ପାଣ୍ଡବମାନେ ସମସ୍ତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସଫଳ ଭାବେ ପୂରଣ କରି, ଆତ୍ମାର ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଜାଣି, ନିଜ ମନକୁ ବୈକୁଣ୍ଠନାଥ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଚରଣକମଳରେ ଅଟୁଟ ଭାବରେ ନିଶ୍ଚିତ କରିଦେଲେ। ସେମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଅଚଳ ଭକ୍ତି ସହିତ, କେବଳ ନାରାୟଣଙ୍କ ପରମ ଧାମକୁ ମନ ଲଗାଇ ରହିଲେ। ଏହିପରି ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମାମାନେ ଯେଉଁ ଦୁଃସାଧ୍ୟ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ତାହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖ ଓ ଅଶୁଦ୍ଧିରେ ଆସକ୍ତ ଲୋକମାନେ କେବେ ପାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ସମୟରେ, ଵିଦୁର ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାସ ତୀରେ ନିଜ ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ମନକୁ କୃଷ୍ଣରେ ନିଶ୍ଚିତ କରି, ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ସହ ଏକତ୍ୱ ଅନୁଭବ କରି, ନିଜ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଦ୍ରୌପଦୀ, ନିଜ ସ୍୵ାମୀମାନଙ୍କ ବିରକ୍ତିକୁ ଅନୁଭବ କରି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଭଗବାନ୍ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ସେଉଁଠି ପହଞ୍ଚିଲେ। ଏହି ପବିତ୍ର ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ବିଦାୟ ଉପାଖ୍ୟାନ ଯିଏ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବରେ ଶୁଣନ୍ତି, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ହରିଭକ୍ତି ଓ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହା ପରେ, ସୂତ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ—ପରୀକ୍ଷିତ, ମହାଭାଗ ଭକ୍ତ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ଭୂମିରେ ଶାସନ କରିଲେ, ଯେପରି ଦକ୍ଷ ଉପାଦ୍ୟାୟ ନବଜାତ ଶିଶୁକୁ ନେତୃତ୍ୱ ଦେଇଥାନ୍ତି। ସେ ଉତ୍ତରାର ଝିଅ ଇରାବତୀଙ୍କୁ ବିବାହ କରି, ତାଙ୍କଠାରୁ ଜନମେଜୟ ଆଦି ଚାରିପୁଅ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ଗଙ୍ଗାତୀରେ ସେ ଶାରଦ୍ୱତ ଉପାଧ୍ୟାୟଙ୍କୁ ଋତ୍ୱିଜ୍ ରଖି, ତିନିଟି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରି, ବହୁ ଦାନ ଦେଲେ; ଯେଉଁଠି ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଲେ। ଏକ ଦିନ, ଦିଗ୍ବିଜୟ କାଳରେ, ସେ ବୀରପରାକ୍ରମୀ ରାଜା କଳିଙ୍କୁ ଧରିଲେ, ଯେଉଁଠି କଳି ଏକ ଶୂଦ୍ର ରୂପେ ରାଜା ଭାବ ଧାରଣ କରି, ଗାଈ ଓ ବଳଦକୁ ପାଦରେ ମାଡ଼ି ଦେଉଥିଲେ। ଏଠାରେ ଶୌନକ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: ରାଜା କେଉଁ ଦ୍ୱାରା କଳିକୁ ଧରିଥିଲେ? ଏହି ରାଜାଚିହ୍ନଧାରୀ ଶୂଦ୍ର କିଏ, ଯିଏ ଗାଈକୁ ପାଦରେ ମାଡ଼ି ଦେଉଥିଲେ? ଯଦି ଏହା କୃଷ୍ଣ କଥା ସହ ସମ୍ପୃକ୍ତ, ଦୟାକରି କହିଦିଅ। କିମ୍ବା, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଚରଣାମୃତ ରସ ଆସ୍୵ାଦନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ନିଷ୍ଫଳ କଥା କଣ କାମର? ହେ ସାଧୁ, ଅମରତ୍ୱ ଆଶା କରୁଥିବା ଅଳ୍ପାୟୁ ମାନବମାନେ ପାଇଁ, ମୃତ୍ୟୁ ରୂପେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ରୁଷି ଶାମିକ ଏଠାରେ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିଛନ୍ତି। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୃତ୍ୟୁ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି, କେହି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଏହିକାରଣରୁ ମହାର୍ଷିମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଡାକିଥିଲେ। ହେ ଲୋକମାନେ, ହରି ଲୀଳାମୃତ ପାନ କର! ଏହି କଳିଯୁଗରେ ଲୋକମାନେ ଧୀର ନୁହନ୍ତି, ମନ୍ଦମତି, ଅଳ୍ପାୟୁ; ରାତି ଶୟନରେ ଓ ଦିନ ଅନର୍ଥ କାମରେ ଅତିବାହିତ ହୁଏ। ସୂତ କହିଲେ: ପରୀକ୍ଷିତ କୁରୁ ଭୂମିରେ ବସିଥିବା ବେଳେ, କଳି ରାଜ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛି ବୋଲି ଅସୁଖଦ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି, ସେ ଧନୁଷ ଧାରଣ କଲେ। ନୀଳ ଘୋଡ଼ାଘୋଡ଼ି ଯୁକ୍ତ, ସିଂହ ଧ୍ୱଜା ଶୋଭିତ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ଚତୁରଙ୍ଗିଣୀ ସେନା ସମେତ ସମସ୍ତ ଦିଗ୍ବିଜୟ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ, କେତୁମାଳ, ଭାରତ, ଉତ୍ତର କୁରୁ, କିମ୍ପୁରୁଷ ଆଦି ଦେଶ ଜୟ କରି, ତାଙ୍କଠାରୁ ଭାର ଗ୍ରହଣ କଲେ। ସେ ସହର, ଅରଣ୍ୟ, ନିର୍ମଳ ଜଳଧାରା, ଦେବସଦୃଶ ପୁରୁଷ ଓ ରମଣୀମାନେ—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜୟ କଲେ। ଏଠାରେ ଓ ଅନ୍ୟଠାରେ, ସେ ଅପୂର୍ବ ଦୃଶ୍ୟ, ଶୁଭ୍ର ଗୃହ ଓ ଦେବଙ୍ଗନା ସମ ନାରୀମାନେ ଦେଖିଲେ। ସେଠାରେ ଓ ଅନ୍ୟଠାରେ, ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ମହିମା ଗାଇଯାଉଥିବା କଥା ଶୁଣିଲେ—ଯେଉଁଥିରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ମହତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ତାଙ୍କ ନିଜ ପ୍ରାଣ ଅଶ୍ୱଥାମାନଙ୍କ ଅଗ୍ନି ଅସ୍ତ୍ରରୁ କିପରି ରକ୍ଷା ପାଇଥିଲେ, ବୃଷ୍ଣି ଓ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ପ୍ରେମ, ତାଙ୍କ କେଶବଙ୍କୁ ଭକ୍ତି—ଏହି ସବୁ ଶୁଣିଲେ। ସେ ଅତି ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ଆନନ୍ଦରେ ଚକ୍ଷୁ ବିସ୍ତୃତ କରି, ସେମାନଙ୍କୁ ବହୁ ଧନ, ବସ୍ତ୍ର, ହାର ଦାନ କଲେ। ରାଜା, ଵିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚରଣରେ ଅଟୁଟ ଭକ୍ତି ସହିତ, ପାଣ୍ଡବମାନେଙ୍କୁ ଚାଳକ, ସଙ୍ଗୀ, ସେବକ, ବନ୍ଧୁ, ଦୂତ, ସହଯୋଦ୍ଧା, ଅନୁସରଣକାରୀ, ପ୍ରଶଂସକ ଓ ନମସ୍କାରକ ଭାବେ ସେବା କରି, ସାରା ଜଗତକୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମେ ନମସ୍କାର କରାଇଥିଲେ। ଏପରି ଭାବରେ ନିଜ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ଆଚରଣକୁ ଦିନକୁ ଦିନ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ବେଳେ, ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଏକଥିରେ ଘଟିଲା—ସେଥିରେ ଧର୍ମ, ଏକ ପାଏ ଚାଲୁଥିବା ଦେଖି, ଭୂମିକୁ ତାଙ୍କ ଛାୟା କ୍ଷୀଣ ଓ ଅଶ୍ରୁପାତ କରୁଥିବା ଗାଈ ରୂପେ ଦେଖି, ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଧର୍ମ ପଚାରିଲେ: ହେ ଶାନ୍ତ ଭୂଦେବୀ, ସବୁ ଠିକ୍ ଅଛି କି? ତୁମେ କାହିଁକି ଏପରି କ୍ଷୀଣ ଓ ଶୋକାକୁଳ ଦେଖାଯାଉଛ? ମୁଁ ଅନୁଭବ କରୁଛି ତୁମ ମନରେ ଗଭୀର ଦୁଃଖ ଅଛି—ତୁମେ କି କୌଣସି ଦୂରସ୍ଥ ବନ୍ଧୁକୁ ନେଇ ଶୋକ କରୁଛ? ତୁମ ଅଙ୍ଗ ହରାଇଯିବାକୁ ନେଇ, କିମ୍ବା ଦୁଷ୍ଟମାନେ ତୁମକୁ ଭକ୍ଷିବାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି ବୋଲି, କିମ୍ବା ଦେବତାମାନଙ୍କ ହୂତ ଭାଗ ହରାଇଯିବାକୁ, କିମ୍ବା ଇନ୍ଦ୍ର ବର୍ଷା ବନ୍ଦ କରିଦେଇଛନ୍ତି ବୋଲି ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖିତ, ଏହି ସବୁ ଭାବନାରେ ତୁମେ ଶୋକ କରୁଛ କି? ଏହି ଭୂମିରେ ଅସୁରକ୍ଷିତ ନାରୀ ଓ ଶିଶୁମାନେ ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖିତ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ବାଣୀ ହରାଇଛନ୍ତି, ରାଜାମାନଙ୍କ ଅନ୍ୟାୟରେ କୁଳ ଧ୍ୱଂସ ହେଉଛି—ତୁମେ ଏହି ଦୁଃଖରେ ଅନୁଭବ କରୁଛ କି? କଳିରେ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ କ୍ଷତ୍ରିୟ ବଂଶ, ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଥିବା ରାଜ୍ୟ, ଜନମାନେ ଚାରିପାଖ ଭୁଲି ଭିକ୍ଷା, ପାନୀୟ, ନିବାସ, ଶୌଚ ଖୋଜି ଫେରୁଛନ୍ତି—ଏହି ଦୁଃଖ ତୁମକୁ ଆକ୍ରାନ୍ତ କରୁଛି କି? କିମ୍ବା, ହେ ମାତୃଭୂମି, ତୁମେ ହରିଙ୍କ ଲୀଳାକୁ ସ୍ମରଣ କରୁଛ, ଯିଏ ତୁମ ଭାର ହ୍ରାସ ପାଇଁ ଅବତାରଣ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ତୁମ ମୁକ୍ତି ବିଳମ୍ବିତ ହେଉଛି? ଏହି ଦୁଃଖର ମୂଳ କ’ଣ, ହେ ଭୂମି, ମୋତେ କହ; ଦେବତାମାନେ ଯେଉଁ ଶ୍ରୀରେ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ସେ ଶୁଭ ଭାଗ୍ୟ କି କାଳରେ ହରାଇ ଯାଇଛି? ଭୂମି ଉତ୍ତର ଦେଲେ: ଏହି ସମସ୍ତ ଜିଜ୍ଞାସା ତୁମେ ଜାଣ, ହେ ଧର୍ମ, କାରଣ ତୁମେ ଏହି ଚତୁର୍ବର୍ଣ୍ଣ ଧର୍ମର ଚତୁର୍ବର୍ଣ୍ଣ ଉପଦେଶକ, ଯେଉଁଥିରେ ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଅଛି।