ଦୂର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଅନ୍ତଃକରଣରୁ ଚିନ୍ତା ଉପଜିଲା—"ଗୋବିନ୍ଦ, ଯେଉଁ ପ୍ରଭୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭକ୍ତ, ଭକ୍ତମାନେ ଙ୍କୁ ଅନେକ ମମତା କରନ୍ତି, ସେ କି ସୁଧର୍ମା ନଗରରେ ସ୍ନେହୀ ବନ୍ଧୁମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରି ଶୁଭ୍ର ଓ ଶାନ୍ତିମୟ ଜୀବନ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି କି?" ସେଉଁଠି ଏହି ଅନନ୍ତ, ପ୍ରାଚୀନ ମିତ୍ର, ଯଦୁବଂଶର ମହାସାଗରରେ ଥିବା ପୁରୁଷ, ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ, ସୁରକ୍ଷା ଓ ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଅବସ୍ଥିତ କି? ଯେତେବେଳେ ଯଦୁମାନେ ନିଜ ନଗରରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନେ ନିଜର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ ହୋଇ, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଆନନ୍ଦରେ ଖେଳନ୍ତି, ମହାବୀରଙ୍କ ପରି। ସତ୍ୟା ଓ ଅନ୍ୟ ଷୋଳ ହଜାର ରାନୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଦେବଙ୍କୁ ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜର ପ୍ରଧାନ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭାବେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଚରଣସେବା କରି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରିୟାମାନେ ପାଇଥିବା ଆଶୀର୍ବାଦ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଯଦୁମାନେ, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଭୟ ଓ ଅଦମ୍ୟ, ସେମାନେ ସୁଧର୍ମା ସଭାଗୃହକୁ ନିଜ ପଦପଦ୍ମରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ଦେବମାନେ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ। ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପ୍ରେମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ—"ପ୍ରିୟ, ତୁମେ କି ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟରେ ଅଛ? ମୁଁ ଦେଖୁଛି ତୁମ ଚେହେରାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା କମିଯାଇଛି। କିଛି ଅପ୍ରାପ୍ତ, ଅପମାନ, କିମ୍ବା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୂରେ ରହିବାରୁ ଏପରି ହେଇଛି କି?" "କିଛି ଅଶୁଭ ଶବ୍ଦ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ବିଘ୍ନ ତୁମକୁ ବ୍ୟଥିତ କରିଛି କି? ଆଶାରେ କିଛି ଦେବା କିମ୍ବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ କରିପାରିନଥିଲ କି?" "କୌଣସି ଶରଣାର୍ଥୀ—ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶିଶୁ, ଗାଈ, ବୃଦ୍ଧ, ରୋଗୀ, ନାରୀ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ—ତୁମ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛ କି?" "ଅପରିଚିତା କିମ୍ବା ଅନୁଚିତା ନାରୀ ସମ୍ପର୍କରେ କିଛି ଅନୁଚିତ କରିଛ କି? କିମ୍ବା ଉତ୍ତମ କିମ୍ବା ଅଧମ ମାର୍ଗରେ ପରାଜିତ ହୋଇଛ କି?" "ଯେଉଁ ଖାଦ୍ୟ ବୃଦ୍ଧ, ଶିଶୁମାନେ ସହିତ ଭାଗ କରିବା ଉଚିତ, ତୁମେ ଏକାକି ଖାଇଛ କି? କିମ୍ବା କୌଣସି ଅପରାଧ କିମ୍ବା ଅସମ୍ଭବ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛ କି?" "ପ୍ରିୟ, ତୁମ ହୃଦୟରେ କି ସ୍ବଜନମାନେ ଦ୍ୱାରା ନିରାଶ ଓ ଶୂନ୍ୟ ଅନୁଭବ କରୁଛ? ନାହିଁ ହେଲେ, ଦୁଃଖ କିଛି ନାହିଁ।" ଏହିପରି ଚିନ୍ତା ଓ ପ୍ରଶ୍ନ ମଧ୍ୟରେ, ମିତ୍ରମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ତୁମେ ଏତେ ଶୀଘ୍ର ଆସିଛ, ସ୍ୱାଗତ! କେହି ଖାଇନାହାନ୍ତି, ଦୟାକରି ଭଲ ଭାବରେ ଖାଅ।" ତାପରେ ହୃଷୀକେଶ ହସି ଶିଶୁମାନେ ସହିତ ବସି ଭୋଜନ କଲେ, ସେମାନେ ପାଇଁ ଅଜଗର ଚର୍ମ ଦେଖାଇଲେ, ଓ ଜଙ୍ଗଳରୁ ଗାଁକୁ ଫେରିଲେ। ମୟୂରପିଛ, ଫୁଲ ଓ ତାଜା ଧାତୁ ରେ ଶୋଭିତ, ବାଂଶୀ ଓ ଶୂଙ୍ଗ ଧ୍ୱନିର ଉତ୍ସବରେ, ବଛାମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିବା, ଗୋପୀମାନଙ୍କ ନୟନ ରେ ଅନୁରାଗ ଭରି, କୃଷ୍ଣ ଗୋପଗ୍ରାମକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହି ଦିନ ଯଶୋଦା ଓ ନନ୍ଦନନ୍ଦନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଡ଼ ଅଜଗର ହତ ହେଲା, ଆମେ ତାହାରୁ ରକ୍ଷା ପାଇଲୁ—ଏହିପରି ଶିଶୁମାନେ ଗାଁରେ ଗୀତ ଗାଇଲେ। ତାପରେ ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଜନ୍ମ ସମୟରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମନରେ, ଏପରି ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ସନ୍ତାନ ପ୍ରତି ପ୍ରେମ ଅନୁଭବ କରିନଥିଲେ, ସେମାନେ କେମିତି ଏପରି ଅପୂର୍ବ ପ୍ରେମ ଅନୁଭବ କଲେ? ବିସ୍ତାର କର।" ଶୁକଦେବ କହିଲେ—"ହେ ରାଜା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ନିଜ ଆତ୍ମା ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ। ଅନ୍ୟ, ସନ୍ତାନ, ଧନ, ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମ୍ପଦ, ଏହାର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରିୟ ହୁଏ। ଯେପରି ଦେହୀମାନେ ଆତ୍ମା ପ୍ରତି ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତି ରଖନ୍ତି, ଏହା ସନ୍ତାନ, ଧନ, ଘର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପରେ ଏତେ ନାହିଁ। ଏଠାରେ ଦେହକୁ ଆତ୍ମା ଭାବିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦେହ ଆପଣଙ୍କୁ ଏତେ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ, ଯେପରି ଆତ୍ମା ପ୍ରିୟ। ଦେହ ବୁଢ଼ି ଯାଏ ମଧ୍ୟ, ଜୀବନ ଆଶା ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ, ତେଣୁ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ ହେଉଛି ନିଜ ଆତ୍ମା। ଏହି ଦୁନିଆ, ଚଳାଞ୍ଚଳ ଓ ଅଚଳ, ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଅବସ୍ଥିତ। କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଏହି ଆତ୍ମାର ଆତ୍ମା ଭାବରେ ଜାଣ; ବିଶ୍ୱଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ସେ ନିଜ ମାୟାରେ ଦେହୀ ଭାବେ ଅବତାର ନେଇଛନ୍ତି। ବାସ୍ତବରେ, ଯେଉଁମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ପାଇଁ କୃଷ୍ଣ ଏଠାରେ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ; ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ବ୍ୟତୀତ କିଛି ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁର ତତ୍ତ୍ୱ ସତ୍ତାରେ ରହିଛି; ଏହି କୃଷ୍ଣ ପାଇଁ ଅସତ୍ୟ କିମିତି ସତ୍ୟ ହେବ? ମୁରାରିଙ୍କ କମଳଚରଣର ଶରଣ ନେଇଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ସଂସାର ସାଗର ଏକ ବଛାର ଖୁର ଚିହ୍ନ ସମାନ ଛୋଟ ହୋଇଯାଏ; ସେ ପରମ ଗତି ସଦା ଅପମଙ୍ଗଳରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ। ତୁମେ ଯେଉଁପ୍ରକାର ପ୍ରଶ୍ନ କଲ, ହରିଙ୍କ ଶିଶୁବେଳା ଓ ବାଳ୍ୟକାଳର ଖ୍ୟାତି ମୁଁ କହିଦେଲି। ମୁରାରିଙ୍କ ପ୍ରାଣସମାନ ମିତ୍ରଙ୍କ ସହିତ ଶିଶୁବେଳାର ଲୀଳା, ଦୁଷ୍ଟ ନାଶ, ମେଦ ମଝିରେ ଖେଳ, ମାନିତ ଓ ଅମାନିତ ରୂପ, ଏବଂ ଭୂମିର ଆକାଂକ୍ଷା ପୂରଣ—ଏହି ଶ୍ରବଣ ଓ କୀର୍ତ୍ତନ କଲେ ସମସ୍ତ ଫଳ ମିଳେ। ଏପରି ଲୁଚିଲା, ବନ୍ଧିଲା, ମକଡ଼ ଭଳି ଦୌଡ଼ିଲା, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଶିଶୁ ଖେଳ ମଧ୍ୟରେ, ସେମାନେ ବ୍ରଜରେ ବାଳ୍ୟକାଳ ଅତିବାହିତ କଲେ। ଏହି ଭାବେ ଶୂତ କହିଲେ—"କୃଷ୍ଣଙ୍କ ମିତ୍ର, ଅର୍ଜୁନ, ନିଜ ରାଜସ୍ୱଳ ଭାଇଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନିବାର୍ୟ ହେଲେ, ଯିଏ କୃଷ୍ଣ ବିୟୋଗରେ ଦୁଃଖରେ ଏବଂ ସନ୍ଦେହରେ ତପ୍ତ ହେଉଥିଲେ। ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଓ ହୃଦୟର ପଦ୍ମ ଶୋକରେ ମୁଝିଯାଇଥିଲା, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ହରାଇଯାଇଥିଲା; ସେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ମନନ କରୁଥିଲେ, କିଛି କହିପାରୁଥିଲେ ନାହିଁ। ବଡ଼ ଚେଷ୍ଟାରେ ଦୁଃଖ ଦମନ କରି, ହାତରେ ଚକ୍ଷୁ ମୁଛି, ପ୍ରଭୁ ବିୟୋଗର ଅତି ଆକାଂକ୍ଷାରେ ବିକଳ ହେଉଥିଲେ। ମିତ୍ରତା, ସାମୀପ୍ୟ, ସ୍ନେହ, ଚାରିଅନ୍ତା, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସେବା ସ୍ମୃତି କରି, ଅର୍ଜୁନ ତାଙ୍କର ଭାଇ ରାଜାଙ୍କୁ କନ୍ଦୁଥିବା କଣ୍ଠରେ କହିଲେ। "ହେ ମହାରାଜ, ମୁଁ ହରିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଞ୍ଚିତ ହୋଇଛି, ଯିଏ ମୋତେ ବନ୍ଧୁ ଭାବେ ଦେଖାଇଲେ; ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୋର ଶକ୍ତି, ଯାହା ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେବାକୁ ବାଧ୍ୟ, ସେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି।