ଏହି କଳିଯୁଗରେ ଲୋକମାନେ ବହୁତ ଧୀରେ ଚଳନ୍ତି, ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ମନ୍ଦ ଓ ଆୟୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଳ୍ପ। ରାତି ସମୟ ସେମାନେ ନିଦ୍ରାରେ ବ୍ୟର୍ଥ କରନ୍ତି, ଦିନ ଯାଉଛି ଅନାବଶ୍ୟକ କାର୍ଯ୍ୟରେ। ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ, କୁରୁ ଭୂମିରେ ବସିଥିବା ମହାବୀର ଧନୁର୍ଧର ପରୀକ୍ଷିତ ରାଜା, ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ କଳିର ପ୍ରବେଶ ଘଟିଛି ବୋଲି ଅସୁବିଧାଜନକ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣିଲେ। ତିନି ତାଙ୍କର ଧନୁଷ ଉଠାଇ ନେଲେ। ପରୀକ୍ଷିତ ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ୟାମ ଘୋଡ଼ା ଯୋଗାଯୋଗିତ ଶୋଭାମୟ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ସିଂହ ଝଣ୍ଡା ବହନ କରୁଥିବା ଏହି ରଥକୁ ନେଇ, ଚତୁର୍ଦ୍ଦିଗରେ ଅନେକ ରଥ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ଓ ପଦାତି ସେନା ସହ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ସେ ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ, କେତୁମାଳ, ଭାରତ, ଉତ୍ତର କୁରୁ, କିମ୍ପୁରୁଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେଶକୁ ବଶୀଭୂତ କରି ତାଙ୍କଠାରୁ ଶୁଳ୍କ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ସେ ନଗର, ଅରଣ୍ୟ, ଶୁଦ୍ଧ ଜଳ ଧାରଣ କରୁଥିବା ନଦୀ, ଦେବତାସମ ମଣିଷ ଓ ଦେବାଙ୍ଗନାସମ ଶୋଭାବନ୍ତୀ ମହିଳାମାନେ ସମେତ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବଶ କଲେ। ଧନଞ୍ଜୟ ପରୀକ୍ଷିତ ଏଠାରେ ଓ ସେଠାରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ, ଶୋଭାମୟ ଗୃହ ଓ ଦେବାଙ୍ଗନା ସମ ମହିଳା ଦେଖିଲେ। ସେଠାରେ ଓ ଅନ୍ୟଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି ଏବଂ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କର ମହିମା ଗୀତ ଶୁଣିଲେ। ଅଶ୍ୱଥାମାନଙ୍କ ଅଗ୍ନିଅସ୍ତ୍ରରୁ ନିଜେ କିପରି ରକ୍ଷିତ ହୋଇଥିଲେ, ବୃଷ୍ଣି ଓ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କର ସ୍ନେହ ଏବଂ କେଶବଙ୍କ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ଭକ୍ତି ନେଇ ମଧୁର କଥା ଶୁଣିଲେ। ଏହା ଦେଖି ତିନି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଆନନ୍ଦରେ ବିସ୍ତୃତ ହେଲା, ଏବଂ ସେମାନେ ଅନେକ ଧନ, ଜମା, ହାର ଓ ବସ୍ତ୍ର ଦାନ କଲେ। ଏହି ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ, ଯିଏ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରେ ଅନୁରାଗୀ, ପାଣ୍ଡବମାନେ ପାଇଁ ଚାଳକ, ସଙ୍ଗୀ, ସେବକ, ବନ୍ଧୁ, ଦୂତ, ସହଯୋଦ୍ଧା, ଅନୁସରଣକାରୀ, ଶ୍ଲୋକପାଠକ ଓ ନମସ୍କାରକାରୀ ଭାବରେ ସେବା କରନ୍ତି, ଏବଂ ଏପରି କରି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମ ପ୍ରତି ଅଞ୍ଜଳି ଦେଇବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରନ୍ତି। ସେ ଏପରି ଭାବେ ନିତ୍ୟ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କର ଆଚରଣକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ବେଳେ, ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ତାଙ୍କ ନିକଟରେ ଘଟିଲା। ଏହି ଘଟଣାକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି—ଶୁଣ। ଧର୍ମ ଏକ ପାଦରେ ଚାଲିବା ସ୍ଥିତିରେ ଥିଲେ, ଏବଂ ଭୂମିକୁ ତାଙ୍କ ଛାୟା କ୍ଷୟ ହୋଇଥିବା ଦେଖିଲେ, ସେ ଗାଈ ଛୁଆଁଠାରୁ ବିଛିନ୍ନ ହୋଇ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଥିବା ଭଳି ଦେଖାଉଥିଲେ। ଧର୍ମ ପଚାରିଲେ—“ହେ ଶାନ୍ତ ଭୂମି, ସବୁ ଠିକ୍ ଅଛି କି? କାହିଁକି ତୁମେ ଏଭଳି ମ୍ଲାନ ଓ କ୍ଷୀଣ ଦେଖାଉଛ? ମୁଁ ତୁମ ମନରେ ଗଭୀର ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରୁଛି—ତୁମେ କ’ଣ ଦୂର ଆତ୍ମୀୟ ପାଇଁ ଶୋକ କରୁଛ?" "ତୁମ ଅଙ୍ଗ ହରାଇବାର ଦୁଃଖ କି? କିମ୍ବା ଦୁଷ୍ଟମାନେ ତୁମକୁ ନଶ୍ଚୟ କରିବାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି ବୋଲି ଭୟ କି? କିମ୍ବା ଦେବମାନେ ଯଜ୍ଞର ହିସ୍ସା ହରାଇଛନ୍ତି ବୋଲି ଦୁଃଖ କି? କିମ୍ବା ଇନ୍ଦ୍ର ବର୍ଷା ଦେଉନାହାନ୍ତି ବୋଲି ଜନମାନେ ଦୁଃଖିତ ବୋଲି ଶୋକ କରୁଛ?" "ପୃଥିବୀରେ ଅସୁରକ୍ଷିତ ନାରୀ ଓ ଶିଶୁମାନେ କ୍ରୁର ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖିତ—ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନିଜେ ଦୁଃଖ କରୁଛ କି? ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ବାଣୀକୁ ଭୁଲିଗଲେ, କିମ୍ବା ଧର୍ମହୀନ ରାଜାମାନେ ଉତ୍ତମ କୁଳକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେଲେ—ତାହା ପାଇଁ କି?" "କଳିର ଅଭିଚାରରେ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ କ୍ଷତ୍ରିୟ କୁଳ ଓ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ଟ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ କି? କିମ୍ବା ଲୋକମାନେ ଖାଦ୍ୟ, ପାନୀୟ, ଆଶ୍ରୟ, ସ୍ନାନ ଖୋଜି ଘୁରୁଛନ୍ତି—ତାଙ୍କର ଜୀବିକା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିଛି?" "ମାତା, ତୁମେ କି ହରିଙ୍କ କୃତ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରୁଛ? ଯିଏ ତୁମ ଭାର ହ୍ରାସ କରିବାକୁ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ବିଲମ୍ବ କରି ଚାଲିଗଲେ?" "ମୋତେ ଖୋଲି କହ, ଏ ଭୂମି, କ’ଣ ତୁମ ଦୁଃଖର ମୂଳ କାରଣ? ଦେବମାନେ ଯେଉଁ ଭାଗ୍ୟରେ ଦୂର୍ଦ୍ଦୃଷ୍ଟି ଦେଉଥିଲେ, ସେଉଁଠି କାଳର ଅପାର ଶକ୍ତି ତାହା ଛିନିନେଲା କି?" ଭୂମି କହିଲେ—"ହେ ଧର୍ମ, ତୁମେ ଯେଉଁପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ସେ ସବୁ ତୁମେ ନିଜେ ଜାଣ, କାରଣ ତୁମେ ଏହି ଚତୁର୍ବର୍ଣ୍ଣ ଧର୍ମର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କର, ଯାହା ଏହି ଜଗତକୁ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ।" "ସତ୍ୟ, ପବିତ୍ରତା, କରୁଣା, କ୍ଷମା, ବିରକ୍ତି, ସନ୍ତୋଷ, ସରଳତା, ଶାନ୍ତି, ନିଗ୍ରହ, ତପସ୍ୟା, ସମତା, ସହନଶୀଳତା, ନିବୃତ୍ତି ଓ ଶିକ୍ଷା—" "ଜ୍ଞାନ, ବିରକ୍ତି, ଶାସନକ୍ଷମତା, ବୀରତା, ତେଜସ୍, ଶକ୍ତି, ସ୍ମୃତି, ସ୍ୱାଧୀନତା, ଦକ୍ଷତା, ଶୋଭା, ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ମୃଦୁତା—" "ସାହସ, ନମ୍ରତା, ଉତ୍ତମ ଆଚରଣ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ଶକ୍ତି, ଆୟୁ, ଉନ୍ନତି, ଗଭୀରତା, ଦୃଢତା, ଶ୍ରଦ୍ଧା, କୀର୍ତ୍ତି, ମାନ, ଅହଂକାର ଶୂନ୍ୟତା—" "ଏହି ସମସ୍ତ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଉତ୍ତମ ଗୁଣ ସଦା ତୁମରେ ବିରାଜ କରେ; ଯେଉଁମାନେ ମହତ୍ତ୍ୱ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଗୁଣକୁ ଚାହନ୍ତି, କାରଣ ଏହା କଦାପି କ୍ଷୟ ହୁଏ ନାହିଁ।" "ତେଣୁ, ଆଜି ମୁଁ ଏହି ଜଗତ ପାଇଁ ଶୋକ କରୁଛି, କାରଣ ଶ୍ରୀନିବାସଙ୍କର ଉପସ୍ଥିତି ନାହିଁ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଗୁଣର ଧାମ ଓ କଳିଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦୁଃଖିତ।" "ମୁଁ ନିଜ ପାଇଁ, ତୁମ ପାଇଁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, ଦେବତା, ପିତୃ, ଋଷି, ଉତ୍ତମ ଲୋକ, ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ପାଇଁ ଶୋକ କରୁଛି।" "ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଏକ ଦୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ, ତଥାପି ସେଇ ଶ୍ରୀ ଦେବୀ ନିଜ ଲୋଟସ୍ ଅରଣ୍ୟ ଛାଡ଼ି, ପ୍ରେମରେ ତାଙ୍କ ପଦଧୂଳିକୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି, ଯାହା ମଙ୍ଗଳମୟ ଚିହ୍ନରେ ଶୋଭିତ।" "ମୁଁ ଏଇ ଭୂମି, ଶ୍ରୀହରିଙ୍କର ପଦଚିହ୍ନରେ ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲି—ପଦ୍ମ, ବଜ୍ର, ଅଙ୍କୁଶ, ଧ୍ୱଜ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଚିହ୍ନ—ତଥାପି ଏପରି ଶ୍ରୀ ପାଇଁ ମୁଁ ତାଙ୍କର କୃପା ପାଇଲି ନାହିଁ; ଶେଷରେ ସେ ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଅବହେଳା କଲେ।" "ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଯେଉଁଠି ଏଇ ଭୂମିର ଅସହ୍ୟ ଭାର—ଶତ ଶତ ଦାନବ ରାଜାଙ୍କ ଚେଷ୍ଟା—ହଟାଯାଇଥିଲା, ସେ ତୁମକୁ ତୁମ ଦୃଢତାରେ ଅବସ୍ଥିତ କଲେ, ଏବଂ ଯଦୁବଂଶକୁ ତାଙ୍କ ଚମତ୍କାର ରୂପ ଦେଖାଇ ଆନନ୍ଦିତ କଲେ।" "ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଏ ଏପରି ବିୟୋଗ ସହିପାରିବ?