ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ, “ହେ ମୋ ବନ୍ଧୁ, ମୋତେ ଯିଏଙ୍କ ଦୟାରେ କୌରବ ସେନାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଏକମାତ୍ର ରଥରେ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିଲି, ମହାବୀରଙ୍କ ପରାକ୍ରମ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଲି, ଶତ୍ରୁ ଦଳରୁ ଅନେକ ଧନ-ଢାଳି ଓ ମୁକୁଟ ଆଣିଲି, ସେ ଭଗବାନଙ୍କ ଦୟା ନାହିଁ ଥାନ୍ତା, ଏହା କିଛି ସମ୍ଭବ ଥାନ୍ତାନି। ଯିଏ ରଥୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଥିଲେ, ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋ ଆଗରେ ଚାଲିଥିଲେ, ନିର୍ମଳ ରାତିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥମାଳାକୁ ଶୋଭା ଦେଉଥିଲେ, ଭୀଷ୍ମ, କର୍ଣ୍ଣ, ଗୁରୁ, ଶଲ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ମାତ୍ରେ ଶତ୍ରୁମୁଖ୍ୟମାନଙ୍କ ଶକ୍ତି ଓ ମନସ୍କୁ ଅବଶ କରିଦେଉଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ ଭୀଷ୍ମ, କର୍ଣ୍ଣ, ଦ୍ରୋଣ, ଶଲ୍ୟ, ସୈନ୍ଧବ ଓ ଅନ୍ୟ ଶୂରମାନଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅସ୍ତ୍ରମାନେ ମୋତେ ସ୍ପର୍ଶ କରିପାରିଲେନି, ଯେପରି ଦାନବମାନଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ର ନୃହରିଙ୍କୁ ଛୁଇଁପାରିଥିଲେନି। ପ୍ରଭାସର ଯୁଦ୍ଧରେ, ଦୁଷ୍ଟମନ୍ତି ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଯାହାଙ୍କ ପଦପଦ୍ମ ସାଧୁମାନେ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେ ଭଗବାନ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ। ମୋ ଘୋଡ଼ାମାନେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିଲେ, ମୁଁ ଭୂମିରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲି, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ମାୟାରେ ଶତ୍ରୁ ରଥୀମାନେ ମୋତେ ଆକ୍ରମଣ କରିପାରିଲେନି। ସେ ଭଗବାନଙ୍କ ଖେଳମୟ ଓ ଭଦ୍ର ବାଣୀ, ମଧୁର ହସରେ ଶୋଭିତ—‘ହେ ପାର୍ଥ! ଅର୍ଜୁନ! ବନ୍ଧୁ! କୁରୁବଂଶର ଶୋଭା!’—ମୋ ହୃଦୟକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେ, ସେମାନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ ପାଥର ହୃଦୟ ମଧ୍ୟ ଗଳିଯାଏ। ମୁଁ ତାଙ୍କ ସହ ଏକ ଶଯ୍ୟା, ଏକ ଆସନ, ଏକ ସାଥିରେ ଚାଲିବା, କଥାବାର୍ତ୍ତା, ଭୋଜନ କରୁଥିଲି, କେବେ କେବେ ତାଙ୍କୁ ସାଧାରଣ ବନ୍ଧୁ ଭାବି ଭୁଲ କରୁଥିଲି, ପିତା-ପୁତ୍ର ବନ୍ଧନର ଭଳି। କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଅପାର ସ୍ନେହରେ, ମୋ ଅଜ୍ଞାନ ଦୋଷ ସବୁ ସେ ଅନୁଗ୍ରହ କରି ସହିଥିଲେ। ଏବେ, ହେ ରାଜା, ସେ ପରମ ପୁରୁଷ, ମୋ ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ ଓ ସାଥୀ ବିନା, ମୋ ହୃଦୟ ଶୂନ୍ୟ। ତାଙ୍କ ବିରାଟ କୃତ୍ୟ ରକ୍ଷା ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ଏକ ଆସହାୟ ନାରୀ, ଚୋରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହରାଯାଇଥିବା ପରି ଅନୁଭବ କରୁଛି। ସେ ବିରାଟ ଧନୁଷ, ତୀର, ରଥ, ଘୋଡ଼ା ଓ ମୁଁ—ଯାହାକୁ ଦେଖି ରାଜାମାନେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଉଥିଲେ—ସେମାନେ ଏଏଁ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଅଶକ୍ତ, ଅପରିଗ୍ରହ ହୋଇଯାଇଛି, ମାୟାର ଅଗ୍ନିରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ହବି ପରି। ହେ ରାଜା, ତୁମ ଇଚ୍ଛାରେ, ଯଦୁମାନେ ନିଜ ସ୍ୱଜନଙ୍କ ପ୍ରତି ବିସ୍ୱାସଘାତକ ହୋଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଶାପରେ ମୂଢ଼ ହୋଇ, ନିଜେ ନିଜେ ମୁଠି ମାରି ନଶ୍ଟ ହେଉଥିଲେ। ସେମାନେ ବାରୁଣୀ ମଦ୍ୟପାନ କରି, ମଦ ଭାବରେ ପ୍ରମାଦ ହୋଇ, ଏକାଅପରକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେନି, ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧ କରି, ଚାରି ପାଞ୍ଚି ଲୋକ ଛାଡ଼ି ସବୁ ନଶ୍ଟ ହୋଇଗଲେ। ଏହା ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ଲୀଳା, ଏପରି ଜୀବଗୁଡ଼ିକୁ ସେ ଏକାଅପରକୁ ନଶ୍ଟ କରାନ୍ତି, କିମ୍ବା ପୁନଃ ପୋଷଣ କରାନ୍ତି। ପାଣିରେ ଦେଖ, ବଡ଼ ମାଛ ଛୋଟ ମାଛକୁ ଖାଏ, ଏପରି ଲୋକମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦୁର୍ବଳଙ୍କୁ ଦମନ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଭାବେ, ପୃଥିବୀର ଭାର ହରିବା ପାଇଁ, ଭଗବାନ ଯଦୁମାନଙ୍କୁ ନିଜେ ନିଜେ ନଶ୍ଟ କରାଇଦେଲେ। ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ଯୋଗ୍ୟ, ସମୟ, ସ୍ଥାନ ଏବଂ ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁଯାୟୀ କଥା, ଯେଉଁମାନେ ହୃଦୟର ଦୁଃଖକୁ ଶାନ୍ତ କରେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଯିଏ ସ୍ମରଣ କରେ, ସେତେ ମନକୁ ଆକର୍ଷିତ କରେ। ଏପରି ଭାବେ, ଅର୍ଜୁନ ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରେ ଗଭୀର ପ୍ରେମରେ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲା। ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନ ଭକ୍ତି ଓ ନିରନ୍ତର ବାସୁଦେବ ଧ୍ୟାନରେ ଶେଷ ଅନ୍ଧକାର ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ସେ ମହାବଳୀ ଅର୍ଜୁନ, ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଭଗବାନଙ୍କ ଉପଦେଶ ସ୍ମରଣ କରି, କାଳ, ଭାଗ୍ୟ ଓ ମୋହର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଜୟ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ଥିତିକୁ ଅପେକ୍ଷା କରି, ସମସ୍ତ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ନାଶ କରି, ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣ ଚେତନା ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ ଲୀନ ହେଲେ, ଦେହ ଅଭିମାନ ଛାଡ଼ି, ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁ ଅତୀତ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଶାନ୍ତ ମନରେ, ଭଗବାନଙ୍କ ବିଦାୟ ଓ ଯଦୁମୂଳ ନାଶ ଶୁଣି, ଉଚ୍ଚ ଗତିରେ ଯିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ। ପୃଥା ମଧ୍ୟ, ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଠାରୁ ଯଦୁନାଶ ଓ ଭଗବାନଙ୍କ ବିଦାୟ ଶୁଣି, ଚିତ୍ତକୁ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରତି ଏକାନ୍ତ ଭକ୍ତିରେ ନିଶ୍ଚଳ କରି, ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁ ଚକ୍ର ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ଯିଏ ପୃଥିବୀର ଭାର ହଟାଇଥିଲେ, ସେ ଅଜନ୍ମା ଭଗବାନ, ଏହି ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ଯେପରି ଏକ କାଁଟାକୁ ଅନ୍ୟ କାଁଟାରେ ହଟାଯାଏ, ଦୁହିଁକୁ ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଏ। ଯେପରି ଏକ ଅଭିନେତା ମାଛ ଓ ଅନ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି ପୁନଃ ତ୍ୟାଗ କରେ, ଏହିପରି ସେ ଭୂଭାର ହରଣକାରୀ ଭଗବାନ ଏହି ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ମୁକୁନ୍ଦ, ସଦାନନ୍ଦ ଭଗବାନ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ତାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳମୟ ଦେହ ସହ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ, ସେହି ସମୟରୁ କଳି ଧର୍ମହୀନତାର କାରଣ ହୋଇ ଜନମ ନେଲା। ବୁଦ୍ଧିମାନ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ନିଜ ନଗର, ରାଷ୍ଟ୍ର, ଘର ଓ ନିଜ ମନରେ କଳିର ଆଗମନ—ଲୋଭ, ଅସତ୍ୟ, ହିଂସାର ଚିହ୍ନ—ଦେଖି, ପ୍ରସ୍ଥାନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ସେ ରାଜା, ନିଜ ପୋଉ ଜନମେଜୟାଦିଙ୍କୁ ଅନୁଗୁଣ, ନୀତିରେ ନିପୁଣ ଦେଖି, ଗଙ୍ଗାତୀର ହସ୍ତିନାପୁରେ ଭୂମିର ଅଧିପତି କରି ଅଭିଷେକ କଲେ। ମଥୁରାରେ, ବଜ୍ରଙ୍କୁ ଶୂରସେନମାନଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱ ଦେଇ, ଯଥାବିଧି କୃତ୍ୟ କରି, ଅନ୍ତେ ଅଗ୍ନିପାନ କଲେ। ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତି—ସ୍ୱଜନ, ଅନୁଚର, ସମ୍ପତ୍ତି—ତ୍ୟାଗ କରି, ସ୍ବାମିତ୍ୱ ଓ ଅହଂକାର ଛାଡ଼ି, ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନ କାଟିଦେଲେ। ସେ ନିଜ କଥାକୁ ମନରେ, ମନକୁ ପ୍ରାଣରେ, ଅନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଅନ୍ଧକାରରେ, ପ୍ରାଣକୁ ମୃତ୍ୟୁରେ ନିବେଶ କରି, ସଂସାର ଲୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ପଞ୍ଚଭୂତକୁ ପରସ୍ପରେ ଏବଂ ପରେ ଏକତାରେ ନିବେଶ କରି, ସମସ୍ତକୁ ଆତ୍ମାରେ, ଆତ୍ମାକୁ ଅକ୍ଷର ବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟରେ ନିବେଶ କଲେ। ଚୀରବସ୍ତ୍ର ଧାରଣ, ଉପବାସୀ, ଜଟାଧାରୀ, ମୁଣ୍ଡ ଖୋଲା, ଦିଖିବାକୁ ମୁଢ଼, ଉନ୍ମାଦ, ଏକାଦି ଭାବରେ ଦେଖାଦେଇ, ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରକାଶ କଲେ। ସବୁ ଉପେକ୍ଷା କରି, ଶ୍ରବଣ ଅସମର୍ଥ ଭଳି, ଉତ୍ତର ପଥରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେପରି ପୂର୍ବଜ ମହାପୁରୁଷମାନେ କରିଥିଲେ, ହୃଦୟରେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ଧ୍ୟାନ କରି, ପୁନର୍ବାର ନ ଫେରିବା ନିଶ୍ଚୟ କଲେ।