ଏକ ଦିନ, ଧର୍ମରେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବର୍ଣ୍ଣୀୟ ମହାନ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଆତଙ୍କ ଓ ଅସ୍ଥିରତାରେ ତଳମାଳ କରୁଥିଲେ। ସେ ଚାରିପାଖରେ ଦେବୀୟ, ପୃଥିବୀୟ ଓ ଦେହୀୟ ଭୟଙ୍କର ଓ ଅପଶକୁନ ଦୃଶ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ଭୟ ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟତାରେ ଡୁବିଯାଉଥିଲେ। ସେ ଅନୁଭବ କଲେ, ତାଙ୍କର ଜଂଘା, ଚକ୍ଷୁ ଓ ବାହୁ ବାରମ୍ବାର କମ୍ପିଉଛି, ହୃଦୟ ଅସ୍ଥିର ହେଉଛି—ନିଶ୍ଚିତ ଏକ ଅପଶକୁନ ଘଟିବାକୁ ଯାଉଛି। ସେ ଦେଖିଲେ, ଏକ ଅଗ୍ନିମୁଖୀ ଶୀୟାଳ ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିଗରେ ହୁଏଁ ହୁଏଁ କରୁଛି, ଏବଂ ଏକ କୁକୁର ଭୟଭୀତ ଭଳି ତାଙ୍କୁ ଦେଖି କାନ୍ଦୁଛି। ବାମ ଓ ଡାହାଣ ଦୁଇପଟେ ପଶୁମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରିଛନ୍ତି, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଘୋଡ଼ାମାନେ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଉଛନ୍ତି। ଏକ ପରିବାର ଦୂତ ପଖୀ ଓ ଉଲୁକ ତାଙ୍କର ମନକୁ ଅସ୍ଥିର କରି ଦେଉଛି, ଏବଂ ନିଶାବିହଙ୍ଗର କରୁନ ଚିତ୍କାର ନିଦ୍ରାହୀନତା ଓ ଶୂନ୍ୟତାର ସୂଚନା ଦେଉଛି। ଦିଗ୍ବଳୟ ଧୂମ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ପର୍ବତ ସହିତ ମାନ୍ୟ ଭୂମି ଉଁଜଳିଉଁଜଳି କରୁଛି, ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ବିଜୁଳି ଓ ଗର୍ଜନ ଶୁଣାଯାଉଛି। ପବନ ଦୁର୍ଦ୍ଦମ ଭାବେ ବହୁଛି, ଧୂଳି ଓ ଅନ୍ଧକାର ଛାଡ଼ି ଦେଉଛି, ଏବଂ ମେଘ ରକ୍ତ ବର୍ଷା କରୁଛନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଭା ମ୍ଲାନ, ଗ୍ରହମାନେ ଆକାଶରେ ଧକ୍କା ଖାଉଛନ୍ତି, ଦିଗନ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ଜ୍ୱଳି ଉଠିଛି, ଅଜଣା ପ୍ରାଣୀମାନେ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି। ନଦୀ ଓ ନାଳାଗୁଡ଼ିକ ଚଞ୍ଚଳ, ହ୍ରଦ ଓ ମନ ଅସ୍ଥିର; ଅଗ୍ନି ଘୃତ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ୱଳିଉନାହିଁ। ଏହି ସମୟ କଣ ଆଣିବ? ଛୁଆଁ ଗୋଓଁ ମାଆଙ୍କ ଦୁଧ ପିଉନାହାନ୍ତି, ଗାଈ ଦୁଧ ଦେଉନାହାନ୍ତି; ଗାଈମାନେ ଅଶ୍ରୁଭରା ମୁହଁରେ କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି, ବୃଷଭମାନେ ଆନନ୍ଦ କରୁନାହାନ୍ତି। ଦେବତାମାନେ କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି, ଘମିଉଛନ୍ତି ଓ କମ୍ପିଉଛନ୍ତି; ନଗର, ଗ୍ରାମ, ବାଗିଚା, ହ୍ରଦ ଓ ଆଶ୍ରମମାନେ ତାଙ୍କର ଶୋଭା ଓ ଆନନ୍ଦ ହରାଇଛି। ଏହି ସବୁ ଅପଶକୁନ କ'ଣ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଦେଖାଉଛି? ଏହି ବଡ଼ ଅପଶକୁନ ଦେଖି ମୁଁ ଭାବୁଛି—ପୃଥିବୀ ଭଗବାନଙ୍କର ପାଦ ଓ ତାଙ୍କ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ପରିକରମାନେ ବିହୀନ ହୋଇ ନିଜ ଶ୍ରୀ ହରାଇଛି। ଏପରି ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଥିବାବେଳେ, ମନ୍ଦିର ଧ୍ୱଜ ରେ ବାନର ଚିହ୍ନ ଥିବା ଅର୍ଜୁନ, ଯାଦବ ନଗରରୁ ଫେରି ଆସିଲେ। ସେ ଆସି ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ପଡ଼ିଲେ, ପୂର୍ବବତ୍ ନୁହେଁ, ମୁଖ ନମ୍ର ଓ ଅଶ୍ରୁଭରା ଚକ୍ଷୁରେ ଦୁଃଖର ଚିହ୍ନ ନେଇଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କୁ ଏପରି ଅସ୍ଥିର ଓ ବିକୃତ ଦେଖି, ରାଜା ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ନାରଦଙ୍କ ଉପଦେଶ ମନେପକାଇ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ଅନର୍ତ୍ତ ନଗରରେ ଆମ ବନ୍ଧୁମାନେ—ମାଧୁ, ଭୋଜ, ଦାଶାର୍ହ, ଅହୁକ, ସାତ୍ୱତ, ଆନ୍ଧକ, ବୃଷ୍ଣିମାନେ—ସମସ୍ତେ କୁଶଳେ ଅଛନ୍ତି କି? ଆମ ମାମା ଶୂର ଓ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ କୁଶଳେ ଅଛନ୍ତି କି? ଅନକଦୁନ୍ଦୁଭି ଓ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ସୁରକ୍ଷିତ କି? ସପ୍ତଭଗିନୀ, ସେମାନଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ, ଅନ୍ୟ ମାମାମାନେ, ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ, ବୁହାମାନେ, ଦେବକୀ ଆଦି ସମସ୍ତେ କୁଶଳେ କି? ରାଜା ଅହୁକ ଓ ତାଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ପୁଅ ଓ ଭାଇ, ହୃଦିକା ଓ ତାଙ୍କ ପୁଅ, ଅକୃର, ଜୟନ୍ତ, ଗଦ, ଶରଣ—ସମସ୍ତେ ଭଲ କି? ଶତ୍ରୁଜିତ୍ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ରାମ, ସାତ୍ୱତମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ, ସୁଖରେ କି? ବୃଷ୍ଣିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରଥୀ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ କୁଶଳେ କି? ଅନିରୁଦ୍ଧ, ଯିଏ ଅତି ରମଣୀୟ ଓ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ସେ କୁଶଳେ କି? ସୁଷେଣ, ଚାରୁଦେଶ, ଜାମ୍ବବତୀ ପୁଅ ସାମ୍ବ ଓ ଅନ୍ୟ କର୍ଷ୍ଣିମାନେ, ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଭଲ କି? ଶୌରିଙ୍କ ଅନୁୟାୟୀ ଶ୍ରୁତଦେବ, ଉଦ୍ଧବ, ସୁନନ୍ଦ, ନନ୍ଦ, ଶିରୀଷାନ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ସାତ୍ୱତମାନେ ଭଲ କି? ରାମ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଶକ୍ତି ଉପରେ ଭରସା କରୁଥିବା ସମସ୍ତେ ସୁରକ୍ଷିତ କି? ସେମାନେ ଆମ ମଙ୍ଗଳ ମନେପକାନ୍ତି କି? "ଗୋବିନ୍ଦ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଓ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଆତ୍ମୀୟତା ଦେଉଥିବା ପ୍ରଭୁ, ସୁଧର୍ମା ପୁରରେ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୁଖରେ କି? ଯଦୁବଂଶର ସମୁଦ୍ରରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଅନନ୍ତ ବନ୍ଧୁ, ସେ ଲୋକଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଓ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅଛନ୍ତି କି? ଯଦୁମାନେ ନିଜ ନଗରରେ ଗର୍ବରେ ରହି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁମାନେ ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ, ଅତି ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଖେଳୁଛନ୍ତି। ସତ୍ୟା ଓ ଅନ୍ୟ ଷୋଳ ହଜାର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଦେବୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଭଗ୍ନାନ୍ଦ୍ର ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନେ ପାଇଁ ଯେପରି ଆଶୀର୍ବାଦ ମିଳେ, ସେପରି ପ୍ରାପ୍ତ କରୁଛନ୍ତି। "ଯଦୁମାନେ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ ଦ୍ୱାରା ନିଜର ଉନ୍ନତି କରି, ସବୁବେଳେ ନିର୍ଭୟ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଯୋଗ୍ୟ ସୁଧର୍ମା ସଭାକୁ ଜୋରକରି ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ମୋ ପ୍ରିୟ, ତୁମେ କୁଶଳେ ଅଛ କି? ମୋତେ ଲାଗୁଛି ତୁମ ତେଜ ମ୍ଲାନ ହୋଇଯାଇଛି। କିଛି ଅପ୍ରାପ୍ତ କି? କିମ୍ବା ଅପମାନିତ ହେଲ କି? ବା ବହୁଦିନ ଦୂରେ ରହିଲ କି? କୌଣସି ଅପଶକୁନ ଶବ୍ଦ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ତୁମକୁ ବିଘ୍ନ ଦେଲ କି? ଅନୁରୋଧକୁ ଇଚ୍ଛାରେ ଯାହା ଦେବାକୁ କହିଥିଲ, ତାହା ଦେଇପାରିଲୁନି କି? ଶରଣାଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶିଶୁ, ଗାଈ, ବୃଦ୍ଧ, ରୋଗୀ, ନାରୀ କିମ୍ବା କୌଣସି ଜନ୍ତୁକୁ ତୁମେ ଅସ୍ୱୀକାର କଲ କି? ଯାହା ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ, ଏମିତି କୌଣସି ନାରୀଙ୍କୁ ତୁମେ ସମ୍ପୃକ୍ତ କଲ କି? ଉତ୍ତମ କିମ୍ବା ଅଧମ ମାର୍ଗରେ ପରାଜିତ ହେଲ କି? ବଡ଼ମାନେ ଓ ଶିଶୁମାନେ ସହିତ ଭାଗ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ଅକେଳେ ଖାଇଲ କି? କୌଣସି ଅପରାଧ କିମ୍ବା ଅସମ୍ଭବ କାର୍ଯ୍ୟ କଲ କି? ନିଜ ପରିବାରରୁ ହୃଦୟ ଶୂନ୍ୟ ଓ ବଞ୍ଚିତ ଅନୁଭବ କରୁଛ କି? ଅନ୍ୟ କିଛି ଭାବୁଛ କି? ତେଣୁ ଏହି ସବୁ ନୁହେଁ, ତାହେଲେ ଦୁଃଖ କାହିଁକି?" ଏହିପରି ଚିନ୍ତା ଓ ପ୍ରଶ୍ନ ମଧ୍ୟରେ, ଗୋପମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ତୁମେ ଏତେ ଦ୍ରୁତ ଆସିଛ, ସ୍ବାଗତ! କେହି ଖାଇନାହାନ୍ତି, ଦୟାକରି ଖାଅ।" ତାପରେ ହୃଷୀକେଶ ହସି, ଶିଶୁମାନେ ସହିତ ବସି ଖାଇଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ ଅଜଗର ଚର୍ମ ଦେଖେଇ, କାନ୍ଧାରେ ମୟୂରପିଛ, ଫୁଲ ଓ ନୂତନ ଗନ୍ଧରାଜ ଲଗାଇ, ବାଂଶୀ ଓ ଶିଂଘାର ଧ୍ୱନିରେ ମନୋହର ଉତ୍ସବ ରଚି, ବଛାମାନଙ୍କୁ ବଢ଼ାଇ, ଶୁଭ କୀର୍ତ୍ତି ଗାଇ, ଗୋପୀମାନଙ୍କ ଚକ୍ଷୁରେ ଅଳଙ୍କୃତ ହୋଇ, ଗୋପଗ୍ରାମକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।