ସୂତ୍ୟା ଦେଖନ୍ତୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଇଛି, ଆକାଶରେ ଗ୍ରହମାନେ ମଧ୍ୟ ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟ ଉପରେ ଧକ୍କା ଦେଉଛନ୍ତି, ଏବଂ ଦିଗନ୍ତ ଅଗ୍ନିଶିଖାରେ ଜଳିଉଛି, ଅଜଣା ପ୍ରାଣୀମାନେ ଆକାଶକୁ ଭରି ଦେଇଛନ୍ତି। ନଦୀ ଓ ଝରଣାମାନେ ଅସ୍ଥିର, ହ୍ରଦ ଓ ମନମାନେ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି; ଘୃତ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ଅଗ୍ନି ଜ୍ୱାଲି ଉଠୁନାହିଁ। ଏହି ସମୟ କ’ଣ ନେଇଆସିବ? ଛୁଆଁ ଗାଈଁ ମାଆଁର ଦୁଧ ଚୁଷୁନାହାନ୍ତି, ଗାଈମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁ ଝାଡ଼ି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦୁଃଖ ଦେଖାଉଛନ୍ତି, ବୃଷମାନେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରୁନାହାନ୍ତି। ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି, ଘମୁଛନ୍ତି, କମ୍ପିତ ହୋଇଯାଉଛନ୍ତି; ସମସ୍ତ ସହର, ଗ୍ରାମ, ବାଗିଚା, ହ୍ରଦ, ଆଶ୍ରମ—ସବୁଠାରୁ ଶୋଭା ଓ ଆନନ୍ଦ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି। ଏହି ସବୁ ଅପଶକୁନ କ’ଣ ଦୁଃଖ ଆଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି? ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏହି ସମସ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଅପଶକୁନ ଦେଖି, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପୃଥିବୀ ଭଗବାନଙ୍କର ପଦଚିହ୍ନ ଓ ତାଙ୍କ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଭକ୍ତମାନେଠାରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୋଇଯାଇଛି, ଏବଂ ତାହାର ଶ୍ରୀ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ହାରାଇଛି। ଏପରି ଚିନ୍ତାରେ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଥିବା ବେଳେ, ବାନର-ଧ୍ୱଜାଧାରୀ ଅର୍ଜୁନ, ଯାଦବ ନଗରୀରୁ ଫେରି ଆସିଲେ। ସେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ପୂର୍ବବତ୍ ନ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମ ଉପରେ ପଡ଼ି, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ଅଶ୍ରୁ ଝାଡ଼ୁଥିବା ଦୁଃଖିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖିଲେ। ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କୁ ଏପରି ଦୁଃଖିତ ଓ ଅସ୍ଥିର ଦେଖି, ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ମଧ୍ୟେ ମିତ୍ରମାନେ ଥିବା ବେଳେ, ନାରଦଙ୍କ କଥା ସ୍ମରଣ କରି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— "ଅନର୍ତ୍ତନଗରୀରେ ଆମ ନାତି, ମଧୁ, ଭୋଜ, ଦାଶାର୍ହ, ଆହୁକ, ସାତ୍ୱତ, ଅନ୍ଧକ, ବୃଷ୍ଣିମାନେ ସୁଖରେ ଅଛନ୍ତି କି? ଆମ ମାମା ଶୂର ଓ ତାଙ୍କ ଭାର୍ୟା କୁସଳେ ଅଛନ୍ତି କି? ଆମ ମାମା ଅନକଦୁନ୍ଦୁଭି ଓ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ସୁସ୍ଥ ଅଛନ୍ତି କି? ସାତ ଭଉଣୀ, ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀମାନେ, ଅନ୍ୟ ମାମା ଓ ତାଙ୍କ ପୁଅ, ବହୁଘର ଝିଅମାନେ, ଦେବକୀ ଓ ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତେ କୁସଳେ ଅଛନ୍ତି କି? ରାଜା ଆହୁକ ଓ ତାଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ପୁଅ, ଭାଇ, ହୃଦିକା ଓ ତାଙ୍କ ପୁଅ, ଅକୃର, ଜୟନ୍ତ, ଗଦ, ଶରଣ ସୁସ୍ଥ ଅଛନ୍ତି କି? ଶତୃଜିତ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସୁସ୍ଥ ଅଛନ୍ତି କି? ସାତ୍ୱତମହାନ୍ତ ରାମ ଆନନ୍ଦରେ ଅଛନ୍ତି କି? ବୃଷ୍ଣିମାନେ ମଧ୍ୟ ରଥୀ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ କୁସଳେ ଅଛନ୍ତି କି? ଅନିରୁଦ୍ଧ ଅପାର ରତିରେ ଲୀନ ଓ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଅଛନ୍ତି କି? ସୁଷେଣ, ଚାରୁଦେଶ, ଜାମ୍ବବତୀଙ୍କ ପୁଅ ସାମ୍ବ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଷ୍ଣିମାନେ, ତାଙ୍କ ପୁଅ ଋଷଭ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସୁସ୍ଥ ଅଛନ୍ତି କି? ଶୌରିଙ୍କ ଅନୁୟାୟୀ ଶ୍ରୁତଦେବ, ଉଦ୍ଧବ, ସୁନନ୍ଦ, ନନ୍ଦ, ଶିରୀଷାନ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ସତ୍ୱତମୁଖ୍ୟମାନେ କୁସଳେ ଅଛନ୍ତି କି? ରାମ ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ବଳରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିବା ସମସ୍ତେ ସୁରକ୍ଷିତ ଅଛନ୍ତି କି? ସେମାନେ ଆମ ସୁଖକୁ ମନେ ପକାନ୍ତି କି? ଗୋବିନ୍ଦ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଭକ୍ତିଶୀଳ ଓ ଭକ୍ତମାନେଙ୍କୁ ସ୍ନେହଶୀଳ, ସୁଧର୍ମା ନଗରୀରେ ପ୍ରମୋଦରେ ଅଛନ୍ତି କି? ଏହି ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ, ସୁରକ୍ଷା, ଓ ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ସେ ଅନନ୍ତ ପୁରାତନ ବନ୍ଧୁ, ଯଦୁବଂଶ ମହାସାଗରରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି କି? ଯଦୁମାନେ ନିଜ ନଗରୀରେ ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ନିଜ ବଳରେ ସୁରକ୍ଷିତ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମହାବୀରମାନେ ପରମ ଆନନ୍ଦରେ କ୍ରୀଡ଼ା କରୁଛନ୍ତି। ସତ୍ୟା ଓ ଅନ୍ୟ ଷୋଳେ ହଜାର ମହିଳା, ଯେଉଁମାନେ ଦେବୀମାନେଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପଦସେବା କରି ଇନ୍ଦ୍ରଣୀଙ୍କ ପାତ୍ର ଆଶୀର୍ବାଦ ଲାଭ କରୁଛନ୍ତି। ଯଦୁମୁଖ୍ୟମାନେ ନିଜ ବଳରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ନିର୍ଭୟ, ସୁଧର୍ମା ସଭାକୁ ନିଜ ପଦେ ଅନାୟାସେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ଯାହା ଦେବମାନେ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ। ପ୍ରିୟ, ତୁମେ ନିଜେ ଭଲ ଅଛ? ମୋତେ ଲାଗୁଛି ତୁମ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଇଛି। କିଛି ଅପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି କି? କିମ୍ବା କାହାଁରେ ଅବମାନିତ? କିମ୍ବା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୂରେ ରହିଛ? କିଛି ଅପଶକୁନ ଶବ୍ଦ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଅନିଷ୍ଟ ଘଟଣା ତୁମକୁ ବ୍ୟଥିତ କରିଛି? କିମ୍ବା ଆଶାର୍ଥୀଙ୍କୁ ଦାନ କିମ୍ବା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇ ପୂରଣ କରିପାରିନାହ? ଆଶ୍ରୟଦାତା ଭାବେ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶିଶୁ, ଗାଈ, ବୃଦ୍ଧ, ରୋଗୀ, ନାରୀ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜୀବକୁ ତୁମ ନିକଟକୁ ଆସିଥିଲେ ତ୍ୟାଗ କରିଛ? ତୁମେ ଅନୁଚିତ ନାରୀଙ୍କୁ ନିକଟ କରିଛ କି? କିମ୍ବା ଯେଉଁଠାରେ ଯିବା ଉଚିତ ତାହାରୁ ବ୍ୟତୀତ କିଛି କରିଛ? ଉଚିତ ଖାଦ୍ୟ ବୃଦ୍ଧ-ଶିଶୁଙ୍କ ସହ ଅଂଶ କରିନାହିଁ କି? କିମ୍ବା ଅପରାଧ କିମ୍ବା ଅସମ୍ଭବ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛ? ପ୍ରିୟ, ନିଜ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ତୁମକୁ ନିରନ୍ତର ଶୂନ୍ୟ ଓ ବଞ୍ଚିତ ଅନୁଭବ କରାନ୍ତି କି? ନହେଲେ ଭୟ କିଛି ନାହିଁ। ଏବେ ମିତ୍ରମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ତୁମେ ଏତେ ଶୀଘ୍ର ଆସିଛ, ସମସ୍ତେ ଖାଇନାହାନ୍ତି; ଆସ, ଭଲଭାବେ ଖାଅ।" ତାପରେ ହୃଷୀକେଶ ହସି, ଶିଶୁମାନେ ସହିତ ବସି ଭୋଜନ କଲେ, ସେମାନେ ପାଇଁ ଅଜଗର ଚର୍ମ ଦେଖାଇଲେ, ଏବଂ ଅରଣ୍ୟରୁ ଗାଁକୁ ଫେରି ଆସିଲେ। ମୟୂରପିଛ, ଫୁଲ ଓ ତାଜା ମିନେରାଲ ରେ ଶୋଭିତ, ବାଂଶୀ ଓ ଶୂଙ୍ଗ ଧ୍ୱନିର ଉଲ୍ଲାସରେ, ବଢ଼ିଆ ଗୋମାତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି, ଭଜନ ଗାଇ, ଗୋପୀମାନେ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣକୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିଲେ, ସେ ଗୋପଗ୍ରାମକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। "ଆଜି ଯଶୋଦା ଓ ନନ୍ଦଙ୍କ ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ମହାସର୍ପ ବଧ ହେଲା, ଆମେ ସେଠାରୁ ରକ୍ଷା ପାଇଲୁ"—ଏହିପରି ଶିଶୁମାନେ ଗାଁରେ ଗୀତ ଗାଇଲେ। ତେବେ ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଜନ୍ମରେ ଏପରି ଅଗାଧ ପ୍ରେମ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ସନ୍ତାନ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଏପରି ଭାବ ରଖିନଥିଲେ?" ଶୁକଦେବ କହିଲେ, "ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ନିଜ ଆତ୍ମା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ; ପୁଅ, ଧନ, ଘର ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷ ସେଇ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ପ୍ରିୟ। ଦେହୀମାନେ ନିଜ ଦେହକୁ ମଧ୍ୟ ଏତେ ପ୍ରେମ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେତେକି ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ। ଦେହ ଜରା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ ଆଶା ଅବିଚଳ ରହେ। ତେଣୁ ନିଜ ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ। ଏହି ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳ ଜଗତ ସବୁ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଅଛି। କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଆତ୍ମାର ଆତ୍ମା ବୋଲି ଜାଣ; ସେ ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ନିଜ ମାୟାରେ ଦେହୀ ଭାବେ ଅବତରଣ କରନ୍ତି।