥିଲା, ତଥାପି ଏତେ ସମ୍ମାନ ପାଇଲା ପରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ତାଙ୍କର କୃପା ଲାଭ କରିପାରିଲି ନାହିଁ, ଶେଷରେ ସେ ମୋତେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଅବହେଳା କଲେ।" "ଯିଏ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ମୋର ଅସହ୍ୟ ଭାର—ଶତଶଃ ଦୁଷ୍ଟ ରାଜାମାନଙ୍କ ସେନା—ଦୂର କରିଥିଲେ, ତୁମର ଅସ୍ଥିର ଏବଂ ହ୍ରାସ୍ତ ଅବସ୍ଥାକୁ ସ୍ଥିର କରିଥିଲେ, ଯାଦବ ବଂଶକୁ ସୁଖ ଦେଇଥିଲେ। ତାଙ୍କର ପ୍ରେମ ନୟନ, ହାସ୍ୟ, ମଧୁର ବାକ୍ୟ ମଧୁମକ୍ଷିକା ମଧ୍ୟର ଧୃତିକୁ ଚୁରି ନେଇଥାଏ, ତାଙ୍କ ପଦଧୂଳି ମୋତେ ଉତ୍କଣ୍ଠିତ କରେ—ଏମିତି ପରମପୁରୁଷଙ୍କୁ କିଏ ଅଲଗା ରହିପାରିବ?" ଏପରି ଧର୍ମ ଓ ଧରଣୀଙ୍କ ସମ୍ବାଦ ହେଉଥିଲାବେଳେ, ସେଇ ସମୟରେ ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ ପୂର୍ବ ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀ କୂଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଏଠି ଦେବତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ଜଣାଯାଉଛି—ଏହେ ପରମେଶ୍ୱର, ମହାପୁରୁଷ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ, ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ଆତ୍ମା, ଅତିତ, ଅପାର ଶକ୍ତିର ଧାମ, ଗୁଣାତୀତ, ଅଚଳ, ଏହି ଜଗତର ନୁହଁ, କାଳ ଓ କାଳର ମୂଳ, ସମୟର ବିଭାଗର ସାକ୍ଷୀ, ବିଶ୍ୱ ସ୍ୱରୂପ, ସମସ୍ତଙ୍କ ନିରୀକ୍ଷକ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ କାରଣ, ପଞ୍ଚଭୂତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ପ୍ରାଣ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଚିତ୍ତର ଆତ୍ମା, ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ, ତିନି ଗୁଣରେ ଆବୃତ, ଅନନ୍ତ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଅଚଳ, ସର୍ବଜ୍ଞ, ସମସ୍ତ ଦର୍ଶନର ଆଶ୍ରୟ, କଥିତ ଓ ଅକଥିତର ଶକ୍ତି, ସମସ୍ତ ପ୍ରମାଣର ମୂଳ, ଋଷି, ଶାସ୍ତ୍ରର ଉତ୍ସ, କର୍ମ ଓ ବିରାଗ୍ୟର ପଥ, ବେଦ ନିଜେ—ପୁନଃପୁନ ନମସ୍କାର। କୃଷ୍ଣ, ରାମ, ବସୁଦେବନନ୍ଦନ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଅନିରୁଦ୍ଧ, ସାତ୍ୱତଙ୍କ ନାଥ—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନମନ।