ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନ ଶେଷ ଅନ୍ତର୍ଗତ ମଳ ଓ ଅପବିତ୍ରତାରୁ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଇଥିଲା, କାରଣ ସେ ଅନ୍ୟତମ ଭାବରେ ଭଗବାନ ବାସୁଦେବଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରେ ଭକ୍ତି ଓ ଧ୍ୟାନରେ ଲଗି ରହିଥିଲେ। ଏହି ଭାବେ ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ। ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅର୍ଜୁନ, ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଶ୍ରୀଭଗବାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚାରିତ ଜ୍ଞାନକୁ ସ୍ମରଣ କରି, କାଳ, ଭାଗ୍ୟ ଓ ମୋହର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଜୟ କରିଲେ। ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଶଙ୍କା କଟିଯିବା ପରେ, ସେ ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣଗୁଡିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଦେହ ଭାବକୁ ଛାଡ଼ି, ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଅତୀତ ହେଲେ। ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ବିଦାୟ ଓ ଯଦୁବଂଶର ଶେଷ ଶୁଣି, ଉଚ୍ଚ ମାର୍ଗ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ। ପୃଥା ମଧ୍ୟ, ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଠାରୁ ଯଦୁବଂଶର ବିନାଶ ଓ ଭଗବାନଙ୍କ ବିଦାୟ ବିଷୟରେ ଶୁଣି, ନିର୍ଗୁଣ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଏକାନ୍ତ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରି, ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁ ଚକ୍ରକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ଯିଏ ପୃଥିବୀର ଭାର ହରଣ କରିଥିଲେ, ସେ ଅଜନ୍ମା ଭଗବାନ ସେଇ ଦେହକୁ ଏଭଳି ପରିତ୍ୟାଗ କଲେ, ଯେପରି ଏକ କାଂଟାକୁ ଅନ୍ୟ କାଂଟା ଦ୍ୱାରା ଉପଡ଼ି ଦୁହିଁକୁ ଛାଡ଼ାଯାଏ। ଯେପରି ଏକ ନଟ ମାଛ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି ପୁନି ଛାଡ଼ିଦିଏ, ସେପରି ଭୂଭାର ହରଣକାରୀ ଭଗବାନ ସେଇ ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ମୁକୁନ୍ଦ, ଶୁଭ ଦେହ ସହିତ ପୃଥିବୀ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଅଧର୍ମ ସ୍ୱରୂପ କଳି, ଯେଉଁମାନେ ଜାଗୃତ ନୁହଁନ୍ତି ସେମାନଙ୍କ ମନରେ ପ୍ରବେଶ କରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲା। ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ବିଚକ୍ଷଣ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ନିଜ ସହର, ରାଜ୍ୟ, ପରିବାର ଓ ଆତ୍ମାରେ କଳିର ଅଗ୍ରଗତି ଦେଖି, ଲୋଭ, ମିଥ୍ୟା, ହିଂସା ଆଦି ରୂପେ ତାହାର ପ୍ରକାଶ ଦେଖି, ପ୍ରସ୍ଥାନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ନାତି, ଗୁଣ ଓ ଶିଳ୍ପରେ ସମ, ତାଙ୍କୁ ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ଥିବା ହସ୍ତିନାପୁରରେ ଭୂମିର ଅଧିପତି ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ କଲେ। ମଥୁରାରେ ସେ ବଜ୍ରଙ୍କୁ ଶୂରସେନମାନ୍ୟଙ୍କ ଅଧିପତି କଲେ, ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ କ୍ରିୟା କରି, ଅଗ୍ନିକୁ ଆହୁତି ଦେଲେ। ଏଠାରେ ସେ ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତି—ସଜନ, ଅନୁୟାୟୀ, ଧନ-ଦୌଳତ୍ୟ ପ୍ରତି—ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ମମତା ଓ ଅହଂକାର ଛାଡ଼ି, ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନ କାଟିଦେଲେ। ସେ ନିଜ ବାଣୀକୁ ମନରେ, ମନକୁ ପ୍ରାଣରେ, ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଅନ୍ଧକାରରେ, ପ୍ରାଣକୁ ମୃତ୍ୟୁରେ ଅର୍ପଣ କରି, ଲୟାବସ୍ଥାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ପଞ୍ଚ ଭୂତକୁ ପରସ୍ପରରେ, ପୁନଃ ଏକତାରେ ଅର୍ପଣ କରି, ସମସ୍ତକୁ ଆତ୍ମାରେ, ଆତ୍ମାକୁ ଅବିନାଶୀ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ଅର୍ପିତ କଲେ। ଚୀର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଉପବାସରେ, ଜଟା ବାନ୍ଧି, ମୁଣ୍ଡ ଖୋଲାଇ, ସେ ମୂଢ଼, ପ୍ରମାତ୍ତ, ବା ଭୂତଗ୍ରସ୍ତ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ତଥାପି ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ। ଅସଙ୍ଗ ହୋଇ, ବିନା କିଛି ଶୁଣିବା ଭଳି, ଉତ୍ତର ମାର୍ଗରେ ଯାଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷମାନେ ଯେପରି ଗତି କରିଥିଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ହୃଦୟରେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ତକୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ଚିରବିଦାୟ ନେଲେ। ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ଭାଇମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ହୋଇ, କଳିର ପ୍ରଭାବରେ ପୃଥିବୀକୁ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଲେ। ସେମାନେ ସମସ୍ତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ଆତ୍ମାର ଶେଷ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଜାଣି, ମନକୁ ବୈକୁଣ୍ଠନାଥଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରେ ଅବିଚଳ ଭାବେ ନିଶ୍ଚିତ କଲେ। ଏକାନ୍ତ ଭକ୍ତି ଓ ଶୁଦ୍ଧ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ ସେମାନେ ମନକୁ କେବଳ ନାରାୟଣଙ୍କ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଧାମରେ ନିଶ୍ଚିତ କଲେ। ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ଅବସ୍ଥାକୁ ସେମାନେ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ଓ ଅପବିତ୍ରତାରେ ଆସକ୍ତ ଲୋକମାନେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ମାନେ ହିଁ ପାଇଥାନ୍ତି। ବିଦୁର ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରରେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି, ମନକୁ କୃଷ୍ଣରେ ଏକାଗ୍ର କରି, ପୂର୍ବଜମାନେ ସହ ଚେତନାରେ ଏକତା ପାଇ, ନିଜ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ସେଇ ସମୟରେ ଦ୍ରୌପଦୀ, ତାଙ୍କ ପତିମାନଙ୍କ ବିରକ୍ତି ଦେଖି, ମନକୁ କେବଳ ଶ୍ରୀବାସୁଦେବଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚିତ କରି, ସେଇ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ଏହି ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ବିଦାୟ ଉପଖ୍ୟାନ ଯିଏ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବରେ ଶୁଣନ୍ତି, ସେ ଅତି ପବିତ୍ର ଓ ମଙ୍ଗଳକର ଥିବା ଏହି କଥା ହରିଭକ୍ତି ଓ ସିଦ୍ଧିକୁ ଦେଇଥାଏ। ତାପରେ ସୂତ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ—ପରିକ୍ଷିତ, ମହାଭକ୍ତ, ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରାଚୀନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ରାଜ୍ୟ କଲେ, ଯେପରି ଜନ୍ମରେ ଜ୍ଞାନୀ ଶିଶୁକୁ ନିପୁଣ ଶିକ୍ଷକମାନେ ନେତୃତ୍ୱ ଦେଇଥାନ୍ତି। ସେ ଉତ୍ତରାଙ୍କ କନ୍ୟା ଇରାବତୀଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ, ତାଙ୍କଠାରୁ ଜନମେଜୟ ଆଦି ଚାରି ପୁଅ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ସେ ତିନିଟି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ଦାନ ଦେଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହେଲେ, ଏବଂ ଶାରଦ୍ୱତ ତାଙ୍କ ଋତ୍ବିଜ୍ ଥିଲେ। ଏକ ଦିନ, ଦିଗ୍ବିଜୟ କାଳରେ, ପରିକ୍ଷିତ ଦେଖିଲେ କଳି, ଯିଏ ରାଜା ଭାବରେ ଛଦ୍ମବେଶ ଧାରଣ କରିଥିଲେ କିନ୍ତୁ ଏକ ଶୂଦ୍ର, ଗାଁ ଓ ବୃଷଭକୁ ପାଦରେ ମାରିଥିଲେ। ଏଠାରେ ଶୌନକ ପଚାରିଲେ—କଣ କାରଣରୁ ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଧରିଥିଲେ? ଏହି ଶୂଦ୍ର କିଏ, ଯିଏ ରାଜଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରି, ଗାଁକୁ ମାରିଥିଲେ? ଯଦି ଏହା କୃଷ୍ଣ କଥା ସହ ଜଡିତ, ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ। ନାହିଁ ହେଲେ, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପଦପଦ୍ମର ରସ ଆସ୍ୱାଦନ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ନିର୍ଫଳ କଥା ଅନ୍ୟଥା କେବଳ ଜୀବନକୁ ବ୍ୟର୍ଥ କରେ। ହେ ସୁମନ, ଅମରତା ଆଶା କରୁଥିବା ଅଳ୍ପଆୟୁ ମଣିଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ମୃତ୍ୟୁ ସ୍ୱରୂପ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଋଷି ଶାମୀକ ଏଠାକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିଛନ୍ତି। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୃତ୍ୟୁ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି, କେହି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଏହିକାରଣରୁ ମହାମୁନିମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଡାକିଥିଲେ। ହେ ପୃଥିବୀବାସୀମାନେ, ହରିଚରିତାମୃତ ଆସ୍ୱାଦନ କର! ଏହି କଳିଯୁଗରେ ଲୋକମାନେ ଅଳ୍ପବୁଦ୍ଧି, ଅଳ୍ପଆୟୁ, ରାତି ସ୍ୱପ୍ନରେ, ଦିନ ବ୍ୟର୍ଥ କାର୍ଯ୍ୟରେ କଟାଯାଏ। ସୂତ କହିଲେ—ଯେତେବେଳେ ପରିକ୍ଷିତ, କୁରୁଦେଶରେ ବସିଥିବାବେଳେ, କଳି ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛି ବୋଲି ଅସୁବିଧାଜନକ ଖବର ଶୁଣିଲେ, ସେ ଶୂରବୀର ଧନୁଷ ଉଠାଇଲେ।