ମୃତ୍ୟୁ ଏଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେହି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ଏହିଯୋଗୁ ବଡ଼ ବଡ଼ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଡାକିଥିଲେ। ହେ ମନୁଷ୍ୟଲୋକ, ହରିଙ୍କ ଚରିତାମୃତ ଆସ୍ୱାଦ କର! କିନ୍ତୁ ଏହି କଳିଯୁଗରେ ଲୋକମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନ୍ଦମତି, ଅଲ୍ପାୟୁ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ରାତି ନିଦ୍ରାରେ, ଦିନ ବ୍ୟର୍ଥ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅତିବାହିତ ହୁଏ। ସୂତ ଉପଖ୍ୟାନ କରିଛନ୍ତି: କୁରୁଦେଶରେ ବସିଥିବା ପରୀକ୍ଷିତ ରାଜା କଳି ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛି ବୋଲି ଅସୁନ୍ଦର ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି, ସେ ନିଜ ଧନୁଷ ଉଠାଇଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ସୁସଜ୍ଜିତ ରଥରେ ଚଢ଼ି, କଳା ଘୋଡ଼ାରେ ଯୁକ୍ତ, ସିଂହ ଧ୍ୱଜା ବହନ କରୁଥିବା ଏହି ରଥରେ ଅନେକ ରଥ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ଓ ପଦାତି ସହିତ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ବିଜୟ କରିବାକୁ ବାହାରିଲେ। ସେ ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ, କେତୁମାଳ, ଭାରତ, ଉତ୍ତର କୁରୁ, କିମ୍ପୁରୁଷ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକୁ ବିଜୟ କରି ତାଙ୍କଠାରୁ ଶୁଲ୍କ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ସେ ନଗର, ଅରଣ୍ୟ, ଶୁଧ୍ଧ ଜଳର ନଦୀ, ଦେବତାସଦୃଶ ପୁରୁଷ ଓ ରମଣୀମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଥିଲେ, ସେଉଁଠି ବିଜୟ କଲେ। ଧନଞ୍ଜୟ ପୂର୍ବେ କେବେ ଦେଖିନଥିବା ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ, ଭବ୍ୟ ଗୃହ, ଏବଂ ଅପ୍ସରାସମାନ ରମଣୀମାନେ ଦେଖିଲେ। ସେଉଁଠି ଓ ଅନ୍ୟଠି, ସେ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କର ମହିମା ଶୁଣିଲେ—ଏହି ସ୍ତୁତିମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ମହତ୍ତ୍ୱକୁ ଉଦ୍ଘାଟିତ କରୁଥିଲା। ସେ ନିଜେ କିପରି ଅଶ୍ୱଥ୍ଥାମାନଙ୍କ ଅଗ୍ନିବାଣରୁ ରକ୍ଷା ପାଇଥିଲେ, ବୃଷ୍ଣି ଓ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିପରି ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ କେଶବଙ୍କୁ କିପରି ଭକ୍ତି ଥିଲା, ଏହି ସବୁ କଥା ଶୁଣିଲେ। ସେ ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତି ଖୁସି ହୋଇ ଦୃଷ୍ଟି ହସିରେ ଭରି, ଅନେକ ଧନ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ମାଳା ଦାନ କଲେ। ଏହି ପରି, ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚରଣକମଳରେ ଭକ୍ତିଶୀଳ ପରୀକ୍ଷିତ, ପାଣ୍ଡବମାନେ ଉପରେ ଅନୁରାଗ ରଖି, ସେମାନଙ୍କର ସାରଥି, ସଙ୍ଗୀ, ପରିଚାରକ, ବନ୍ଧୁ, ଦୂତ, ବୀରତାର ସାଥୀ ଭାବେ ରହି, ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି ଓ ନମସ୍କାର କରି, ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦ ପାଖରେ ନତ କରାଇଥିଲେ। ଏପରି ଭାବେ ସେ ନିତ୍ୟ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ପଥ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ବେଳେ, ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଏକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଘଟିଲା—ମୁଁ ଏହା କୁହେଁ। ଧର୍ମ, ଏକ ପାଉଁ ଉପରେ ଚାଲି, ଭୂମିକୁ ଦେଖିଲେ—ସେ ତାଙ୍କର ଛାୟା କ୍ଷୀଣ, ଗାଈ ପିଲା ଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ କାନ୍ଦୁଥିବା ଭଳି ଦୁଃଖିତ। ଧର୍ମ ପଚାରିଲେ: ହେ ସୁମୁଖି, ସବୁ ଠିକ୍ ଅଛି କି? କାହିଁକି ତୁମେ ଏତେ ଶୋକାକୁଳ ଓ କ୍ଷୀଣ ଦେଖାଯାଉଛ? ମୁଁ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରୁଛି—ତୁମେ କି ଦୂରସ୍ଥ ବନ୍ଧୁ ପାଇଁ ଶୋକ କରୁଛ? ତୁମର ଅଙ୍ଗ ହରାଇଯିବା, ଦୁଷ୍ଟମାନେ ତୁମକୁ ଭକ୍ଷିବାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି, ଦେବତାମାନେ ଯାହାର ଭାଗ ନେଉଥିଲେ ସେହି ଯଜ୍ଞ ସ୍ଥାନ ହରାଇଯିବା, କିମ୍ବା ଇନ୍ଦ୍ର ବର୍ଷା ନଦେଇ ଲୋକମାନେ କଷ୍ଟ ଭୋଗୁଛନ୍ତି—ଏହି ମଧ୍ୟରୁ କିଛି ପାଇଁ ତୁମେ ଦୁଃଖିତ କି? ପୃଥିବୀରେ ଅନାଥ ନାରୀ ଓ ଶିଶୁମାନେ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣବର୍ଗରେ ଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କର ପବିତ୍ର ବାଣୀ ଅପବିତ୍ର ହୋଇଯାଇଛି, ଧର୍ମହୀନ ରାଜାମାନେ କୁଳମାନେ ଅବନତ କରିଦେଇଛନ୍ତି—ଏହି ସବୁ ଦୁଃଖର କାରଣ କି? କଳି ଦ୍ୱାରା କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ, ଜନମାନେ ଖାଦ୍ୟ, ପାନୀୟ, ଆଶ୍ରୟ ଓ ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଏଠାରୁ ସେଠା ଭୌମିକ ହେଉଛନ୍ତି—ଏହି ଦୁଃଖ ପାଇଁ କି? ହେ ମାତା, ତୁମେ କି ହରିଙ୍କ କଳ୍ୟାଣମୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରୁଛ, ଯେଉଁଥିରେ ସେ ତୁମ ଭାର ହ୍ରାସ କରିବାକୁ ଅବତାର ନେଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ତୁମ ମୋକ୍ଷ ବିଳମ୍ବିତ ହେଉଛି? ହେ ପୃଥିବୀ, କ’ଣ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଦୁଃଖିତ ହେଉଛ, ତାହା ମୋତେ କୁହ। ଦେବତାମାନେ ଯେଉଁ ସୁଭାଗ୍ୟର ଉପାସନା କରନ୍ତି, ସେହି ତୁମର ସୁଖ୍ୟ, କ’ଣ ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କାଳ ଦ୍ୱାରା ହରାଇ ଦିଆଯାଇଛି? ପୃଥିବୀ କହିଲେ: ହେ ଧର୍ମ, ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଲ, ସେ ସମସ୍ତ ତୁମେ ଜାଣ, କାରଣ ତୁମେ ସେଇ ଚାରିଟି ଚରଣ ଉପରେ ନିର୍ଭର କର, ଯାହା ଲୋକକୁ ଶୁଭ ଦିଏ। ସତ୍ୟ, ଶୁଚିତା, କାରୁଣ୍ୟ, ଛମା, ତ୍ୟାଗ, ସନ୍ତୋଷ, ସାଧୁସଂଗ, ଶାନ୍ତି, ନିଗ୍ରହ, ତପ, ସମତା, ଧୈର୍ୟ, ଉପଶମ, ଅଧ୍ୟୟନ— ଜ୍ଞାନ, ବୈରାଗ୍ୟ, ଶାସନଶକ୍ତି, ବୀରତା, ତେଜ, ଶକ୍ତି, ସ୍ମୃତି, ସ୍ୱାଧୀନତା, ଦକ୍ଷତା, ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ, ଧୈର୍ୟ, ମୃଦୁତା— ଧୃଡ଼ତା, ନମ୍ରତା, ଶିଷ୍ଟାଚାର, ସହନଶୀଳତା, ଉତ୍ସାହ, ସମୃଦ୍ଧି, ଗମ୍ଭୀରତା, ଅବିଚଳିତା, ଶ୍ରଦ୍ଧା, କୀର୍ତ୍ତି, ସମ୍ମାନ, ଅହଂକାର ଅଭାବ— ଏହି ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୁଣ ସଦା ତୁମେ ଧାରଣ କର, ଏବଂ ମହାନ୍ତା ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଏହା ଉପାସନା କରନ୍ତି; ଏହି ଗୁଣ କଦାପି କ୍ଷୟ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହିପରି, ମୁଁ ବିଶ୍ୱର ଦୁଃଖ ପାଇଁ ବିଷାଦ କରୁଛି, କାରଣ ଶ୍ରୀନିବାସଙ୍କ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ଏହା ଅପବିତ୍ର ଓ କଳିର ଦୁଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପୀଡିତ। ମୁଁ ନିଜ ପାଇଁ, ତୁମ ପାଇଁ, ଦେବତା, ପିତୃ, ଋଷି, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଓ ଚାରି ଆଶ୍ରମ ଓ ବର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ପାଇଁ ଶୋକ କରୁଛି। ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମାତ୍ର ଏକ ଦୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଖଟିନ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେଇ ଶ୍ରୀଦେବୀ ମଧ୍ୟ ନିଜ ପଦ୍ମବନକୁ ଛାଡ଼ି, ଭଗବାନଙ୍କ ପଦଧୂଳିକୁ ସ୍ନେହସହିତ ପୂଜନ କରନ୍ତି, ଯାହା ମଙ୍ଗଳମୟ ଚିହ୍ନରେ ଶୋଭିତ। ମୁଁ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଯେ, ମୋ ପୃଷ୍ଠ ଉପରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନ ରହିଥିଲା—ପଦ୍ମ, ବଜ୍ର, ଅଙ୍କୁଶ, ଧ୍ୱଜା ଓ ଅନ୍ୟ ଚିହ୍ନ—କିନ୍ତୁ ଏପରି ଶ୍ରୀମାନ୍ୟତା ଲାଭ କରି ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ତାଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ ଲାଭ କରିପାରିଲି ନାହିଁ; ଶେଷରେ ସେ ମୋତେ ତ୍ୟାଗିଲେ, ଏବଂ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଅବହେଳା କଲେ। ସେ, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଭୂମିର ଅସହ୍ୟ ଭାର ହଟାଇ, ଶତଧିକ ଅସୁର ରାଜାଙ୍କ ସେନାକୁ ନଶ୍ୱ କରି, ତୁମକୁ ତୁମ ଦୃଢ଼ ଅବସ୍ଥାରେ ପୁନଃ ସ୍ଥାପିତ କଲେ, ଏବଂ ଯଦୁବଂଶକୁ ତାଙ୍କର ମନୋହର ରୂପ ଦ୍ୱାରା ଆନନ୍ଦିତ କଲେ। ଏମିତି ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରି କିଏ ସହିପାରିବ? ତାଙ୍କର ପ୍ରେମମୟ ଚାହାଣି, ମୁସ୍କାନ ଓ ମଧୁର ବାଣୀ, ମଧୁମକୁଣ୍ଡଳିକୁ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର କରିଦିଏ; ତାଙ୍କ ପଦଧୂଳି ମୋତେ କମ୍ପିତ କରେ।