ଏକ ଦିନ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଦେଖିଲେ, ଦେବତାମାନେ କଣ୍ଡୁଆଁ, ଘମ ଛାଡ଼ୁଛନ୍ତି, ଓ କମ୍ପିତ ହେଉଛନ୍ତି। ସେଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ସହର, ଗାଁ, ଉଦ୍ୟାନ, ପୋଖରୀ, ଓ ଆଶ୍ରମମାନେ ନିରାନନ୍ଦ ଓ ନିର୍ଜୀବ ଲାଗୁଥିଲେ। ଇହା ସମସ୍ତେ କିଛି ଅଶୁଭ ଘଟଣାର ସୂଚନା ଦେଉଛି କି? ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଶାନ୍ତ ଓ ଚିନ୍ତିତ ହୋଇଥିଲା। ସେ ଭାବିଲେ, ଏହି ସମସ୍ତ ଅଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖି ଲାଗୁଛି ଯେ, ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟରୁ ଭଗବାନଙ୍କ ଚରଣ ଓ ତାଙ୍କ ବିଶିଷ୍ଟ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଭକ୍ତମାନେ ବିଦାୟ ନେଇଛନ୍ତି, ଏହି ଭୂମି ତାଙ୍କର ଶ୍ରୀ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ହରାଇଛି। ଏପରି ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଥିବା ବେଳେ, ମନ୍ଦିର ପତାକାରେ ବାନର ଚିହ୍ନ ଥିବା ଭୀମ ଯାଦବନଗରୀରୁ ଫେରି ଆସିଲେ। ସେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ପାଖରେ ଗଲେ, କିନ୍ତୁ ପୂର୍ବବତ୍ ଉତ୍ସାହ ଓ ଆନନ୍ଦ ନଥିଲା, ତାଙ୍କ ମୁହଁ ନମ୍ର ଓ ଦୁଃଖିତ, ନୟନରୁ ଅଶ୍ରୁ ବର୍ଷିବା ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଲା। ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କର ଏପରି ଦୁଃଖ ଦେଖି, ରାଜା ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—ଏହି ଦୁଃଖ କାହିଁକି? ଏପରି ଅବସ୍ଥା କ’ଣ ଘଟିଛି? ସେ ନାରଦଙ୍କ କଥା ମନେ ପକାଇ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲେ: “ଆମ ଆନର୍ତ୍ତ ନଗରର ଆତ୍ମୀୟମାନେ—ମଧୁ, ଭୋଜ, ଦାଶାର୍ହ, ଅହୁକ, ସାତ୍ୱତ, ଅନ୍ଧକ, ବୃଷ୍ଣିମାନେ—ସମସ୍ତେ କୁଶଳେ ଅଛନ୍ତି କି? ଶୂର, ଆମ ମାମାଘର ଓ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ କୁଶଳେ କି? ଆମ ମାମା ଅନକଦୁନ୍ଦୁଭି ଓ ତାଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇମାନେ ସୁସ୍ଥ କି? ତାଙ୍କ ସାତ ଭଉଣୀ, ସେମାନଙ୍କ ପତି, ଅନ୍ୟ ମାମାମାନେ ଓ ସେମାନଙ୍କ ପୁଅ, ବହୁମାନେ, ଦେବକୀ ଆଦି ସମସ୍ତେ କୁଶଳେ କି? ରାଜା ଅହୁକ, ତାଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ପୁଅ ଓ ଭାଇ, ହୃଦିକା, ତାଙ୍କ ପୁଅ, ଅକୃର, ଜୟନ୍ତ, ଗଦ, ଶରଣ—ସମସ୍ତେ କୁଶଳେ କି? ଶତୃଜିତ୍ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ରାମ, ସାତ୍ୱତମୁଖ୍ୟ ଦୌର୍ଦ୍ୟୋଧନ ଏବଂ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଅନିରୁଦ୍ଧ, ସୁଶେଣ, ଚାରୁଦେଶ, ସାମ୍ବ, ତାଙ୍କ ପୁଅ ଋଷଭ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଶୌରିଙ୍କ ଅନୁୟାୟୀ ଶ୍ରୁତଦେଵ, ଉଦ୍ଧବ, ସୁନନ୍ଦ, ନନ୍ଦ, ଶିରୀଷାଣ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ମୁଖ୍ୟ ସାତ୍ୱତମାନେ କୁଶଳେ କି? ରାମ ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଶକ୍ତି ଉପରେ ଭରସା କରୁଥିବା ସମସ୍ତେ କୁଶଳେ କି? ସେମାନେ ଆମକୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି କି? ଗୋବିନ୍ଦ କୁଶଳେ କି? ସେ ଚିରକାଳ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରତି ଭକ୍ତିଶୀଳ, ଭକ୍ତମାନେ ପ୍ରତି ସ୍ନେହଶୀଳ, ସୁଧର୍ମା ନଗରରେ ସୁହୃଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦରେ ବସିଛନ୍ତି କି? ସେ ଏହି ଜଗତର କ୍ଷେମ, ସୁରକ୍ଷା ଓ ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ, ଅନନ୍ତ ସୁହୃଦ ଭାବେ ଯଦୁବଂଶର ସାଗରରେ ଅବସ୍ଥିତ କି? ଯଦୁମାନେ ନିଜ ନଗରରେ ସମ୍ମାନିତ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ, ସେମାନେ ମହାବୀରମାନେ ପରମ ଆନନ୍ଦରେ ଖେଳୁଛନ୍ତି କି? ସତ୍ୟା ଓ ଅନ୍ୟ ଷୋଳ ହଜାର ମହିଳା, ଯେଉଁମାନେ ଦେବୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ପ୍ରଧାନ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭାବରେ ଭଗବାନଙ୍କ ଚରଣ ସେବା କରି, ଇନ୍ଦ୍ରପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ସମ ଶୁଭ ଫଳ ଲାଭ କରୁଛନ୍ତି କି? ଯଦୁମୁଖ୍ୟମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଉପରେ ଭରସା କରି, ସୁଧର୍ମା ସଭାରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେବମାନେ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ମାନି, ନିଜ ପଦ ଦ୍ୱାରା ଅନୁପ୍ରବେଶ କରୁଛନ୍ତି କି? ମୋ ପ୍ରିୟ, ତୁମେ କୁଶଳେ ଅଛ? ମୋତେ ଲାଗୁଛି, ତୁମ ତେଜ ଅଳ୍ପ ହୋଇଯାଇଛି। କିଛି ଚାହିଁଲେ ମିଳିଲା ନାହିଁ କି, ଅପମାନ ହେଲା କି, ବା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୂରେ ରହିଲେ କି? ଅଶୁଭ ଶବ୍ଦ ବା ଅନ୍ୟ କିଛି କ୍ଷୁଦ୍ର ଦୁଃଖ ତୁମକୁ ବ୍ୟଥିତ କଲା କି? କିମ୍ବା କୌଣସି ଆଶା କିମ୍ବା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ପୂରଣ କରିପାରିଲା ନାହିଁ କି? ଶରଣାଗତ ଯେ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶିଶୁ, ଗାଈ, ବୃଦ୍ଧ, ରୋଗୀ, ନାରୀ ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ତୁମେ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଲେ କି? ଅନୁଚିତ ନାରୀଙ୍କୁ ନିକଟ କଲେ କି, ଯାହା ଚିହ୍ନିତ କରିବା ଉଚିତ, ତାଙ୍କୁ ସାଙ୍ଗ କଲେ କି, ବା କୌଣସି ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ ମାର୍ଗରେ ପରାଜିତ ହେଲେ କି? ବୃଦ୍ଧ ଓ ଶିଶୁଙ୍କ ସହ ଖାଇବା ଯୋଗ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ତୁମେ ଏକା ଖାଇଦେଲେ କି? କିମ୍ବା ଅପରାଧ କିଛି କଲେ କି? ଅପରାଧ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ, ତେବେ ଏହି ଦୁଃଖ କାହିଁକି? ନାହିଁ ହେଲେ, ତୁମ ହୃଦୟ ନିଜ ଆତ୍ମୀୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୂନ୍ୟ ଓ ବିଞ୍ଚିତ ଲାଗୁଛି କି? ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରି, ତାଙ୍କ ସହ ମିତ୍ରମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଓ କୃଷ୍ଣ, ତୁମେ ଏତେ ଶୀଘ୍ର ଆସିଛ! ଆମେ କେହି ଖାଇନାହିଁ, ଦୟାକରି ଆସ, ଭଲ ଭାବେ ଭୋଜନ କର।” ତାପରେ ହୃଷୀକେଶ ହସି ହସି ଶିଶୁମାନଙ୍କ ସହ ଖାଇଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ ଅଜଗରର ଚର୍ମ ଦେଖାଇଲେ, ଓ ଜଙ୍ଗଲୁଠାରୁ ଗାଁକୁ ଫେରିଆସିଲେ। ତାଙ୍କ ଶରୀର ପିଠାରେ ମୟୂରପିଛ, ଫୁଲ ଓ ତାଜା ଖଣିଜ ଶୋଭିତ, ବାଂଶୀ ଓ ଶଙ୍ଖ ଧ୍ୱନିରେ ମୁଗ୍ଧ, ବଛାମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିବା, ପବିତ୍ର କୀର୍ତ୍ତି ଗାଉଥିବା, ଗୋପୀମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଅଭିଷିକ୍ତ, ସେ ଗୋପଗ୍ରାମକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଯଶୋଦା ଓ ନନ୍ଦଙ୍କ ପୁଅ ଆଜି ମହାସର୍ପକୁ ବଧ କରି, ଆମକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କଲେ—ଏହି ଗୀତ ଗାଉଥିଲେ ଗାଁର ଶିଶୁମାନେ। ଏଠିରେ ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କେମିତି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଜନ୍ମ ସମୟରେ ଏପରି ଅପୂର୍ବ ଭକ୍ତି ସମସ୍ତଙ୍କ ମନରେ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା? ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ସନ୍ତାନ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଏପରି ଭାବ ରଖିନଥିଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ କିପରି ମନେ କଲେ?” ତେବେ ଶୁକଦେବ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: “ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ସ୍ୱୟଂ ଆତ୍ମା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ; ପୁଅ, ଧନ, ଘର ଓ ଅନ୍ୟ ଯାହା ଅଛି, ସେମାନେ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ମାତ୍ର ପ୍ରିୟ। ଜେମିତି ନିଜ ଆତ୍ମା ପ୍ରତି ଆଶକ୍ତି ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ, ଏହି ଭାବ ପୁଅ, ଧନ, ଘର ଓ ଅନ୍ୟ କିଛି ବସ୍ତୁ ପ୍ରତି ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ଦେହକୁ ଆତ୍ମା ଭାବିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେହ ପ୍ରତି ଏତେ ପ୍ରେମ ରଖନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେପରି ତାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଆତ୍ମା ପ୍ରତି। ଦେହକୁ ମଧ୍ୟ ନିଜର ଭାବିଲେ, ଆତ୍ମା ପ୍ରତି ପ୍ରେମ ଅଧିକ, କାରଣ ଦେହ ବୃଦ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଜୀବନର ଆଶା ରହିଥାଏ। ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ନିଜ ଆତ୍ମା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ; ଏହି ଆତ୍ମା ପାଇଁ ସମଗ୍ର ଚରାଚର ଜଗତ ଅଛି। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏହି ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ଆତ୍ମାଙ୍କ ଆତ୍ମା; ଜଗତର କ୍ଷେମ ପାଇଁ ସେ ନିଜ ମାୟାରେ ଦେହଧାରଣ କରି ଏଠାରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛନ୍ତି।