ଅର୍ଜୁନ ଏକାଳେ ଅତୀତ ସ୍ମୃତିରେ ବିଲିନ ହେଇ, ଶୋକ ଭରା ହୃଦୟରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ବିଦାୟ ପରେ ତାଙ୍କର ଅବସ୍ଥା କଥା କହିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦୁଇଟି ବାହୁ ନେଇ ଗାଣ୍ଡୀବ ଧନୁଷ ଧରି ଶତ୍ରୁଙ୍କ ନାଶ କରୁଥିଲି, ଦେବତାମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ମୋତେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିଲେ। ହେ ରାଜା, ଏବେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ବିଦାୟ ପରେ ସେ ଶକ୍ତି ମୋତେ ଛାଡି ଦେଇଛି; ମୁଁ ସାଧାରଣ ମଣିଷ ପରି ହେଇଯାଇଛି। ତାଙ୍କ ଦୟାରେ, ମୁଁ ଏକା ଚାରିଏଟ୍ ନେଇ କୁରୁ ସେନାର ଅସୀମ ସମୁଦ୍ରକୁ ଅଟୁଟ କରି ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲି, ବୀରତା ଦେଖାଇ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରୁ ରତ୍ନମୁକୁଟ ଓ ଧନ-ଏବଂ ରତ୍ନ ଫେରାଇ ଆଣିଥିଲି। ଯେ ଚାରିଏଟ୍ ଚାଳକରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋ ପୂର୍ବରେ ଚାଳନା କରି, ଭୀଷ୍ମ, କର୍ଣ୍ଣ, ଗୁରୁ, ଶାଲ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶତ୍ରୁ ନେତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଅପରିଷ୍କୃତ ରାତିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚାରିଏଟ୍ ମଣ୍ଡଳକୁ ଶୋଭା ଦେଇଥିଲେ—ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଶତ୍ରୁ ନେତାମାନଙ୍କ ଶକ୍ତି ଓ ମନ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଅବସ୍ଥିର କରିଦେଇଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଦୟାରେ, ଭୀଷ୍ମ, କର୍ଣ୍ଣ, ଦ୍ରୋଣ, ଶାଲ୍ୟ, ସୈନ୍ଧବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବଳବାନ ଶସ୍ତ୍ର ମୋତେ ଛୁଇଁପାରିନଥିଲେ, ଯେପରି ଦେମନ୍ ମାନଙ୍କ ଶସ୍ତ୍ର ନୃହରିଙ୍କୁ ଛୁଇଁପାରିନଥିଲା। ପ୍ରଭାସା ଯୁଦ୍ଧରେ, ଦୁଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଘେରା ମଧ୍ୟରେ, ମୋ ହସ୍ତୀ ଅସ୍ତିର ହେଇଥିଲା ଓ ମୁଁ ଭୂମିରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲି, ଦେବମନ୍ଦିର ମୁକୁଟ ଚରଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ। ଶତ୍ରୁ ଚାରିଏଟ୍ ଚାଳକମାନେ ତାଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଅବସ୍ଥିର କରିଦେଇଥିଲେ। ତାଙ୍କ ମନୋହର ହସ ଭରା ମୂଖରେ କହିଥିବା ମଧୁର ଶବ୍ଦ—“ଓ ପାର୍ଥ! ଓ ଅର୍ଜୁନ! ସାଥୀ! କୁରୁମାନଙ୍କ ଉଲ୍ଲାସ!”—ମୋ ହୃଦୟକୁ ଛୁଇଁଯାଏ, ଏବଂ ସେ ସ୍ମୃତି ମନେ ପଡିଲେ ମୋ ପଥର ହୃଦୟ ଗଳିଯାଏ। ସେ ଜଣେ ମିତ୍ର ପରି, ଏକ ଶୟନ, ଏକ ଆସନ, ଏକ ସହ ଚାଲିବା, କଥା ଓ ଖାଇବାରେ, କେବେକେବେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ମୋ ସମାନ ବୋଲି ଭାବି ଭୁଲ କରିଥିଲି; କିମ୍ବା ପିତା ପୁଅ ପରି। ତଥାପି ତାଙ୍କ ଅତିଶୟ ସ୍ନେହରେ, ମୋ ଅଜ୍ଞାନ ଦୋଷକୁ ସେ ସହିଥିଲେ। ଏବେ, ହେ ରାଜା, ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପୁରୁଷ, ମୋ ପ୍ରିୟ ମିତ୍ର ଓ ସାଥୀ ନାହିଁ; ମୋ ହୃଦୟ ଖାଲି ହୋଇଯାଇଛି। ଯଦିଓ ତାଙ୍କର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ମୋ ପାଖରେ ରହିଛି, ମୁଁ ଏକ ଚୋରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ନାରୀ ପରି ଅସହାୟ। ଗାଣ୍ଡୀବ ଧନୁଷ, ତୀର, ଚାରିଏଟ୍, ହସ୍ତୀ ଓ ମୁଁ ଚାରିଏଟ୍ ଚାଳକ—ଯେଉଁଠାରେ ରାଜାମାନେ ମୁଁ ଆଗରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇଥିଲେ—ସେମାନେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଅସାର ଓ ଅସ୍ତିତ୍ୱହୀନ ହୋଇଯାଇଛି, ମାୟାର ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ପରି। ତୁମର ଇଚ୍ଛାରେ, ହେ ରାଜା, ଯଦୁମାନେ ନିଜ ସହରକୁ ସତ୍ୟ ବନ୍ଧୁ ନଥିଲେ; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଶାପରେ ମୁହଁ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟକୁ ମୁଠିରେ ମାରିବା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ। ସେମାନେ ଭାରୁଣୀ ମଦ ପିଇ, ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ନିଜର ଜଣା ହରାଇ, ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟକୁ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ; ଶେଷରେ କିଛି ଚାରି ପାଞ୍ଚ ଜଣ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଗଲେ। ହେ ରାଜା, ଏହି ହେଉଛି ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ କ୍ରୀଡା: ତାଙ୍କ ଚିତ୍ତରେ ଜୀବମାନେ ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟକୁ ନାଶ କରନ୍ତି, ଏବଂ ସେମାନେ ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି। ଜଳରେ ଯେପରି ବଡ ମାଛ ଛୋଟ ମାଛକୁ ଖାଇଯାଏ, ଏହିପରି ମଣିଷମାନେ ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅଶକ୍ତିଶାଳୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅଶକ୍ତିଶାଳୀକୁ ଦମନ କରନ୍ତି। ଏହିପରି, ପ୍ରଭୁ ଭୂମିର ଭାର ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯଦୁମାନେ ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟକୁ ନାଶ କରାଇଥିଲେ। ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ଶବ୍ଦ, ସମୟ, ସ୍ଥାନ ଓ ପରିସ୍ଥିତିକୁ ଅନୁକୂଳ, ହୃଦୟର ଦୁଃଖକୁ ଶାନ୍ତ କରେ, ଯେଉଁଠାରେ ମନ ଏହି ସ୍ମୃତିରେ ବିଲିନ ହୁଏ। ସୂତ କହିଲେ: ଏପରି ଅର୍ଜୁନ ଗଭୀର ଭକ୍ତିରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରେ ଧ୍ୟାନ କରି, ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ପବିତ୍ର ହେଲା। ଅର୍ଜୁନ, ଭକ୍ତି ଓ ନିରନ୍ତର ଧ୍ୟାନରେ, ଭାସୁଦେବଙ୍କ ପଦରେ ଚିତ୍ତ ଶୁଦ୍ଧ କରି, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଚେତନାରେ ସ୍ଥିର ହେଲା। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅର୍ଜୁନ, ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବିଭୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପଦେଶ ସ୍ମରଣ କରି, ଦୁଃଖ, ଭାଗ୍ୟ ଓ ମୋହର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତିରେ ଦୁଃଖ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଦ୍ୱିତୀୟତାର ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ କଟି, ପ୍ରକୃତିର ଉପରେ ଏକତ୍ୱରେ ଲିନ ହେଲେ; ଦେହ ଭାବ ଛାଡି, ଜନ୍ମ ଉପରେ ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ମନ ଶାନ୍ତ ହୋଇ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ବିଦାୟ ଓ ଯଦୁମାନେ ନାଶ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଲୋକ ପଥକୁ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ। ପୃଥା, ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମୁଖରୁ ଯଦୁମାନେ ନାଶ ଓ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ବିଦାୟ ଶୁଣି, ଚିତ୍ତକୁ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଭକ୍ତିରେ ଅବିକଳ୍ପ କରି, ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁ ଚକ୍ରକୁ ଛାଡିଲେ। ଯେ ଭୂମିର ଭାର ଦୂର କରିଥିଲେ, ଅଜନ୍ମା ପ୍ରଭୁ, ସେ ଶରୀରକୁ ଏକ କଟା ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ କଟା ଦୂର କରିବା ପରି ବିଲଗ କଲେ। ଏକ ଅଭିନେତା ପରି, ମାଛ ଓ ଅନ୍ୟ ରୂପ ଧରି ପରିତ୍ୟାଗ କରେ, ଏହିପରି ଭୂମିର ଭାର ଦୂର କରିଥିବା ପ୍ରଭୁ ଶରୀରକୁ ଛାଡିଦେଲେ। ମୁକୁନ୍ଦ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଭୁ, ନିଜ ମଙ୍ଗଳମୟ ରୂପ ସହ ଏ ଭୂମି ଛାଡିଦେଲେ; ସେ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ କଳି, ଅଧର୍ମର କାରଣ, ଜଣେ ଜଣେ ଜଣେ ମନ ଜାଗିନଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ ଦେବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ବିବେକୀ, ସହର, ରାଜ୍ୟ, ଘର ଓ ନିଜ ଉପରେ କଳିର ଆଗମନ ଦେଖିଲେ—ଲୋଭ, ମିଥ୍ୟା ଓ ହିଂସାର ରୂପରେ—ଏବଂ ବିଦାୟ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ସେ ନିଜ ପୋତା, ଗୁଣ ଓ ଶିଷ୍ଟ ରେ ସମାନ, ହସ୍ତିନାପୁରରେ ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ଭୂମିର ମହାର୍ଜ୍ୟ ଦେଇ ସ୍ଥାପିତ କଲେ। ମଥୁରାରେ, ବଜ୍ରକୁ ଶୂରସେନମାନେ ମଧ୍ୟେ ପ୍ରଧାନ କରି, ଉଚିତ କ୍ରିୟା କରି, ପ୍ରଭୁ ଅଗ୍ନି ପିଇଲେ। ସେଠି, ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତି—ସମ୍ବନ୍ଧୀ, ଅନୁୟାୟୀ ଓ ସମ୍ପଦ—ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ମୋହ ଓ ଅହଂକାର ଛାଡି, ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନ କଟିଦେଲେ। ସେ ମନକୁ ଶବ୍ଦରେ ଦେଇ, ମନକୁ ଶ୍ୱାସରେ, ଅନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକୁ ଅନ୍ଧକାରରେ, ଶ୍ୱାସକୁ ମୃତ୍ୟୁରେ, ଏବଂ ଏହିପରି ବିଲୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।