ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ ହେଉଛି ନିଜ ସ୍ୱୟଂ, ଏହି ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ପାଇଁ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ—ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ—ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖେ। ଏହି ନିଜ ସ୍ୱରୂପ, ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା, କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଜାଣ; ସେ ପ୍ରପଞ୍ଚର କଳ୍ୟାଣ ପାଇଁ ନିଜ ମାୟାରେ ଦେହଧାରଣ କରି ଏଠାରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏଠାରେ କେବଳ କୃଷ୍ଣାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଆଉ କିଛି ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳ ଅବସ୍ଥାରେ ଠାରୁଥିବା ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ରୂପ। ସମସ୍ତ ଜଗତର ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଅର୍ଥ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ସ୍ଥିର; ଏହି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ କୃଷ୍ଣାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ସତ୍ୟ ଭାବିବା କିପରି ସମ୍ଭବ? ଯେଉଁମାନେ ମୁରାରିଙ୍କର କମଳ ଚରଣକୁ ନୌକା ଭାବରେ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ମହାନ କୀର୍ତ୍ତି ଯାହା, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସଂସାର ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ର ଗୋଟିଏ ବଛୁଆ ଛାପ ଭଳି ଛୋଟ ହୋଇଯାଏ; ସେଇ ପରମ ଗତିକୁ ସେମାନେ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଯାହାକୁ କେବେ ଦୁର୍ଗତି ଛୁଇଁପାରେ ନାହିଁ। ମୁଁ ତୁମେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ ଯାହା, ହରିଙ୍କ ଶୈଶବ ଓ କୌମାର ଲୀଳା ବିଷୟରେ, ସେସବୁ କଥା ତୁମକୁ କହିଦେଲି। ମୁରାରିଙ୍କ ମିତ୍ରମାନେ ସହ ତାଙ୍କର ଚରିତ୍ର—ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ନାଶ, ମେଦିନୀରେ ଖେଳ, ପ୍ରକଟ ଓ ଅପ୍ରକଟ ରୂପ, ଏବଂ ପୃଥିବୀର ଆକାଂକ୍ଷା ପୂରଣ—ଏହା ଶୁଣିବା ଓ କୀର୍ତ୍ତି କରିବା ଦ୍ୱାରା ମାନବ ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ କରିପାରେ। ଏହିପରି ଶୈଶବ ଲୀଳା—ଲୁଚିବା, ସେତୁ ବନେଇବା, ବାନର ଭଳି ଉଠିଝାପିବା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଖେଳ—ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ବ୍ରଜରେ ତାଙ୍କର କୌମାର ଅତିବାହିତ କଲେ। ଏପରି ଭାବେ, ଯେତେବେଳେ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ମିତ୍ର, ଅର୍ଜୁନ, ତାଙ୍କର ରାଜସ୍ୱଳୀ ଭାଇଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିବଶ ହେଲେ, କ୍ଷୁବ୍ଧ ମନ ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ବିରହ ଦୁଃଖରେ ତାପିତ, ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଓ ହୃଦୟର କମଳ ମୁଝିଗଲା, ତାଙ୍କର ତେଜ ଅନ୍ଧାର ହେଲା; ସେ କେବଳ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ, କିଛି କହିପାରୁନଥିଲେ। ବଡ଼ କଷ୍ଟରେ ଦୁଃଖ ଦମନ କରି, ହାତରେ ଆଖି ପୁଛି, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ବିରହ ଆକୁଳତାରେ ଅତିବିହ୍ୱଳ ହେଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ମିତ୍ରତା, ନିକଟତା ଓ ସ୍ନେହ, ରଥଚାଳକ ଭାବରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସେବା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଘଟଣା ସ୍ମରଣ କରି, ତାଙ୍କର ଭାଇ ରାଜାଙ୍କୁ କନ୍ଦୁଥିବା କଣ୍ଠରେ କହିଲେ— "ମୁଁ ମହାରାଜ, ହରିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୋହିତ ହୋଇଥିଲି, ଯିଏ ମୋ ପ୍ରତି ନିଜ ବନ୍ଧୁ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ଯାହାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଦେଖି ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଉଥିଲେ, ସେଇ ଶକ୍ତି ଆଜି ମୋରୁ ବିଲୁପ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି। ସେଙ୍କୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ବି ଦେଖିନଥିଲେ, ଏହି ସଂସାର ନିର୍ଜୀବ ଲାଗେ; ତାଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତନ ବିନା ମୁଁ ମୃତ ଭଳି ହୋଇଯାଏ। ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ, ଡ୍ରୁପଦଙ୍କର ସ୍ୱୟଂବରରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ରାଜାମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ବିଜୟ କରି କୃଷ୍ଣାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲି। ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ, ମୁଁ ଖାଣ୍ଡବବନକୁ ଅଗ୍ନିକୁ ଦେଇଥିଲି, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ତାଙ୍କର ସେନାକୁ ଜିତି, ମାୟାଙ୍କ ନିର୍ମିତ ଅଦ୍ଭୁତ ସଭା ପାଇଥିଲି; ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗର ରାଜାମାନେ ତୁମର ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଶୁଲ୍କ ଆଣିଥିଲେ।" "ତୁମର ଶକ୍ତିରେ, ଭୀମ, ତୁମର ଛୋଟ ଭାଇ, ଯାହାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଦଶ ହଜାର ହାତୀ ସମାନ, ମହା ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ପୃଥିବୀର ରାଜାମାନେ ଜିତିଥିଲେ; ସେମାନେ ଶୁଲ୍କ ଆଣିଥିଲେ।" "ତୁମର ମହା ଯଜ୍ଞରେ, ରାଜ୍ଞୀ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ପାଇଁ ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ମଣ୍ଡପରେ ଜୁଆଡ଼ିଆମାନେ ଅପମାନ କଲେ; ତାଙ୍କର କେଶ ଖୋଲା ହେଲା, ତାଙ୍କର ଅଶ୍ରୁ ତୁମ ପାଦ ପାଖରେ ପଡ଼ିଲା—ସେମାନେ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଭୋଗିଲେ।" "ଅଟୁଟ ବିପଦରେ, ଦୁର୍ବାସାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା କଷ୍ଟ, ଶତ୍ରୁମାନେ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିବାବେଳେ, ଶାକ ଦ୍ୱାରା ଜୀବିକା ଚାଲିଥିବାବେଳେ, ଯେଉଁଠାରେ ଆମେ ସମସ୍ତ ଉପାୟ ହାରାଇଥିଲୁ, ସେଠାରେ ପ୍ରଭୁ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କଲେ, ତାଙ୍କର କୃପାରେ ତିନି ଲୋକ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ।" "ତୁମର ଶକ୍ତିରେ, ମହାଦେବ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଓ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଦେଇଥିଲେ; ଏହି ଦେହ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସଭାରେ ଗୌରବ ଅସନ ପାଇଥିଲି।" "ସେଠାରେ, ମୁଁ ଆନନ୍ଦ କରୁଥିବାବେଳେ, ମୋ ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ, ଗାଣ୍ଡୀବ ଧନୁଷ ଚିହ୍ନିତ, ଶତ୍ରୁ ନାଶ ପାଇଁ ନିର୍ମିତ, ଦେବତାମାନେ ଇନ୍ଦ୍ର ସହ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ଏବେ, ପ୍ରଭୁ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ସେଇ ଶକ୍ତି ନାଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି, ମୁଁ ସାଧାରଣ ଲୋକ ଭଳି ହୋଇଯାଏ।" "ଯାହାଙ୍କର କୃପାରେ, ମୁଁ ଏକମାତ୍ର ରଥ ନେଇ କୁରୁ ସେନାର ବିସ୍ତୃତ ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲି, ମହାବୀରତା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଥିଲି; ଶତ୍ରୁଙ୍କଠାରୁ ବହୁ ଧନ ଓ ମଣି ଆଣିଥିଲି, ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡରୁ ଅଲଙ୍କାର ତୁଳିଥିଲି।" "ଯିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥୀ ଭାବରେ, ମୋ ପୂର୍ବରୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଚାଲିଥିଲେ, ଭୀଷ୍ମ, କର୍ଣ୍ଣ, ଗୁରୁ, ଶଲ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସାମ୍ନାରେ ଥିଲେ—ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଶକ୍ତି ଓ ମନ ଦମିତ ହୋଇଯାଏ।" "ଯାହାଙ୍କ କୃପାରେ, ଭୀଷ୍ମ, କର୍ଣ୍ଣ, ଦ୍ରୋଣ, ଶଲ୍ୟ, ସୈନ୍ଧବ ଓ ଅନ୍ୟ ମହାବୀରଙ୍କର ଅପରାଜିତ ଶସ୍ତ୍ର ମୋତେ ଛୁଇଁପାରିଲା ନାହିଁ, ଯେପରି ଦାନବମାନଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ର ନୃହରିଙ୍କୁ ଛୁଇଁପାରିଲା ନାହିଁ।" "ପ୍ରଭାସର ଯୁଦ୍ଧରେ, ଅପକୃତି ମନ୍ଦିରେ ଘିରାଯିବାବେଳେ, ଯେଉଁ ପ୍ରଭୁଙ୍କର କମଳଚରଣ ମୁକ୍ତି ଲୋଭୀ ପୁଣ୍ୟବାନମାନେ ପୂଜନ୍ତି, ସେମାନେ ମୋତେ ରକ୍ଷା କଲେ; ଘୋଡ଼ାମାନେ ଥକିଯିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ମୁଁ ଭୂମିରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ଶତ୍ରୁ ରଥୀମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ମାୟାରେ ମୋତେ ଆକ୍ରମଣ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।" "ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମନୋହର ହସରେ ଶୋଭିତ, 'ହେ ପାର୍ଥ! ହେ ଅର୍ଜୁନ! ମିତ୍ର! କୁରୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ!'—ଏହି ମଧୁର ଶବ୍ଦ ମୋର ହୃଦୟକୁ ଛୁଇଁଯାଏ, ଏବଂ ସ୍ମରଣ କଲେ ମୋ ପାଷାଣ ହୃଦୟ ମଧ୍ୟ ଗଳିଯାଏ।" "ଏକ ଶଯ୍ୟା, ଏକ ଆସନ, ଏକାଠି ଚାଲିବା, କଥା ହେବା, ଭୋଜନ କରିବା—ଏପରି ଅନେକ ସମୟରେ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ମୋ ସମାନ ବନ୍ଧୁ ଭାବି ଭୁଲ କରିଥିଲି; କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଅତି ସ୍ନେହରେ, ମୋର ଅଜ୍ଞାନ ଦୋଷ ସେ ସହିଥିଲେ।