ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ, “ଭାଗ୍ୟବଶତଃ, ଭୀଷ୍ମ, କର୍ଣ୍ଣ, ଦ୍ରୋଣ, ଶଲ୍ୟ, ସୈନ୍ଧବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିରାଟ ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କର ଅପରାଜୟ ଅସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଛୁଇଁପାରିଲେ ନାହିଁ; ଯେପରି ଦାନବମାନେ ନୃହରି ଭଗବାନଙ୍କୁ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା କିଛି କରିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଏହା ସବୁ ତାଙ୍କର କୃପାରେ ସମ୍ଭବ ହୋଇଥିଲା। ପ୍ରଭାସ ଯୁଦ୍ଧରେ, ମୂଢ଼ ଶତ୍ରୁମାନେ ମୋତେ ଘେରିଥିଲେ, ମୋର ଘୋଡ଼ା ଦୁର୍ବଳ ଓ ମୁଁ ମାଟିରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲି, ତଥାପି, ଭଗବାନଙ୍କର ମହାମାୟାରେ ଶତ୍ରୁ ରଥୀମାନେ ମୋତେ ଆକ୍ରମଣ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ହସ୍ତ, ମୃଦୁ ବାଣୀ, ‘ହେ ପାର୍ଥ! ହେ ଅର୍ଜୁନ! ବନ୍ଧୁ! କୁରୁବଂଶର ଶୋଭା!’—ଏହି ଆନନ୍ଦମୟ ଶବ୍ଦମାନେ ମୋ ହୃଦୟକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେ, ସ୍ମୃତିରେ ଆସିଲେ ମୋ ହୃଦୟ ପ୍ରାୟ ପାଥର ମଧ୍ୟ ଗଳିଯାଏ। ସେ ଭଗବାନଙ୍କ ସହିତ ଶୋଇବା, ବସିବା, ଚାଲିବା, କଥାବାର୍ତ୍ତା, ଭୋଜନ ସହିତ ସାମାନ୍ୟ ମୌଳିକ ସମ୍ପର୍କ ହୋଇଥିଲା। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ସାଧାରଣ ବନ୍ଧୁ ବୋଲି ଭାବିଥିଲି, କିମ୍ବା ପିତାପୁତ୍ର ଭଳି ଭାବି ଅବିବେକ ଦ୍ୱାରା କିଛି ଅପରାଧ କରିଥିଲି; କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଅସୀମ ସ୍ନେହରେ ସେ ସବୁକୁ ସହିଥିଲେ। ଏବେ, ହେ ରାଜନ୍, ସେ ପରମ ପୁରୁଷ, ମୋର ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ ଓ ସଙ୍ଗୀ ନ ଥିବାରୁ ମୋ ହୃଦୟ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି; ତାଙ୍କ ମହାତ୍ମ୍ୟ ରକ୍ଷା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ଏକ ଅସାହାୟ ନାରୀ ପରି ଅନୁଭବ କରୁଛି। ମୋ ଧନୁଷ, ବାଣ, ରଥ, ଘୋଡ଼ା, ଏବଂ ମୁଁ ଯେଉଁଠାରେ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋ ପ୍ରତି ଶିର ନମାଉଥିଲେ, ସେସବୁ ଏବେ ମାୟାର ଖେଳରେ ଅପରିଗ୍ରହ୍ୟ ଓ ନିର୍ବଳ ହୋଇଯାଇଛି। ତୁମ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ, ଯଦୁବଂଶୀମାନେ ନିଜ ନଗର ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠା ରଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଶାପରେ ମୂଢ଼ ହୋଇ ସେମାନେ ପ୍ରତିଯୋଗୀ ଭାବେ ନିଜେ ନିଜେ ମାରମାରି କରିଥିଲେ। ଭାରୁଣୀ ମଦ ପାନ କରି, ମଦରେ ମୂଢ଼ ହୋଇ ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଏହି ଭଳି ଯୁଦ୍ଧରେ କେବଳ ଚାରି ପାଞ୍ଚ ଲୋକ ବଞ୍ଚି ରହିଗଲେ। ଏହି ଭାବେ ଭଗବାନଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ଲୀଳା, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟକୁ ନାଶ କରନ୍ତି ଓ ପୁନି ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି। ଜଳରେ ବଡ଼ ମାଛ ଛୋଟ ମାଛକୁ ଖାଇଯାଏ, ସେପରି ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦୁର୍ବଳକୁ ଦମନ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଭାବେ ଭଗବାନ ଏ ଭୂମିର ଭାର ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯଦୁମାନେ ନିଜେ ନିଜେ ନାଶ କରିଦେଲେ। ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କର ଯେଉଁ ଶବ୍ଦ ସମୟ, ସ୍ଥାନ ଓ ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁଯାୟୀ ଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଦୁଃଖ ହୃଦୟକୁ ଶାନ୍ତି ଦେଇଥିଲା, ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ ମନ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ। ଏଭଳି ଭାବେ ଅର୍ଜୁନ ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପଦପଦ୍ମକୁ ଗଭୀର ସ୍ନେହରେ ଚିନ୍ତନ କରି, ତାଙ୍କର ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲା। ଭକ୍ତି ଓ ନିରନ୍ତର ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନ ଶେଷ ଅପବିତ୍ରତାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ପରମ ଚେତନାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ। ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ଉପଦେଶିତ ଜ୍ଞାନ ସ୍ମରଣ କରି ସେ ଅନ୍ଧକାର, ଦୈବତା, ମୋହକୁ ଜୟ କରିଲେ। ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ଥିତି ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଭାବ ଛିନ୍ଦି, ସ୍ବଭାବରେ ଲୀନ ହୋଇ, ଦେହ ଭାବକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଜନ୍ମରେ ନ ଆସିବା ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଁଚିଲେ। ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଶାନ୍ତ ମନେ ଯଦୁବଂଶ ନାଶ ଓ ଭଗବାନଙ୍କ ବିୟୋଗ ବିଷୟରେ ଶୁଣି, ଉଚ୍ଚ ଲୋକକୁ ଯିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ। ପୃଥା ମଧ୍ୟ, ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଠାରୁ ଯଦୁନାଶ ଓ ଭଗବାନଙ୍କ ବିଚ୍ଛେଦ ଶୁଣି, ଅନନ୍ୟ ଭକ୍ତିରେ ଚିତ୍ତ ନିବେଶ କରି, ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁ ଚକ୍ର ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ଯିଏ ଭୂମିର ଭାର ହରଣ କରିଥିଲେ, ସେ ଅଜନ୍ମା ଭଗବାନ ନିଜ ଦେହକୁ ଏପରି ତ୍ୟାଗ କଲେ, ଯେପରି ଗାଁଠି ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ଗାଁଠି ଉଖଳି ଦୁହିଁକୁ ଛାଡ଼ିଦିଯାଏ। ନଟ ଭଳି ମତ୍ସ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଆକୃତି ଧାରଣ ଓ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେପରି ସେ ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ମୁକୁନ୍ଦ, ଶ୍ରୀଭଗବାନ, ନିଜ ଶୁଭ ଦେହ ସହିତ ଭୂମିରୁ ବିଦାୟ ନେଲେ, ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରୁ କଳି ଯେଉଁଠାରେ ଅଧର୍ମ ଆସେ, ସେଠାରେ ଜନମିଲା। ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ବିବେକୀ, ନିଜ ରାଜ୍ୟ, ନଗର, ପରିବାର ଓ ନିଜ ମନରେ କଳିର ଆଗମନ ଦେଖି, ଲୋଭ, ଅସତ୍ୟ ଓ ହିଂସାର ଚିହ୍ନ ଦେଖି, ବିଦାୟ ନେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ସେ ନିଜ ନାତିକୁ, ଯିଏ ଗୁଣ ଓ ଶିଳ୍ପରେ ସମାନ, ରାଜ୍ୟର ଅଧିପତି ଭାବେ ହସ୍ତିନାପୁର ଗଙ୍ଗାତୀରେ ସିଂହାସନେ ବସାଇଲେ। ମଥୁରାରେ ବଜ୍ରକୁ ଶୂରସେନମାନଙ୍କ ଅଧିପତି କରି, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରି, ଅଗ୍ନି ପାନ କଲେ। ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତି, ବାନ୍ଧବ, ଅନୁୟାୟୀ, ଧନ ଓ ଅଭିମାନ ତ୍ୟାଗ କରି, ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନ ଛିନ୍ଦିଦେଲେ। ସେ ନିଜ ବାଣୀକୁ ମନରେ, ମନକୁ ପ୍ରାଣରେ, ଅନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଅନ୍ଧକାରରେ, ପ୍ରାଣକୁ ମୃତ୍ୟୁରେ ଅର୍ପଣ କରି, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ବିଲୀନ ହେଲେ। ପଞ୍ଚ ଭୂତକୁ ଏକ ଅନ୍ୟରେ, ପୁନଃ ସମସ୍ତକୁ ଆତ୍ମାରେ, ଆତ୍ମାକୁ ଅବିନାଶୀ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ଅର୍ପଣ କଲେ। ବାର୍କ ଚୀରପିନ୍ଧି, ଉପବାସରେ, ଜଟା ବନ୍ଧି, ମୁଣ୍ଡ ଖୋଲାଇ, ମୂଢ଼, ପ୍ରମାତ୍ତ, ଅନ୍ମାତ୍ତ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ତାଙ୍କର ନିଜ ରୂପ ଦେଖାଇଲେ। ଅସଙ୍ଗୀ ଭାବେ, କାନ୍ଧି ନ ଶୁଣି, ଉତ୍ତର ପଥକୁ ଯାଇ, ହୃଦୟରେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ଫେରି ନ ଆସିବା ପଥ ଅନୁସରଣ କଲେ। ସମସ୍ତ ଭାଇମାନେ ସଂକଳ୍ପ କରି, ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ କଳି ଲୋକଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଇଥିଲା। ସମସ୍ତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ନିଷ୍ଠାପୂର୍ବକ ପୂରଣ କରି, ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଜାଣି, ତାଙ୍କର ମନ ଭଗବାନ ବୈକୁଣ୍ଠନାଥଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରେ ନିବେଶ କଲେ। ଅଚଳ ଭକ୍ତି ଓ ଶୁଦ୍ଧ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ, ସେମାନେ ନାରାୟଣଙ୍କ ପରମ ଧାମରେ ମନ ଏକାଗ୍ର କଲେ। ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ପଦବୀ, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ଓ ଅପବିତ୍ରତାରେ ଆସକ୍ତ ଲୋକ ଲାଭ କରିପାରିନାହାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ବିଦୁର ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାସରେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି, ମନକୁ କୃଷ୍ଣରେ ଏକାଗ୍ର କରି, ପିତୃପୁରୁଷଙ୍କ ସହ ବିଲୀନ ହୋଇ ନିଜ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ସେଇ ସମୟରେ, ଦ୍ରୌପଦୀ ତାଙ୍କର ସ୍ୱାମୀମାନଙ୍କ ଭୈରାଗ୍ୟ ଅନୁଭବ କରି, ଭଗବାନ ବାସୁଦେବରେ ଚିତ୍ତ ନିବେଶ କରି, ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।