ଅର୍ଜୁନ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଶୂରବୀର, ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଜ୍ଞାନକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ଦୁଃଖ, ମୂହ ଏବଂ କାଳର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ସେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ଦ୍ୱିତୀୟତାର ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ କାଟି ଦେଲେ, ଏବଂ ଶରୀର ପ୍ରତି ଅସଙ୍ଗ ହୋଇ ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣ ଉପରେ ଅତିକ୍ରମ କରି ଜନ୍ମ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତରେ, ଭଗବାନଙ୍କ ବିଦାୟ ଏବଂ ଯଦୁ ବଂଶର ଶେଷ ଶୁନି, ଉଚ୍ଚ ଗତିର ପଥକୁ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ। ପୃଥା, ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଠାରୁ ଯଦୁ ବଂଶର ନାଶ ଏବଂ ଭଗବାନଙ୍କ ବିଦାୟ ଶୁନି, ନିଜ ଚିତ୍ତକୁ ପରମ ଭଗବାନଙ୍କ ଭକ୍ତିରେ ନିର୍ମଳ କରି, ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ଏହି ଭାରତ ଭୂମିର ଭାର ହଟାଇଥିବା ଅଜନ୍ମା ଭଗବାନ, ତାଙ୍କ ଶରୀରକୁ ଏକ କଢ଼ି ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ କଢ଼ିକୁ ହଟାଇ ଦେଉଥିବା ପରି ତ୍ୟାଗ କଲେ। ଏକ ଅଭିନେତା ମାଛ ଓ ଅନ୍ୟ ଆକାର ଧରି ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ପରି, ଭୂମିର ଭାର ହଟାଇଥିବା ସେ ଭଗବାନ ତାଙ୍କ ଶରୀରକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ମୁକୁନ୍ଦ, ଶ୍ରୀଭଗବାନ, ତାଙ୍କ ଶୁଭ ରୂପ ସହିତ ଏ ଭୂମି ଛାଡ଼ିବା ସମୟରେ, କଳି ଯୁଗର ଅନ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଯେଉଁମାନେ ଜନ୍ୟ ଚିତ୍ତ ଜାଗୃତ ନାହିଁ, ସେମାନେ ଏହାର ପ୍ରଭାବକୁ ଅନୁଭବ କଲେ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ବିବେକୀ, ସ୍ୱନଗର, ରାଜ୍ୟ, ଗୃହ ଏବଂ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ କଳିର ପ୍ରଭାବ—ଲୋଭ, ମିଥ୍ୟା, ହିଂସା—ଦେଖି, ଏହି ଲୋକ ତ୍ୟାଗ କରିବା ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଲେ। ସେ ନିଜ ନାତି, ଗୁଣ ଓ ଶିଳ୍ପରେ ସମ, ପରୀକ୍ଷିତକୁ ହସ୍ତିନାପୁରରେ ଗଙ୍ଗା ତୀରେ ଭୂମିର ରାଜା ଭାବରେ ଅଭିଷେକ କଲେ। ମଥୁରାରେ ବଜ୍ରକୁ ଶୂରସେନାର ମୁଖ୍ୟ ଭାବରେ ଅଭିଷେକ କରି, ଯଥାବଧି ବିଧିରେ ଅଗ୍ନି ପାନ କଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ସମ୍ପର୍କ, ଅନୁୟାୟୀ, ଧନ ତ୍ୟାଗ କରି, ମମତା ଓ ଅହଂକାର ହିନ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନ କାଟି ଦେଲେ। ନିଜ ଭାଷାକୁ ମନରେ, ମନକୁ ପ୍ରାଣରେ, ଅନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଅନ୍ଧକାରରେ, ଚାଲିଯାଉଥିବା ପ୍ରାଣକୁ ମୃତ୍ୟୁରେ ଅର୍ପଣ କରି, ଲୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ପଞ୍ଚ ଭୂତକୁ ପରସ୍ପରେ ଏବଂ ଏକତ୍ୱରେ ଅର୍ପଣ କରି, ସମସ୍ତକୁ ଆତ୍ମାରେ ଏବଂ ଆତ୍ମାକୁ ଅବିନାଶୀ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଅବସ୍ଥାରେ ଅର୍ପଣ କଲେ। ବାକ ଚିରା, ଉପବାସୀ, ଜଟା ବନ୍ଧା, ମୁଣ୍ଡ ବିନା ଆବରଣ, ଅପରିଚୟ, ମୃଦ୍ଧ, ଭ୍ରାନ୍ତ, ଅଧିକୃତ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ତାଙ୍କ ସ୍ବରୂପ ପ୍ରକାଶ କଲେ। ଅସଙ୍ଗ ହୋଇ, ଏକ ମୂକ ପରି ଶୁଣିନଥିବା, ଉତ୍ତର ପଥରେ ଚାଲିଗଲେ, ପୂର୍ବ କଥା ମହାପୁରୁଷମାନେ କରିଥିବା ପରି, ନିଜ ହୃଦୟରେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରି, ଯେଉଁଠୁ ଫେରିବା ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ଭାଇମାନେ, ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ସେଠିକୁ ଅନୁସରଣ କଲେ, କାଳି ଅନ୍ୟାୟର ମିତ୍ର ଭାବରେ ଭୂମିକୁ ଦୁଃଖ ଦେଇଥିଲା। ସମସ୍ତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ଆତ୍ମାର ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଜାଣି, ତାଙ୍କ ଚିତ୍ତକୁ ବୈକୁଣ୍ଠ ନାଥଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରେ ଏକାଗ୍ର କଲେ। ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଭକ୍ତି ଓ ଶୁଧ୍ଧ ଧୀରେ, ନାରାୟଣଙ୍କ ପରମ ଧାମରେ ଚିତ୍ତକୁ ଏକାଗ୍ର କଲେ। ସେମାନେ ଏହି ଅତି ଦୁର୍ଲଭ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ଓ ଅଶୁଧ୍ଧ ଲୋକମାନେ ପାଇପାରିବେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଶୁଧ୍ଧ ଆତ୍ମା ପାଇପାରିବେ। ବିଦୁର, ପ୍ରଭାସରେ ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରି, ଚିତ୍ତକୁ କୃଷ୍ଣରେ ଏକାଗ୍ର କରି, ନିଜ ପୂର୍ବଜମାନେ ସହ ଚେତନାରେ ଏକତ୍ୱ ପାଇ, ନିଜ ଧାମକୁ ଗଲେ। ସେ ସମୟରେ, ଦ୍ରୌପଦୀ ନିଜ ପତିମାନଙ୍କ ବିରକ୍ତି ଦେଖି, ଚିତ୍ତକୁ ଶ୍ରୀବାସୁଦେବ ଉପରେ ଏକାଗ୍ର କରି, ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ବିଦାୟ ଗାଥାକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଶୁଧ୍ଧି ଓ ଶୁଭତା ପାଇ, ହରି ଭକ୍ତି ଓ ସିଦ୍ଧି ପାଇଥିବା। ଏହା ପରେ, ସୂତ ଉପାଖ୍ୟାନ କଲେ: ପରୀକ୍ଷିତ, ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ଅନନ୍ୟ ଭକ୍ତ, ପ୍ରଧାନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ ଭୂମିର ଶାସନ କଲେ, ଯେଉଁପରି ଜନ୍ମକାଳରେ ଏକ ଉତ୍ତମ ଶିଶୁକୁ ଦକ୍ଷ ଶିକ୍ଷକମାନେ ନେତୃତ୍ୱ ଦେଇଥାନ୍ତି। ସେ ଉତ୍ତରାଙ୍କ କନ୍ୟା ଇରାବତୀଙ୍କୁ ବିବାହ କରି, ତାଙ୍କଠାରୁ ଜନମେଜୟ ଆଦି ଚାରି ପୁଅ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ଗଙ୍ଗା ତୀରେ ତିନିଟି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରି, ବହୁ ଦାନ ଦେଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଲେ, ଶାରଦ୍ୱତ ପ୍ରଧାନ ପୁରୋହିତ ଥିଲେ। ଏକ ଦିନ, ଦିଗ୍ବିଜୟ କାଳରେ, ପରୀକ୍ଷିତ ମହାବୀର ରାଜା, କଳିଙ୍କୁ ଧରିଲେ, ଯେଉଁଠି ସେ ରାଜା ଭାବରେ ଅବତାର ନେଇଥିବା ଏକ ଶୂଦ୍ର, ଗାଈ ଓ ବଳଦକୁ ପାଦରେ ମାରିଥିଲା। ଏଠାରେ ଶୌନକ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: କିଏ ଏହି ଶୂଦ୍ର ରାଜା ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରି ଗାଈକୁ ପାଦରେ ମାରିଲା? ଏହା କୃଷ୍ଣ କଥା ସହ ସମ୍ପୃକ୍ତ ଅଟେ କି? ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ। ଏହି ଭଗବାନଙ୍କ ପଦପଦ୍ମର ଅମୃତ ରସ ପାଇଁ ଭକ୍ତମାନେ ଅନ୍ୟ କଥା ଶୁଣିବାର କୋଣସି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନାହିଁ; ସେଗୁଡିକ ଜୀବନକୁ ବ୍ୟର୍ଥ କରିଥାଏ। ଏହି ଅପରିପକ୍ୱ ଏବଂ କ୍ଷୁଦ୍ର ଆୟୁର ମାନବମାନେ ଅମୃତତ୍ୱ ଚାହିଁଥିବା, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ଭାଗବାନ ଭାବରେ ଏଠାରେ ଆମନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇଛନ୍ତି, ଶାମିକ ଋଷିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା। ମୃତ୍ୟୁ ଯାଏଁ ଏଠାରେ ଅଛି, କେହି ମରିନଥିବା; ଏହି କାରଣରେ ମହା ଋଷିମାନେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଡାକିଥିଲେ। ହରିଙ୍କ ଲୀଳାର ଅମୃତ ରସ ଏ ମାନବ ଲୋକରେ ପିଇଯାଉ। ଏହି କଳି ଯୁଗରେ ଲୋକମାନେ ଅଲସ, ଅବ୍ୟବହାରିକ, କ୍ଷୁଦ୍ର ଆୟୁ, ରାତି ଶୁଇ ଏବଂ ଦିନ ବ୍ୟର୍ଥ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅତିବାହିତ କରିଥାନ୍ତି। ସୂତ କହିଲେ: ପରୀକ୍ଷିତ, କୁରୁ ଭୂମିରେ ବସିଥିବା, ଜଣାଗଲା କଳି ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛି, ସେ ଧନୁଷ ଉଠାଇଲେ। ସେ ନିଜ ଶୋଭାମୟ ରଥରେ, କଳା ଘୋଡ଼ା ଯୋଗାଇ, ସିଂହ ଧ୍ୱଜା ଉଠାଇ, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଳ ସେନା ସହିତ ଦିଗ୍ବିଜୟ କୁ ନିକ୍ସେପ କଲେ। ଭଦ୍ରାଶ୍ବ, କେତୁମାଳ, ଭାରତ, ଉତ୍ତର କୁରୁ, କିମ୍ପୁରୁଷ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେଶକୁ ଜୟ କରି, ତାଙ୍କଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାନ ନେଲେ। ସେ ନଗର, ଅରଣ୍ୟ, ଶୁଧ୍ଧ ନଦୀ, ଦେବତା ସମାନ ପୁରୁଷ, ଚରିତ୍ର ମଧୁର ନାରୀମାନେ କୁ ଅନୁଗ୍ରହ କଲେ। ଧନଞ୍ଜୟ, ଅଦ୍୭ତୀୟ ଦୃଶ୍ୟ, ଶ୍ରୀମୟ ଗୃହ, ଦେବଙ୍ଗନା ସମାନ ନାରୀମାନେ ଦେଖିଲେ।