ଅର୍ଜୁନ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଇ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅନupସ୍ଥିତିରେ ଜଗତ ନିରାନନ୍ଦ ଲାଗିଥିବା କଥା କହିଲେ। କୃଷ୍ଣଙ୍କର ମହିମା ରହିଲେ ନିଜେ ମୃତ ଭଳି ଅନୁଭବ କରିଥିବା ଉଲ୍ଲେଖ କଲେ। ତାଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ଡ୍ରୁପଦଙ୍କ ଗୃହରେ ସ୍ୱୟଂବରରେ ଯାଇଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ରାଜା ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିଲେ। କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜିତି, ପ୍ରତିଯୋଗିତାରେ ବିଜୟ ଲାଭ କରି, କୃଷ୍ଣାକୁ ଲାଭ କରିଥିଲେ। କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ ଖାଣ୍ଡବ ଅରଣ୍ୟ ଅଗ୍ନିକୁ ଦେଇଥିଲେ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ତାଙ୍କର ସେନାକୁ ଜିତି, ମୟାଙ୍କ ନିର୍ମିତ ଅଦ୍ଭୁତ ସଭା ଲାଭ କରିଥିଲେ। ତୁମ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତରୁ ରାଜାମାନେ ଭେଟ ଆଣିଥିଲେ। ତୁମ ଶକ୍ତିରେ, ଭୀମ ଦଶ ହଜାର ହାତୀର ଶକ୍ତି ସମାନ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ପୃଥିବୀର ରାଜାମାନେ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଜିତି, ତୁମକୁ ଭେଟ ଆଣିଥିଲେ। ତୁମ ମହାଯଜ୍ଞରେ ତୁମ ରାଣୀ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ପାଇଁ ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଜୁଆର ଦୂର୍ଭାଗ୍ୟରେ ସଭାରେ ଅପମାନିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ଲୁଚି ଲୁଚି ଲୁହ ତୁମ ପାଦପାଖରେ ପଡିଥିଲା, ଜଣେ ରକ୍ଷକ ହାରିଗଲାରୁ ତାଙ୍କର କେଶ ଖୋଲିଗଲା—ଏହି ମହିଳାମାନେ ବହୁତ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗିଲେ। ବନରେ ଦୁର୍ବାସାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରୁଥିବାବେଳେ, ଶତ୍ରୁମାନେ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲେ, ଶାକ ଖାଇ ଜୀବନ ଯାପନ କରୁଥିବାବେଳେ, ସମସ୍ତ ଉପାୟ ଶେଷ ହୋଇଗଲା—ସେଇ କୃପାରେ ତିନି ଲୋକ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲେ, ଆମେ ଜଳରେ ବିପଦରେ ଘିରି ରହିଥିଲେ। ତୁମ ଶକ୍ତିରେ, ମହାଦେବ ତ୍ରିଶୂଳ ଧାରଣ କରି ତାଙ୍କର ସଂଗିନୀ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ, ନିଜ ବାଣ ତାଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ; ଏହି ଦେହରେ ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରର ରାଜ୍ୟରେ ବଡ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଲାଭ କରିଥିଲି। ଏଠାରେ ମୁଁ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରୁଥିଲି, ମୋ ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୁଜା, ଗାଣ୍ଡୀବ ଧନୁର ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଶତ୍ରୁ ନାଶ କରିବା ପାଇଁ, ଦେବମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ମୋ ପାଖରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ଏବେ, ପ୍ରଭୁ ଅନupସ୍ଥିତିରେ, ମୁଁ ସାଧାରଣ ଲୋକ ସମାନ ଶକ୍ତିହୀନ ହୋଇଯାଇଛି। ତୁମ ଦୟାରେ, ମୁଁ ଏକମାତ୍ର ରଥରେ କୁରୁ ସେନାର ଅସୀମ ସାଗର ଅତିକ୍ରମ କରି, ବିରାଟ ନାୟକଙ୍କ ଶୌର୍ୟ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରି, ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ହରାଇ, ବହୁ ଧନ ଓ ମଣି ଲାଭ କରି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମୁକୁଟ ଅପହରଣ କରିଥିଲି। ଯିଏ ରଥୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୋଇ, ମୋ ପୂର୍ବରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଚାଲିଥିଲେ, ଶୁଭ୍ର ରାତିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥମାଳାକୁ ଶୋଭା ଦେଇ, ଭୀଷ୍ମ, କର୍ଣ୍ଣ, ଗୁରୁ, ଶାଲ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇ—ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଶତ୍ରୁ ନାୟକମାନଙ୍କ ଶକ୍ତି ଓ ମନ ଶାନ୍ତ ହୋଇଗଲା। ତାଙ୍କର କୃପାରେ, ଭୀଷ୍ମ, କର୍ଣ୍ଣ, ଦ୍ରୋଣ, ଶାଲ୍ୟ, ସୈନ୍ଧବ ଓ ଅନ୍ୟ ବଡ ଯୋଧ୍ୟାମାନଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅସ୍ତ୍ର ମୋତେ ଛୁଇଁପାରିଲେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଦେମନ୍ମାନଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ର ହରିଙ୍କ ଦାସ ନୃହରିକୁ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ଥିଲା। ପ୍ରଭାସର ଯୁଦ୍ଧରେ, ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଘିରି ରହିଥିଲେ, ଚରଣ କମଳ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ଭକ୍ତମାନେ ପୂଜା କରିଥିବା ପ୍ରଭୁ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ; ମୋ ଘୋଡାମାନେ ଥକି ଯାଇଥିଲେ, ମୁଁ ପୃଥିବୀରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲି, ଶତ୍ରୁ ରଥୀମାନେ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମାୟାରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, ମୋପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଖେଳା ଭାସା, ମନୋହର ହାସ୍ୟ ସହିତ ଉଚ୍ଚାରିତ—“ଓ ପାର୍ଥ! ଓ ଅର୍ଜୁନ! ବନ୍ଧୁ! କୁରୁମାନଙ୍କ ଆନନ୍ଦ!”—ଏହି ଶବ୍ଦମାନେ ମୋ ହୃଦୟକୁ ଛୁଇଁଯାଏ, ସ୍ମରଣ କଲେ ଏହି ପାଥର ହୃଦୟ ମେଳିଯାଏ। ସେଇ ଶୟନ, ଆସନ, ଚାଲିବା, କଥାବାର୍ତା, ଭୋଜନ ଏକସାଥିରେ କରି, କେବେ କେବେ ମୁଁ ଭୁଲରେ ଭାବିଥିଲି କୃଷ୍ଣ ମୋ ସମାନ, ମନ୍ତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ରୀ ସମାନ, କିମ୍ବା ପିତା ପୁତ୍ର ସମାନ; କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଅସୀମ ସ୍ନେହରେ, ମୋ ଅଜ୍ଞାନ ଦୋଷ ତିନି ସହିଥିଲେ। ଏବେ, ଓ ରାଜା, ସେଇ ପରମପୁରୁଷ, ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ ଓ ସାଥୀ ବିହୀନ, ମୋ ହୃଦୟ ଖାଲି ହୋଇଯାଇଛି; ଏହି ଜୀବନ ପଥରେ, ତାଙ୍କର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ବଚ୍ଛା ରହିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ଚୋରମାନେ ପରାଜିତ ଜଣେ ଅସହାୟ ନାରୀ ପରି ଅନୁଭବ କରୁଛି। ସେଇ ଧନୁ, ବାଣ, ରଥ, ଘୋଡା, ଓ ମୁଁ ରଥୀ—ଯାହା ପାଖରେ ରାଜାମାନେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇଥିଲେ—ଏକ ମୂହୂର୍ତ୍ତରେ ଶକ୍ତିହୀନ ଓ ଅପରିଗ୍ରହ ହୋଇଯାଇଛି, ମାୟାର ଅଗ୍ନିରେ ଅପରିଗ୍ରହ ଦେଇ ଦାହିଯାଇଥିବା ପରି। ତୁମ ଇଚ୍ଛାରେ, ଯଦୁମାନେ, ନିଜ ନଗର ପ୍ରତି ସତ୍ୟ ବନ୍ଧୁ ନ ଥିଲା, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଶାପରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, ନିଜ ମୁଠି ଦ୍ୱାରା ପରସ୍ପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲେ। ବାରୁଣୀ ମଦ ପିଇ, ମନ ମତାଳ ହୋଇ, ଜଣା ଅଜଣା ହୋଇ, ସେମାନେ ଏକାଏକି ଯୁଦ୍ଧ କରି, ଚାରି ପାଞ୍ଚ ଜଣ ଛାଡି ଅନ୍ୟମାନେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ଏହି ଭାବରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ: ଜୀବମାନେ ଏକାଏକି ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି, ଏବଂ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଏକାଏକି ପୋଷଣ କରନ୍ତି। ଜଳରେ ବଡ ମାଛ ଛୋଟ ମାଛକୁ ଖାଇଯାଏ, ସେପରି ମାନବମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦୁର୍ବଳକୁ ଜିତି, ପ୍ରବଳ ଅପରବଳକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି। ଏଭଳି, ପ୍ରଭୁ ଭୂମିର ଭାର ହଟାଇବାକୁ ଯଦୁମାନେ ଏକାଏକି ନଷ୍ଟ ହେବା ପାଇଁ କାରଣ ହେଲେ, ପ୍ରବଳ ଅପରବଳକୁ ନଷ୍ଟ କରିଥିଲେ। ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ଶବ୍ଦ, ସମୟ, ସ୍ଥାନ, ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁଯାୟୀ, ହୃଦୟର ଦୁଃଖ ଶାନ୍ତ କରେ, ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ମରଣ କଲେ ମନକୁ ଆକର୍ଷିତ କରେ। ସୂତ କହିଲେ: ଏଭଳି ଅର୍ଜୁନ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚରଣ କମଳକୁ ଗଭୀର ସ୍ନେହରେ ଚିନ୍ତନ କରି, ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ପବିତ୍ର ହୋଇଗଲା। ଅର୍ଜୁନ, ଭକ୍ତି ଓ ନିରନ୍ତର ବ୍ୟସ୍ତ ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ମନର ସମସ୍ତ ମଳ ଶୁଧ୍ଧ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚେତନାରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଗଲେ। ସେଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଅର୍ଜୁନ, ଭଗବତ୍ତ୍ୱରେ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଗାଇଥିବା ଜ୍ଞାନ ସ୍ମରଣ କରି, କାଳ, ଭାଗ୍ୟ ଓ ମୋହର ଅନ୍ଧକାର ଅତିକ୍ରମ କରିଥିଲେ। ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଦ ଦଶା ଲାଭ କରି, ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ, ଦ୍ୱିତୀୟତାର ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ କାଟି, ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣ ଉପରେ ଲିନ୍, ଦେହ ଅଭିମାନ ନାହିଁ, ଜନ୍ମ ଉପରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିଲେ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଚିତ୍ତ ଶାନ୍ତ ରଖି, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ବିଦାୟ ଓ ଯଦୁବଂଶର ଶେଷ ଶୁଣି, ଉଚ୍ଚ ଗତିରେ ଯିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରିଥିଲେ।