ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତ୍ ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ତିନିଟି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ବହୁ ପ୍ରଦାନ ଦେଇଥିଲେ ଓ ଶାରଦ୍ୱତ ଆଚାର୍ୟ ତାଙ୍କର ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ । ଏହି ଯଜ୍ଞରେ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହୋଇଥିଲେ । ଏକଦିନ, ଦିଗ୍-ବିଜୟ କାଳରେ, ଶୂରବୀର ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ୍ କଳିକୁ ଧରିଥିଲେ, ଯିଏ ରାଜା ପରି ଅବତାର ନେଇଥିଲେ କିନ୍ତୁ ଏକ ଶୂଦ୍ର ଥିଲେ, ଓ ଗାଏ ଓ ମୃଷାକୁ ତାଙ୍କ ପାଦରେ ଆଘାତ କରୁଥିଲେ । ଶୌନକ ଋଷି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: ରାଜା କେଉଁ କାରଣରେ କଳିକୁ ଧରିଥିଲେ? ଏହି ରାଜଚିହ୍ନଧାରୀ ଶୂଦ୍ର କିଏ, ଯିଏ ଗାଏଠାରେ ପାଦ ଦେଇ ଆଘାତ କରୁଥିଲେ? ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଯଦି ଏହା କୃଷ୍ଣଙ୍କ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ସହ ସମ୍ପୃକ୍ତ, ଦୟାକରି ଆମକୁ କହ । ବା, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଅମୃତମୟ ଚରଣରସ ଆସ୍ୱାଦନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ଭକ୍ତମାନେ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଫଳହୀନ କଥା କଣ ଉପଯୋଗୀ? ସେଗୁଡିକ ଜୀବନ ସମୟକୁ ବ୍ୟର୍ଥ କରିଦିଏ । ହେ ସୁମନ, ନିମ୍ନାୟୁ ମରଣଧର ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଅମରତ୍ୱ ଚାହୁଁଥିଲେ, ସେଥିପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ରୂପୀ ପ୍ରଭୁକୁ ଶାମୀକ ମୁନି ଏଠାରେ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିଲେ । ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୃତ୍ୟୁ ଏଠାରେ ରହିଛନ୍ତି, କେହି ମରିନାହାନ୍ତି; ଏହି କାରଣରେ ମହାମୁନିମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଡାକିଥିଲେ । ହେ ଲୋକମାନେ, ହରିଙ୍କ ଲୀଳାର ଅମୃତ ଆସ୍ୱାଦନ କରାଯାଉ । ଏହି ଯୁଗରେ ଲୋକମାନେ ନିସ୍ତଜ୍ଞ, ଅବୁଦ୍ଧି, ଅଳ୍ପାୟୁ; ତାଙ୍କ ରାତି ଘୁମରେ ଓ ଦିନ ଅନର୍ଥ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟତୀତ ହୁଏ । ସୂତ କହିଲେ: ପରୀକ୍ଷିତ୍, କୁରୁ ଭୂମିରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଜଣା ପାଇଲେ କଳି ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛି, ସେ ଶୂରବୀର ଧନୁ ଉଠାଇଲେ । ସେ ତାଙ୍କ ଶ୍ୟାମ ଘୋଡ଼ା ଯୋଗାଇ ଶୋଭାମୟ ରଥରେ ବସି, ସିଂହ ଧ୍ୱଜ ତାଙ୍କ ରଥରେ ଲାଗିଥିଲା, ଚାରିପାଖ ରଥ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ଓ ପଦାତି ସେନା ସହିତ, ଦିଗ୍-ବିଜୟ ପାଇଁ ଚାଲିଗଲେ । ସେ ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ, କେତୁମାଳ, ଭାରତ, ଉତ୍ତର କୁରୁ, କିମ୍ପୁରୁଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦିଗ ଜୟ କରି, ତାଙ୍କଠାରୁ ଶୁଳ୍କ ସଂଗ୍ରହ କଲେ । ସେ ସହର ଓ ଅରଣ୍ୟ, ପବିତ୍ର ନଦୀ, ଦେବତା ସଦୃଶ ମନୁଷ୍ୟ, ଓ ଶୋଭାମୟ ନାରୀମାନେକୁ ଜୟ କଲେ । ଧନଞ୍ଜୟ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲେ, ଶୋଭାମୟ ଗୃହ ଓ ଦେବୀ ସଦୃଶ ନାରୀମାନେ । ସେଠାଏ ଓ ଅନ୍ୟଠାଏ, ସେ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତାର ଗାଥା ଶୁଣିଲେ—ଏହି ସ୍ତୁତି କୃଷ୍ଣଙ୍କ ମହିମା ପ୍ରକାଶ କରୁଥିଲା । ସେ ନିଜ ପ୍ରାଣ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅଶ୍ୱଥ୍ଥାମାନଙ୍କ ଅଗ୍ନି ଅସ୍ତ୍ରରୁ ମୁକ୍ତି, ବୃଷ୍ଣି ଓ ପାଣ୍ଡବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରେମ, ତାଙ୍କର କେଶବ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଏବଂ ନିଜ ଉଦ୍ଧାର ଆଦି କଥା ଶୁଣିଲେ । ଏହି ଲୋକମାନେ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ଚମତ୍କାର ଦୃଷ୍ଟି ସହିତ, ପରୀକ୍ଷିତ୍ ବହୁ ସମ୍ପତ୍ତି, ବସ୍ତ୍ର, ମାଳା ଦେଇଲେ । ଏହି ରାଜା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚରଣରେ ଭକ୍ତି ଦେଖାଇ, ପାଣ୍ଡବମାନେକୁ ପ୍ରେମ ସହ ସେବା କରିଥିଲେ—ରଥୀ, ସାଥୀ, ଉପଚାରକ, ମିତ୍ର, ଦୂତ, ଏକ ଶୂରାସନ, ଅନୁସରଣ କରି, ସ୍ତୁତି ଓ ନମସ୍କାର କରି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସମ୍ପୂଜିତ କରିଥିଲେ । ସେ ଦିନକୁ ଦିନ ନିଜ ପୂର୍ବଜମାନେ ଯେଉଁପରି ଚଳିଥିଲେ, ସେ ତାହା ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ; ଏପରି ଏକ ଚମତ୍କାର ଘଟଣା ତାଙ୍କ ନିକଟରେ ଘଟିଲା—ଶୁଣ, ମୁଁ ଏହା କହିବି । ଧର୍ମ, ଏକ ପାଦରେ ଚଳି, ଭୂମିକୁ ଦେଖିଲେ; ସେ ଏକ ଛାୟାହୀନ ଗାଏ ପରି, ନିଜ ଛାୟା ହରାଇ, ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ । ଧର୍ମ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: ହେ ସୁମନ, କି ତୁମେ ଭଲ ଅଛ? କିଏ ତୁମେ ଏପରି କ୍ଷୀଣ ଓ ଶୋକାକୁଳ ଦେଖାଯାଉଛ? ମୁଁ ତୁମର ମନୋଭାବରେ ଦୁଃଖ ଦେଖୁଛି—ତୁମେ କି ଦୂରର ଜନ୍ମୀ ପାଇଁ ଶୋକ କରୁଛ? ତୁମେ ନିଜ ଅଙ୍ଗ ହରାଇବା, ଦୁଷ୍ଟମାନେ ତୁମେ ଭକ୍ଷିବାକୁ ଯାଉଛି, କିମ୍ବା ଦେବମାନେ ଯଜ୍ଞ ଭାଗ ହରାଇବା, କିମ୍ବା ଲୋକ ଇନ୍ଦ୍ର ବର୍ଷା ଦେଇନଥିବା ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରୁଛ? ତୁମେ ଅସୁରକୁଳୀ ଓ ଶିଶୁମାନେ ଅସୁରକୁଳୀ ଅପରିଚିତ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ହାତରେ ତ୍ୟାଗ ଦୁଃଖ ପାଇଁ, କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣ କୁଳରେ ଶବ୍ଦ ଦୁର୍ବଳ ହେବା, କିମ୍ବା ଅଧର୍ମୀ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତମ କୁଳ ଅବନତି ପାଇଁ ଶୋକ କରୁଛ? କି କଳିର ଦୁଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟିରେ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ କ୍ଷତ୍ରିୟ କୁଳ ପାଇଁ, କିମ୍ବା ତାଙ୍କର ଦ୍ୱାରା ଧ୍ଵଂସ ହୋଇଥିବା ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ, କିମ୍ବା ଲୋକମାନେ ଖାଦ୍ୟ, ପାନ, ଆଶ୍ରୟ, ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଏଠାଠି ଭୂମିରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ଦୁଃଖ ପାଇଁ? କି ହେ ମା, ହରିଙ୍କ କୃତ୍ୟ ମନେ ପକାଉଛ, ଯିଏ ତୁମ ଭାର ହ୍ରାସ କରିବାକୁ ଅବତରଣ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ବିଳମ୍ବ କରି ଏବେ ବିଦାୟ ନେଇଛନ୍ତି? ହେ ଭୂମି, କହ, କଣ ତୁମ ଦୁଃଖର ମୂଳ, ଯେଉଁଥିରେ ତୁମେ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହେଇଛ; ଦେବମାନେ ସମ୍ପୂଜିତ ତୁମ ଭାଗ୍ୟ କି ସବୁଠୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କାଳ ଦ୍ୱାରା ହରାଇଯାଇଛି? ଭୂମି କହିଲେ: ହେ ଧର୍ମ, ତୁମେ ଯାହା ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛ, ତୁମେ ସବୁ ଜାଣିଛ; ତୁମେ ଚାରିଟି ପାଦ ରଖି ଜଗତକୁ ଶୁଭ ଦିଅଛ । ସତ୍ୟ, ପବିତ୍ରତା, କରୁଣା, କ୍ଷମା, ବିରକ୍ତି, ସନ୍ତୋଷ, ସାଧାରଣତା, ଶାନ୍ତି, ନିୟମ, ତପ, ସମତା, ସହିଷ୍ଣୁତା, ନିବୃତ୍ତି, ଶିକ୍ଷା— ଜ୍ଞାନ, ବିରକ୍ତି, ଅଧିପତ୍ୟ, ଶୂରତ୍ୱ, ତେଜ, ଶକ୍ତି, ସ୍ମୃତି, ସ୍ୱାଧୀନତା, କୌଶଳ, ଶୋଭା, ଶୂରତା, ସଉମ୍ୟତା— ଦୃଢତା, ନମ୍ରତା, ଉତ୍ତମ ଆଚରଣ, ସହିଷ୍ଣୁତା, ଉଦ୍ୟମ, ଶକ୍ତି, ସମୃଦ୍ଧି, ଗଭୀରତା, ସ୍ଥିରତା, ଶ୍ରଦ୍ଧା, କୀର୍ତି, ସମ୍ମାନ, ଅଭିମାନ ନାହିଁ— ଏସବୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଗୁଣ ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ସବୁବେଳେ ତୁମେ ରହିଛନ୍ତି; ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକମାନେ ଏହି ଗୁଣକୁ ଚାହନ୍ତି, ଏହି ଗୁଣ ତୁମେ କ୍ଷୟ ନାହିଁ । ଏହିପାଇଁ ମୁଁ ଏବେ ଜଗତ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରୁଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଶ୍ରୀନିବାସ ଅନୁପସ୍ଥିତ, ଏବଂ କଳିର ପାପ ଦୃଷ୍ଟିରେ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ । ମୁଁ ନିଜ ପାଇଁ, ତୁମେ ପାଇଁ, ଉତ୍ତମ ଶାସକ, ଦେବ, ପିତୃ, ମୁନି, ସବୁ ଶୁଭ କୁଳ, ଏବଂ ଚାରିଟି ଆଶ୍ରମ ପାଇଁ ଶୋକ କରୁଛି । ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଏକ ଚାହିଁ ଦୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଦୀଘାତି ତପ କରିଥିଲେ; ସେ ସ୍ୱୟଂ ଦେବୀ ଶ୍ରୀ ନିଜ ଅବସ୍ଥା ଛାଡ଼ି, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଚରଣ ଧୂଳିକୁ ପ୍ରେମରେ ପୂଜନ କରନ୍ତି, ଯାହା ଶୁଭ ଚିହ୍ନରେ ଶୋଭିତ ।