ଏକ ଦିନ ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର କୌତୁହଳ ଓ ଚିନ୍ତାରେ, ନାରଦଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—“ଆନର୍ତ୍ତନଗରରେ ଥିବା ଆମ ପରିଜନମାନେ, ମଧୁ, ଭୋଜ, ଦଶାର୍ହ, ଆହୁକ, ସାତ୍ୱତ, ଅନ୍ଧକ ଓ ବୃଷ୍ଣିମାନେ କି ସୁଖରେ ଅଛନ୍ତି? ଆମ ମାମାଶ୍ରୀ ଶୂର ଓ ତାଙ୍କ ଭାର୍ୟା କି ଭଲ ଅଛନ୍ତି? ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ, ବିଶେଷକରି ଅନକଦୁନ୍ଦୁଭି କି ସୁସ୍ଥ ଅଛନ୍ତି? ସାତଜଣୀ ମାମୀ, ତାଙ୍କ ପତିମାନେ, ଅନ୍ୟ ମାମାମାନେ, ସେମାନଙ୍କ ପୁଅ ଓ ଝିଅମାନେ, ଦେବକୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତେ କି ଭଲ ଅଛନ୍ତି? ରାଜା ଆହୁକ, ତାଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ପୁଅ ଓ ଭାଇ, ହୃଦିକା, ତାଙ୍କ ପୁଅ ଅକୃର, ଜୟନ୍ତ, ଗଦ, ଶରଣ—ସମସ୍ତେ କି ସୁସ୍ଥ ଅଛନ୍ତି? ଶତୃଜିତ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ କି ନିରାପଦ ଅଛନ୍ତି? ସାତ୍ୱତମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ ବଳରାମ କି ଶୁଭ ଅଛନ୍ତି? ବୃଷ୍ଣିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମହାରଥୀ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ କି ଭଲ ଅଛନ୍ତି? ଅନିରୁଦ୍ଧ, ଯିଏ ଅପାର କାମନାରେ ତଳମୁଳ, କି ଶୁଭ ଅଛନ୍ତି? ସୁଷେଣ, ଚାରୁଦେଶ, ଜାମ୍ବବତୀଙ୍କ ପୁଅ ସାମ୍ବ, ଏବଂ କାର୍ଷ୍ଣିମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଅମାନେ, ଋଷଭ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ—ସମସ୍ତେ କି ଭଲ ଅଛନ୍ତି? ଶୌରିଙ୍କ ଅନୁଗାମୀ, ଶ୍ରୁତଦେବ, ଉଦ୍ଧବ, ସୁନନ୍ଦ, ନନ୍ଦ, ଶିରୀଷାନ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ମୁଖ୍ୟ ସାତ୍ୱତମାନେ କି ଭଲ ଅଛନ୍ତି? ବଳରାମ ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁରେ ଆଶ୍ରୟ କରୁଥିବା ସମସ୍ତେ କି ନିରାପଦ ଅଛନ୍ତି? ଯେଉଁମାନେ ଆମ ସହ ବନ୍ଧୁତ୍ୱରେ ବନ୍ଧା, ସେମାନେ କି ଆମ ମଙ୍ଗଳ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି? ସୁଧର୍ମାନଗରରେ ମଧ୍ୟ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରତି ଭକ୍ତ, ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ସ୍ନେହ କରୁଥିବା ଗୋବିନ୍ଦ କି ସୁଖରେ ଅଛନ୍ତି? ସମସ୍ତ ଜଗତର କ୍ଷେମ, ନିରାପତ୍ତା ଓ ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ, ସେ ପ୍ରାଚୀନ, ଅନନ୍ତ ବନ୍ଧୁ, ମାନବ ରୂପେ ଯଦୁବଂଶର ସାଗରରେ କି ଅବସ୍ଥିତ? ଯଦୁମାନେ ତାଙ୍କ ନିଜ ନଗରରେ ଗର୍ବରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁମାନେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ ହିରୋମାନେ ପରି ଖେଳ କରନ୍ତି। ସତ୍ୟା ଓ ଅନ୍ୟ ଷୋଳେ ହଜାର ମହିଳାମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଦେବଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟରେ ତ୍ରାସ ଦେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ସେବା କରି, ଇନ୍ଦ୍ରଣୀ ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରାପ୍ତି ଯୋଗ୍ୟ ଶୁଭ ଫଳ ପାଉଛନ୍ତି। ଯଦୁମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁରେ ଆଶ୍ରୟ କରି, ସଦା ନିର୍ଭୟ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଯୋଗ୍ୟ ସୁଧର୍ମା ସଭାଗୃହକୁ ନିଜ ପଦପଦ୍ମରେ ବଳପୂର୍ବକ ନେଇ, ସେଠାରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଥିବାବେଳେ ସେ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଥିଲେ—“ପ୍ରିୟ, ତୁମେ କି ସୁସ୍ଥ ଅଛ? ମୋତେ ଦେଖିବାକୁ ଲାଗୁଛି ତୁମ ଚେହେରା ଓ ତେଜ ମ୍ଲାନ। କି ତୁମେ କିଛି ଆଶା ପୂରଣ କରିପାରିନାହ, କିମ୍ବା ଅପମାନିତ ହେଲ, ବା ଦୀର୍ଘଦିନ ଦୂରେ ରହିଲ? କି ତୁମେ କିଛି ଅଶୁଭ ଘଟଣା ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାକୁଳ? କିମ୍ବା କାହାକୁ ଦାନ ବା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇ ପୂରଣ କରିପାରିନାହ? କି ତୁମେ ଆଶ୍ରୟ ଦେବାକୁ ଆସିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶିଶୁ, ଗାଈ, ବୃଦ୍ଧ, ରୋଗୀ, ନାରୀ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛ? କି ଅନୁଚିତ ନାରୀ ନିକଟକୁ ଗଲ? କିମ୍ବା ତୁମ ସମର୍ଥନା ଓ ଅସମର୍ଥନା ପଥରେ ପରାଜିତ ହେଲ? କି ତୁମେ ବୃଦ୍ଧ ବା ଶିଶୁଙ୍କ ସହ ବଣ୍ଟିବାକୁ ଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଏକା ଖାଇଲ? କିମ୍ବା କୌଣସି ଲଜ୍ଜାଜନକ କିମ୍ବା ଅସମ୍ଭବ କାମ କରିଛ? ପ୍ରିୟ, ତୁମ ହୃଦୟରେ ନିଜ ପରିଜନମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୂନ୍ୟତା ବା ବଞ୍ଚିତତା ଅନୁଭବ କରୁଛ? ଯଦି ଏମିତି କିଛି ନୁହେଁ, ତେବେ ଦୁଃଖର କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ।” ଏହିପରି ଚିନ୍ତା ଓ ପ୍ରଶ୍ନର ମଧ୍ୟରେ, ଏକଥା ମଧ୍ୟ ଘଟିଲା—ବନରୁ ଫେରିବା ବେଳେ ଦେଖାଗଲା, ବନ୍ଧୁମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କହିଲେ—“ହେ କୃଷ୍ଣ, ତୁମେ ଏତେ ଦ୍ରୁତ ଆସିଛ! ଆମେ କେହି ଖାଇନାହିଁ, ଆସ, ଭଲ ଭାବେ ଖାଅ।” ତାପରେ ହୃଷୀକେଶ ହସି ଶିଶୁମାନେ ସହ ଖାଇଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ ଅଜଗର ଚର୍ମ ଦେଖାଇ, ବନରୁ ଗାଁକୁ ଫେରିଲେ। ମୟୂରପଙ୍ଖ, ଫୁଲ ଓ ତାଜା ଖଣିଜରେ ଶୋଭିତ, ବାଂଶୀ ଓ ଶିଂଗାର ଉତ୍ସବରେ ମନ୍ତ୍ରମୁଗ୍ଧ, ବଛାମାନଙ୍କୁ ଗୌରବ କରୁଥିବା, ଗୋପୀମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପୂଜିତ, ପବିତ୍ର ଖ୍ୟାତି ଗାଇ ଗୋପଗ୍ରାମକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। “ଆଜି ଯଶୋଦା ଓ ନନ୍ଦଙ୍କ ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ବଡ଼ ସର୍ପ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲା, ଆମେ ତାହାରୁ ରକ୍ଷିତ”—ଏହି ଭାବରେ ଶିଶୁମାନେ ଗାଁରେ ଗୀତ ଗାଇଲେ। ତାପରେ ରାଜା ପୃଥୁ କହିଲେ—“ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଜନ୍ମ ସମୟରେ ସେଉଁଠି ଥିବା ଲୋକମାନେ, ନିଜ ସନ୍ତାନ ପ୍ରତି ଭଲପାଇବା ଛାଡ଼ି, କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଏତେ ଗଭୀର ଭାବେ କିପରି ଭଲପାଇଲେ? ଦୟାକରି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।” ତେବେ ଶୁକଦେବ କହିଲେ—“ହେ ରାଜନ୍, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ନିଜ ଆତ୍ମା ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ; ଅନ୍ୟ, ଜଣେ ସନ୍ତାନ ବା ଧନ, ତାହା ଆତ୍ମା ପାଇଁ ମାତ୍ର ପ୍ରିୟ। ଦେହଧାରୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ ନିଜ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଯେଉଁ ଆକର୍ଷଣ ଅନୁଭବନ୍ତି, ତାହା ସନ୍ତାନ, ଧନ, ଘର ଓ ଅନ୍ୟ ପ୍ରତି ଏମିତି ନୁହେଁ। ଦେହକୁ ଆତ୍ମା ବୋଲି ଭାବିଥିବା ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ, ଦେହ ଅପେକ୍ଷା ତାହାର ଅନୁସରୀମାନେ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ। ଯଦି ଦେହକୁ ‘ମୋର’ ଭାବିବା, ତେବେ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମା ଅଧିକ ପ୍ରିୟ; କାରଣ, ଦେହ ବୃଦ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଜୀବନ ଆଶା ଅପରିମିତ ରହିଥାଏ। ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ନିଜ ଆତ୍ମା ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ; ଏହି ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଏହି ଚରାଚର ଜଗତ ଅଛି। କୃଷ୍ଣ ଏହି ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ଆତ୍ମାଙ୍କ ଆତ୍ମା; ସେ ଜଗତ କ୍ଷେମ ପାଇଁ ନିଜ ମାୟାରେ ଦେହଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ପାଇଁ କୃଷ୍ଣ ଏଠାରେ ଏକମାତ୍ର ଚେତନ ଓ ଅଚେତନ ତତ୍ତ୍ୱ; ଏହି ଲୋକରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ପଦାର୍ଥର ତତ୍ତ୍ୱ ସ୍ୱଭାବରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ଏବଂ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଭିନ୍ନତା କିପରି ଥାଇପାରିବ? ମୁରାରିଙ୍କ ମୃଦୁ ପାଦପଦ୍ମର ଶରଣାଗତ ଯେଉଁମାନେ, ସେମାନେ ପାଇଁ ସଂସାର ସମୁଦ୍ର ବଛାର ଖୁର ଚିହ୍ନ ପରି ଛୋଟ ହୋଇଯାଏ; ସେଉଁଠାରେ କେବେ ଅପମଙ୍ଗଳ ଆସେ ନାହିଁ। ଏପରି ତୁମେ ଯେଉଁ କଥା ପଚାରିଥିଲ, ହରିଙ୍କ ଶୈଶବ ଓ ବାଳ୍ୟକାଳର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଲୀଳା ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲି।