श्रीमद्भागवतपुराणम्

यन्मन्यसे ध्रुवं लोकं अध्रुवं वा न चोभयम् । सर्वथा न हि शोच्यास्ते स्नेहात् अन्यत्र मोहजात्

तू या जगात जे कायमचं किंवा क्षणिक समजतोस, ते खरंतर काहीच नाही. माया आणि भ्रमामुळेच त्यांच्यासाठी दुःख वाटतं, पण खरंतर त्यासाठी शोक करू नये.

तस्माज्जह्यङ्‌ग वैक्लव्यं अज्ञानकृतमात्मनः । कथं त्वनाथाः कृपणा वर्तेरंस्ते च मां विना

म्हणून, बाळा, अज्ञानातून आलेली ही मनाची कमजोरी सोड. माझ्याशिवाय ते असहाय्य आणि दुःखी लोक कसे जगतील?

कालकर्म गुणाधीनो देहोऽयं पाञ्चभौतिकः । कथमन्यांस्तु गोपायेत् सर्पग्रस्तो यथा परम्

हे शरीर पंचमहाभूतांनी बनलेलं आहे आणि काळ, कर्म, गुण यांच्या अधीन आहे. जसा सापाने पकडलेला दुसऱ्याला वाचवू शकत नाही, तसंच दुसऱ्यांचं रक्षण कसं करणार?

अहस्तानि सहस्तानां अपदानि चतुष्पदाम् । फल्गूनि तत्र महतां जीवो जीवस्य जीवनम्

ज्यांना हात नाहीत ते हातवाल्यांचं अन्न होतात, पाय नसलेले चौपायांसाठी असतात; या जगात बलवान दुर्बलांचं अन्न खातात—जीव हा दुसऱ्या जीवावर जगतो.

तदिदं भगवान् राजन् एक आत्मात्मनां स्वदृक् । अन्तरोऽनन्तरो भाति पश्य तं माययोरुधा

राजन्, तोच भगवंत सर्व जीवांचा एक आत्मा आहे. स्वतःच स्वतःला ओळखणारा, तो आत आणि बाहेर सर्वत्र आहे. त्याला पाहा, जो आपल्या मायेमुळे असा प्रकट होतो.

सोऽयमद्य महाराज भगवान् भूतभावनः । कालरूपोऽवतीर्णोऽस्यां अभावाय सुरद्विषाम्

महान राजा, तोच भगवंत, सर्व सृष्टीचा आधार आणि पालनकर्ता, आता काळरूप धारण करून, देवांचे शत्रू नष्ट करण्यासाठी अवतरला आहे.

निष्पादितं देवकृत्यं अवशेषं प्रतीक्षते । तावद् यूयं अवेक्षध्वं भवेद् यावदिहेश्वरः

देवतांचे कार्य पूर्ण झाले आहे; आता उरलेले कार्य होईपर्यंत तो थांबला आहे. तोपर्यंत, प्रभू इथे असताना, तुम्ही सर्व शांतपणे पाहा.

धृतराष्ट्रः सह भ्रात्रा गान्धार्या च स्वभार्यया । दक्षिणेन हिमवत ऋषीणां आश्रमं गतः

धृतराष्ट्र आपल्या भावासह, गांधारी आणि स्वतःच्या पत्नीबरोबर, हिमालयाच्या दक्षिणेला ऋषींच्या आश्रमात गेला आहे.

स्रोतोभिः सप्तभिर्या वै स्वर्धुनी सप्तधा व्यधात् । सप्तानां प्रीतये नाना सप्तस्रोतः प्रचक्षते

ती गंगा, स्वर्गातील नदी, सात प्रवाहांनी सात भागांत विभागली, सात ऋषींच्या आनंदासाठी. म्हणून तिला 'सप्तस्रोता' असे म्हणतात.

स्नात्वानुसवनं तस्मिन् हुत्वा चाग्नीन्यथाविधि । अब्भक्ष उपशान्तात्मा स आस्ते विगतैषणः

तेथे, योग्य वेळी स्नान करून, विधिपूर्वक अग्नीत होम करून, तो फक्त पाणी पिऊन, शांतचित्ताने, सर्व इच्छा सोडून, तिथे राहतो.

जितासनो जितश्वासः प्रत्याहृतषडिन्द्रियः । हरिभावनया ध्वस्तः अजःसत्त्वतमोमलः

आसन आणि श्वासावर विजय मिळवून, सहा इंद्रिये आवरून, हरिच्या ध्यानाने रज-तम गुणांचा नाश करून, तो शुद्ध सत्त्वगुणी झाला आहे.

विज्ञानात्मनि संयोज्य क्षेत्रज्ञे प्रविलाप्य तम् । ब्रह्मण्यात्मानमाधारे घटाम्बरमिवाम्बरे

ज्ञानस्वरूप मनात एकरूप होऊन, क्षेत्रज्ञाला आत्म्यात विलीन करून, आत्म्याला ब्रह्मात स्थिर करून, जणू घड्याच्या आकाशासारखा आकाशात विलीन होतो, तसा तो स्थिर आहे.

ध्वस्तमायागुणोदर्को निरुद्धकरणाशयः । निवर्तिताखिलाहार आस्ते स्थाणुरिवाचलः । तस्यान्तरायो मैवाभूः सन्न्यस्ताखिलकर्मणः

मायेचे आणि तिच्या गुणांचे उरलेले अंश नष्ट झाले आहेत, इंद्रिये आणि मन आवरले आहेत, सर्व अन्नाचा त्याग केला आहे, तो स्थिर, स्तंभासारखा बसला आहे. ज्याने सर्व कर्मे सोडली, त्याला कोणताही अडथळा येऊ नये.

स वा अद्यतनाद् राजन् परतः पञ्चमेऽहनि । कलेवरं हास्यति स्वं तच्च भस्मीभविष्यति

राजन्, आजपासून पाचव्या दिवशी तो आपले शरीर सोडेल आणि ते राख होईल.

दह्यमानेऽग्निभिर्देहे पत्युः पत्‍नी सहोटजे । बहिः स्थिता पतिं साध्वी तमग्निमनु वेक्ष्यति

पतीचे शरीर अग्नीत जळत असताना, पतिव्रता पत्नी भावासह बाहेर उभी राहून, आपल्या पतीला त्या अग्नीत पाहत राहील.

विदुरस्तु तदाश्चर्यं निशाम्य कुरुनन्दन । हर्षशोकयुतस्तस्माद् गन्ता तीर्थनिषेवकः

हे कुरुनंदना, हे अद्भुत घडलेले ऐकून, विदुर हर्ष आणि शोक यांनी भरून, तेथून तीर्थयात्रेला निघून जातील.

इत्युक्त्वाथारुहत् स्वर्गं नारदः सहतुम्बुरुः । युधिष्ठिरो वचस्तस्य हृदि कृत्वाजहाच्छुचः

असे सांगून, नारद आणि तुम्बुरू स्वर्गात गेले. युधिष्ठिराने त्यांची वचने मनाशी धरून, आपला शोक सोडला.

किमेतद् अद्‍भुतमिव वासुदेवेऽखिलात्मनि । व्रजस्य सात्मनस्तोकेषु अपूर्वं प्रेम वर्धते

हे काय, किती अद्भुत आहे! वासुदेव, जो सर्वांचा आत्मा आहे, त्याच्यात व्रजवासीय आणि त्यांच्या मुलांमध्ये कधीही न झालेली अशी प्रेमभावना वाढत आहे.

यत्र नैसर्गदुर्वैराः सहासन् नृमृगादयः । मित्राणीवाजितावास द्रुतरुट्तर्षकादिकम्

जिथे स्वाभाविक शत्रुत्व असलेले मानव आणि पशू, जणू मित्रांसारखे राहतात, त्या भूमीत अजिंक्य प्रभू, वेगवान हरणे आणि इतर प्राण्यांसह वास करतो.

( वसंततिलका ) तत्रोद्वहत्पशुपवंशशिशुत्वनाट्यं ब्रह्माद्वयं परमनन्त-मगाधबोधम् । वत्सान् सखीनिव पुरा परितो विचिन्वद् एकं सपाणिकवलं परमेष्ठ्यचष्ट

तेथे, परब्रह्म, अद्वितीय, अनंत आणि अथांग ज्ञानाचा स्वामी, गवळ्याच्या मुलाचे बाललीला करतो, पूर्वीप्रमाणे वासरे आणि मित्र शोधतो, हातात घास धरतो, आणि ब्रह्मदेव त्याला पाहतो.

दृष्ट्वा त्वरेण निजधोरणतोऽवतीर्य पृथ्व्यां वपुः कनकदण्डमिवाभिपात्य । स्पृष्ट्वा चतुर्मुकुट कोटिभिरङ्‌घ्रियुग्मं नत्वा मुदश्रुसुजलैः अकृताभिषेकम्

त्याला पाहताच, ब्रह्मदेव आपल्या वाहनावरून पटकन खाली उतरला, जणू सोन्याचा दंड खाली टाकतो तसा पृथ्वीवर वाकला, आपल्या चार मुकुटांनी प्रभूच्या दोन पायांना स्पर्श केला, आणि आनंदाश्रूंनी अभिषेक केला.

( अनुष्टुप् ) उत्थायोत्थाय कृष्णस्य चिरस्य पादयोः पतन् । आस्ते महित्वं प्राग्दृष्टं स्मृत्वा स्मृत्वा पुनः पुनः

पुन्हा पुन्हा उठून, बराच वेळ कृष्णाच्या पायांवर पडत राहिला, आणि पूर्वी पाहिलेल्या प्रभूच्या महिमेचे वारंवार स्मरण करत बसला.

( वंशस्था ) शनैरथोत्थाय विमृज्य लोचने मुकुन्दमुद्वीक्ष्य विनम्रकन्धरः । कृताञ्जलिः प्रश्रयवान्समाहितः सवेपथुर्गद्‍गदयैलतेलया

तो हळूहळू उठला, डोळे पुसले आणि वाकलेल्या मानेने मुकुंदाकडे पाहू लागला. दोन्ही हात जोडून, नम्रपणे आणि शांतपणे, तो थरथरत अश्रूंनी भरलेल्या गदगदत्या आवाजात बोलू लागला.

सूत उवाच । सम्प्रस्थिते द्वारकायां जिष्णौ बन्धुदिदृक्षया । ज्ञातुं च पुण्यश्लोकस्य कृष्णस्य च विचेष्टितम्

सूतम्हणाले: अर्जुन द्वारकेला आपल्या नातेवाईकांना भेटण्यासाठी आणि पुण्यश्लोक कृष्णाच्या लीला जाणून घेण्यासाठी गेला होता.

व्यतीताः कतिचिन्मासाः तदा नायात् ततोऽर्जुनः । ददर्श घोररूपाणि निमित्तानि कुरूद्वहः

काही महिने गेले, तरी अर्जुन परत आला नाही. मग, कुरुकुळातील श्रेष्ठाने भयंकर अशुभ चिन्हे दिसू लागली.

कालस्य च गतिं रौद्रां विपर्यस्तर्तुधर्मिणः । पापीयसीं नृणां वार्तां क्रोधलोभानृतात्मनाम्

त्याने काळाची भयंकर चाल, नैसर्गिक नियमांचा उलटफेर आणि लोकांच्या वागणुकीत वाढलेला राग, लोभ आणि असत्य पाहिले.

जिह्मप्रायं व्यवहृतं शाठ्यमिश्रं च सौहृदम् । पितृमातृसुहृद्‍भ्रातृ दम्पतीनां च कल्कनम्

लोकांचे व्यवहार बहुतेक वाकडे झाले, मैत्रीत कपट मिसळले गेले आणि वडील-माते, मित्र, भाऊ आणि नवरा-बायको यांच्यात भांडणे सुरू झाली.

निमित्तान्यत्यरिष्टानि काले तु अनुगते नृणाम् । लोभादि अधर्मप्रकृतिं दृष्ट्वोवाचानुजं नृपः

अशा भयंकर अपशकुनांची चिन्हे लोकांत दिसू लागली, काळ पुढे सरकत होता. लोभ व अधर्म वाढताना पाहून राजाने आपल्या लहान भावाला बोलावले.

युधिष्ठिर उवाच । सम्प्रेषितो द्वारकायां जिष्णुर्बन्धु दिदृक्षया । ज्ञातुं च पुण्यश्लोकस्य कृष्णस्य च विचेष्टितम्

युधिष्ठिर म्हणाले: अर्जुनाला द्वारकेला पाठवले होते, तो आपल्या नातेवाईकांना भेटण्यासाठी आणि पुण्यश्लोक कृष्णाच्या लीला जाणून घेण्यासाठी गेला आहे.