ପରୀକ୍ଷିତ ମହାରାଜ ଉତ୍ତରଙ୍କର କନ୍ୟା ଇରାବତୀଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ। ଏହି ଦମ୍ପତିରୁ ଜନମେଜୟ ଆଦି ଚାରିଜଣ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ପରୀକ୍ଷିତ ମହାରାଜ ଗଙ୍ଗା ତୀରେ ଶାରଦ୍ବତ ଋଷିଙ୍କୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବେ ରଖି ତିନିଟି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହୋଇଥିଲେ ଏବଂ ଅନେକ ଦାନ ଦେଇଥିଲେ। ଏକ ଦିନ, ଦିଗ୍ବିଜୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଥିବାବେଳେ, ଶୂଦ୍ର ଏକ ରାଜା ଭାବରେ ଅବତାର ନେଇ ଗୋ ଏବଂ ବୃଷ ଉପରେ ପା ଦେଇ ମାରୁଥିଲେ। ଏହା ଦେଖି ପରୀକ୍ଷିତ ମହାରାଜ କଳିକୁ ଧରିଥିଲେ। ଶୌନକ ଋଷି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ମହାରାଜ କେଉଁ ଦିଗ୍ବିଜୟରେ କଳିକୁ ଧରିଥିଲେ? ଏହି ଶୂଦ୍ର କିଏ, ଯିଏ ରାଜା ଭାବରେ ଚିହ୍ନ ଧରି ଗୋକୁ ପା ଦେଇ ମାରୁଥିଲେ? ଯଦି ଏହି କଥା କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପାଖ୍ୟାନ ସହ ସମ୍ପୃକ୍ତ, ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।” “ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଚରଣାମୃତ ରସରେ ଲଗ୍ନ ଭକ୍ତମାନେ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କଥା କିଛି ଉପକୃତ ନୁହେଁ; ଏହା କେବଳ ଜୀବନ ସମୟକୁ ବ୍ୟର୍ଥ କରେ। ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅମୃତ ଚାହିଁଥିବା ଅଳ୍ପ ଆୟୁ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ପାଇଁ, ମୃତ୍ୟୁ ଏଠାରେ ଶାମୀକ ଋଷିଙ୍କ ଆମନ୍ତ୍ରଣରେ ଆସିଛନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ କୌଣସି ମନୁଷ୍ୟ ମରିନାହିଁ; ଏହି କାରଣରୁ ମହାର୍ଷିମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିଲେ। ହରିଙ୍କ ଲୀଳାମୃତ ଏହି ମାନବ ଲୋକରେ ରସପାନ ହେଉ!” ଏହି ଯୁଗରେ ଲୋକମାନେ ଅଳ୍ପ ଆୟୁ, ଅଳ୍ପ ବୁଦ୍ଧି, ଚିରକାଳ ନିଦ୍ରାରେ ରାତି ବ୍ୟତୀତ କରନ୍ତି, ଦିନ ଅନୃପ କାର୍ଯ୍ୟରେ ହାରାନ୍ତି। ସୂତ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—“କୁରୁ ଭୂମିରେ ବସିଥିବା ପରୀକ୍ଷିତ ମହାରାଜ କଳି ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛି ବୋଲି ଅସୁମ୍ବଦ ଖବର ଶୁଣି, ଶୂରବିର ଧନୁ ଉଠାଇଲେ। ସେ ନିଜ ଶ୍ୟାମ ଘୋଡା ଯୋକ୍ତ ରଥ, ସିଂହ ଚିହ୍ନ ଧ୍ୱଜା ସହିତ, ତାଙ୍କ ସେନା—ରଥ, ଘୋଡା, ହାତୀ, ପଦାତି ସହିତ—ଦିଗ୍ବିଜୟ ପାଇଁ ଯାତ୍ରା କଲେ। ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ, କେତୁମାଳ, ଭାରତ, ଉତ୍ତର କୁରୁ, କିମ୍ପୁରୁଷ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳ ଜୟ କରି, ତାଙ୍କଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପହାର ନେଲେ। ସେ ସହର, ଜଙ୍ଗଲ, ପବିତ୍ର ନଦୀ, ଦେବତାସଦୃଶ ମନୁଷ୍ୟ, ଚରିତ୍ର ନାରୀମାନେ ସମ୍ବଳିତ ଅଞ୍ଚଳ ଜୟ କଲେ। ଧନଞ୍ଜୟ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ, ଦେବନୀୟ ନାରୀମାନେ ଦେଖିଲେ। ସେଠି ଏବଂ ଅନ୍ୟଠି, ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ଗୌରବ ଏବଂ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ମହିମା ଶୁଣିଲେ। ନିଜେ ଅଶ୍ୱଥାମାନଙ୍କ ଅଗ୍ନି ଅସ୍ତ୍ରରୁ ରକ୍ଷା ପାଇଥିବା କଥା, ବୃଷ୍ଣି ଏବଂ ପାଣ୍ଡବମାନେର ମୂଲ୍ୟବୋଧ, କେଶବଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଶୁଣିଲେ। ଏହା ଦେଖି ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତ ଖୁସିରେ ଚକ୍ଷୁ ବିସ୍ତାର କରି, ଅନେକ ଧନ, ମାନ୍ୟା, ମାଳା ଦେଇଲେ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚରଣରେ ଲଗ୍ନ ପରୀକ୍ଷିତ ପାଣ୍ଡବମାନେ ସହ ମିଳି—ରଥୀ, ସାଥୀ, ସେବକ, ମିତ୍ର, ଦୂତ, ଶୌର୍ୟସନ୍ଧାନୀ, ସାଥୀ, ପ୍ରଶଂସକ ଭାବରେ ଲୋକମାନେକୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚରଣରେ ନମାଇଲେ। ଏପରି ଭାବରେ, ପୂର୍ବଜଙ୍କ ଆଚରଣ ଅନୁସରଣ କରି, ପ୍ରତିଦିନ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କ ନିକଟରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଘଟିଲା। ଧର୍ମ ଏକ ପା ଉପରେ ଚାଲୁଥିବା ସ୍ଥିତିରେ ଭୂମିକୁ ଦେଖିଲେ—ତାଙ୍କ ଛାୟା ଅଳ୍ପ, ଦୁଃଖରେ ଦୁହାରୁଥିବା ମହି, ଦୁହିତାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଜଣେ ଗାଁ ଭାବରେ। ଧର୍ମ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ମୂଦ୍ରା, ତୁମେ କଣ ଭଲ ଅଛ? କିଏ ତୁମେ ମନ୍ଦ ଦେଖାଯାଉଛି? ମୁଁ ତୁମର ମନର ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରୁଛି—ତୁମେ କି ଦୂର ନିଜ ଆତ୍ମୀୟ ପାଇଁ ଶୋକ କରୁଛ? କି ତୁମର ଅଂଗ ନଷ୍ଟ ହୋଇଛି, କି ତୁମେ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ପାଇଁ ମୁଁ ଭୟ କରୁଛ? କି ଦେବମାନେର ଯଜ୍ଞ ଭାଗ ଚୋରାଯାଇଛି, କି ଇନ୍ଦ୍ର ବର୍ଷା ଦେଉନାହିଁ, ତାହା ପାଇଁ ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖିତ? କି ନିରାପତ୍ତା ବିହୀନ ନାରୀ ଏବଂ ଶିଶୁମାନେ କଠୋର ଲୋକମାନେର ଅତ୍ୟାଚାର ଭୋଗୁଛନ୍ତି? କି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରେଣୀରେ ଦେବୀ ସ୍ୱର ଅପବିତ୍ର ହୋଇଛି, କି ଅଧର୍ମୀ ରାଜାମାନେ ଉଚ୍ଚ କୁଳକୁ ନଷ୍ଟ କରିଛ? କି କଳିର ଦୁଷ୍ପ୍ରଭାବରେ କ୍ଷତ୍ରିୟ କୁଳ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୋଇଛ? କି ଲୋକମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଖାଦ୍ୟ, ପାନ, ଆଶ୍ରୟ, ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଘୁଞ୍ଚିବାକୁ ବାଧ୍ୟ? କି ହରିଙ୍କ ଅବତାର ଦ୍ୱାରା ତୁମର ଭାର ହ୍ରାସ କରାଯାଇଥିଲା, ତାଙ୍କ ବିଚ୍ଛିନ୍ନତା ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରୁଛ? କି ତୁମର ଶୁଭ ଭାଗ୍ୟ କାଳର ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ ହୋଇଛି?” ଭୂମି କହିଲେ—“ଧର୍ମ, ତୁମେ ଯେଉଁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲା, ତାହା ସବୁ ଜାଣିଛ; ତୁମେ ଚାରିଟି ପାଦ ଦ୍ୱାରା ଲୋକକୁ ଶୁଭ ଦେଉଛ। ତୁମରେ ସତ୍ୟ, ପବିତ୍ରତା, ଦୟା, କ୍ଷମା, ବିରାଗ, ସନ୍ତୋଷ, ସାଧାରଣତା, ଶାନ୍ତି, ନିୟମ, ତପ, ସମତା, ସହିଷ୍ଣୁତା, ନିବୃତ୍ତି, ଶିକ୍ଷା—ଜ୍ଞାନ, ବିରାଗ, ଶ୍ରେଷ୍ଠତା, ଶୌର୍ୟ, ଚମକ, ଶକ୍ତି, ସ୍ମୃତି, ସ୍ୱାଧୀନତା, ଦକ୍ଷତା, ସୌନ୍ଦର୍ୟ, ଧୈର୍ୟ, ମୃଦୁତା—ସାହସ, ନମ୍ରତା, ଉତ୍ତମ ଆଚରଣ, ଧୈର୍ୟ, ଉତ୍ସାହ, ଶକ୍ତି, ସମୃଦ୍ଧି, ଗଭୀରତା, ଦୃଢତା, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ପ୍ରସିଦ୍ଧି, ଗୌରବ, ଅହଂକାର ଅଭାବ—ଏହି ସବୁ ଗୁଣ ସଦା ତୁମେ ରଖୁଛ। ଏହି ସବୁ ଗୁଣ ତୁମେ ରଖୁଛ, ତୁମେ ସଦା ଶ୍ରେଷ୍ଠତାର ସ୍ଥାନ। ଏହି କାରଣରୁ, ମୁଁ ଏବେ ଶୋକ କରୁଛି—ଶ୍ରୀନିବାସଙ୍କ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ଏବଂ କଳିର ଦୁଷ୍ପ୍ରଭାବରେ ଏହି ଜଗତ ଦୁଃଖିତ। ମୁଁ ନିଜ ପାଇଁ, ତୁମେ ପାଇଁ, ଦେବତା, ପିତୃ, ଋଷି, ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତି, ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଣୀ ଏବଂ ଆଶ୍ରମ ପାଇଁ ଶୋକ କରୁଛି। ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଦେବତାମାନେ ଏକ ଚାହିଁ ଦୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ତୀବ୍ର ତପ କରିଥିଲେ, ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଇଥିଲେ; ଶ୍ରୀ ଦେବୀ ନିଜ ଅବସ୍ଥା ଛାଡ଼ି, ତାଙ୍କ ଚରଣ ଧୂଳିକୁ ପ୍ରେମରେ ପୂଜନ କରନ୍ତି, ଯାହା ଶୁଭ ଚିହ୍ନରେ ଅଲଙ୍କୃତ। ମୁଁ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଚରଣ ଚିହ୍ନ—ପଦ୍ମ, ବଜ୍ର, ଅଙ୍କୁଶ, ଧ୍ୱଜ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଚିହ୍ନରେ ଅଲଙ୍କୃତ ହୋଇଥିଲି; ତଥାପି, ଏପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ପାଇଲେ, ମୁଁ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦୟା ନ ପାଇଲି; ଶେଷରେ ସେ ମୁଁକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଜଗତ ମଧ୍ୟ ମୁଁକୁ ଅବହେଳା କଲା। ସେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ମୁଁର ଅସହ୍ୟ ଭାର—ଶତ ଦୂଷ୍ଟ ରାଜାମାନେ—କୁ ହଟାଇ, ତୁମେ ଅସ୍ଥିର ଏବଂ ଅଳ୍ପ ଶକ୍ତିରେ ଥିଲେ, ତୁମକୁ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ବସାଇଲେ, ଏବଂ ଯଦୁକୁଳକୁ ଚମତ୍କାର ରୂପ ଦେଇ ଖୁସି କଲେ। କିଏ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ବିଚ୍ଛିନ୍ନତା ସହିପାରିବ?