श्रीमद्भागवतपुराणम्

अम्बा च हतपुत्राऽऽर्ता पितृव्यः क्व गतः सुहृत् । अपि मय्यकृतप्रज्ञे हतबन्धुः स भार्यया । आशंसमानः शमलं गङ्‌गायां दुःखितोऽपतत्

'आणि आई, जिला मुलांचे दुःख आहे, ती कुठे गेली? आमचे काका, आपले मित्र, कुठे गेले? कदाचित मी अडाणी आहे असं वाटून, नातेवाईक नसल्याने, ते पत्नीबरोबर गंगेत दुःख विसरायला गेले असावेत,' असं तो मनात म्हणत दुःखात बुडाला.

पितर्युपरते पाण्डौ सर्वान्नः सुहृदः शिशून् । अरक्षतां व्यसनतः पितृव्यौ क्व गतावितः

'पांडू वडील गेल्यावर आमच्या काकांनी सर्व मित्र आणि मुलांना संकटांतून वाचवलं. ते रक्षण करणारे आता आम्हाला सोडून कुठे गेले?'

सूत उवाच । कृपया स्नेहवैक्लव्यात् सूतो विरहकर्शितः । आत्मेश्वरमचक्षाणो न प्रत्याहातिपीडितः

सूता म्हणाले: दयेमुळे आणि विरहाच्या वेदनेने संजय फारच व्याकुळ झाला. त्याला अंतःकरणात परमेश्वर दिसेना, आणि तो खूप दुःखी असल्याने काहीच उत्तर देऊ शकला नाही.

विमृज्याश्रूणि पाणिभ्यां विष्टभ्यात्मानमात्मना । अजातशत्रुं प्रत्यूचे प्रभोः पादावनुस्मरन्

संजयाने डोळ्यातले अश्रू हाताने पुसले, मन स्थिर केलं आणि प्रभूच्या पायांचा स्मरण करत अजातशत्रूला उत्तर दिलं.

सञ्जय उवाच । नाहं वेद व्यवसितं पित्रोर्वः कुलनन्दन । गान्धार्या वा महाबाहो मुषितोऽस्मि महात्मभिः

संजय म्हणाला: 'तुमच्या वंशाचा आनंद, मला तुमच्या आई-वडिलांचा किंवा गांधारीचा निर्णय माहीत नाही, महाबाहू. हे महान लोक मला फसवून गेले.'

अथाजगाम भगवान् नारदः सहतुम्बुरुः । प्रत्युत्थायाभिवाद्याह सानुजोऽभ्यर्चयन् मुनिम्

तेव्हा नारद ऋषी तुंबरूसह आले. युधिष्ठिर आणि त्याचे भाऊ उभे राहून नम्रपणे त्यांना वंदन करून पूजा केली.

युधिष्ठिर उवाच । नाहं वेद गतिं पित्रोः भगवन् क्व गतावितः । अम्बा वा हतपुत्रार्ता क्व गता च तपस्विनी

युधिष्ठिर म्हणाला: 'भगवंत, मला माझ्या आई-वडिलांची गती माहीत नाही. माझी आई, जी मुलांच्या दुःखाने व्याकुळ आहे आणि तपस्विनी आहे, ती कुठे गेली हेही माहीत नाही.'

कर्णधार इवापारे भगवान् पारदर्शकः । अथाबभाषे भगवान् नारदो मुनिसत्तमः

मग, जसा नौकेला पार नेणारा खलाशी मार्ग दाखवतो, तसा सर्वश्रेष्ठ नारद ऋषी बोलू लागले.

यथा गावो नसि प्रोताः तन्त्यां बद्धाः स्वदामभिः । वाक्तन्त्यां नामभिर्बद्धा वहन्ति बलिमीशितुः

जशा गायी आपल्या दोरीने खूंटाला बांधलेल्या असतात, तशाच माणसंही नावांनी आणि शब्दांनी बांधली जातात आणि परमेश्वरासाठी कर्म करतात.

यथा क्रीडोपस्कराणां संयोगविगमाविह । इच्छया क्रीडितुः स्यातां तथैवेशेच्छया नृणाम्

जसा खेळणाऱ्याच्या इच्छेने खेळणी एकत्र येतात आणि वेगळी होतात, तसंच परमेश्वराच्या इच्छेने माणसांची भेट आणि वियोग होतो.

यन्मन्यसे ध्रुवं लोकं अध्रुवं वा न चोभयम् । सर्वथा न हि शोच्यास्ते स्नेहात् अन्यत्र मोहजात्

तू या जगात जे कायमचं किंवा क्षणिक समजतोस, ते खरंतर काहीच नाही. माया आणि भ्रमामुळेच त्यांच्यासाठी दुःख वाटतं, पण खरंतर त्यासाठी शोक करू नये.

तस्माज्जह्यङ्‌ग वैक्लव्यं अज्ञानकृतमात्मनः । कथं त्वनाथाः कृपणा वर्तेरंस्ते च मां विना

म्हणून, बाळा, अज्ञानातून आलेली ही मनाची कमजोरी सोड. माझ्याशिवाय ते असहाय्य आणि दुःखी लोक कसे जगतील?

कालकर्म गुणाधीनो देहोऽयं पाञ्चभौतिकः । कथमन्यांस्तु गोपायेत् सर्पग्रस्तो यथा परम्

हे शरीर पंचमहाभूतांनी बनलेलं आहे आणि काळ, कर्म, गुण यांच्या अधीन आहे. जसा सापाने पकडलेला दुसऱ्याला वाचवू शकत नाही, तसंच दुसऱ्यांचं रक्षण कसं करणार?

अहस्तानि सहस्तानां अपदानि चतुष्पदाम् । फल्गूनि तत्र महतां जीवो जीवस्य जीवनम्

ज्यांना हात नाहीत ते हातवाल्यांचं अन्न होतात, पाय नसलेले चौपायांसाठी असतात; या जगात बलवान दुर्बलांचं अन्न खातात—जीव हा दुसऱ्या जीवावर जगतो.

तदिदं भगवान् राजन् एक आत्मात्मनां स्वदृक् । अन्तरोऽनन्तरो भाति पश्य तं माययोरुधा

राजन्, तोच भगवंत सर्व जीवांचा एक आत्मा आहे. स्वतःच स्वतःला ओळखणारा, तो आत आणि बाहेर सर्वत्र आहे. त्याला पाहा, जो आपल्या मायेमुळे असा प्रकट होतो.

सोऽयमद्य महाराज भगवान् भूतभावनः । कालरूपोऽवतीर्णोऽस्यां अभावाय सुरद्विषाम्

महान राजा, तोच भगवंत, सर्व सृष्टीचा आधार आणि पालनकर्ता, आता काळरूप धारण करून, देवांचे शत्रू नष्ट करण्यासाठी अवतरला आहे.

निष्पादितं देवकृत्यं अवशेषं प्रतीक्षते । तावद् यूयं अवेक्षध्वं भवेद् यावदिहेश्वरः

देवतांचे कार्य पूर्ण झाले आहे; आता उरलेले कार्य होईपर्यंत तो थांबला आहे. तोपर्यंत, प्रभू इथे असताना, तुम्ही सर्व शांतपणे पाहा.

धृतराष्ट्रः सह भ्रात्रा गान्धार्या च स्वभार्यया । दक्षिणेन हिमवत ऋषीणां आश्रमं गतः

धृतराष्ट्र आपल्या भावासह, गांधारी आणि स्वतःच्या पत्नीबरोबर, हिमालयाच्या दक्षिणेला ऋषींच्या आश्रमात गेला आहे.

स्रोतोभिः सप्तभिर्या वै स्वर्धुनी सप्तधा व्यधात् । सप्तानां प्रीतये नाना सप्तस्रोतः प्रचक्षते

ती गंगा, स्वर्गातील नदी, सात प्रवाहांनी सात भागांत विभागली, सात ऋषींच्या आनंदासाठी. म्हणून तिला 'सप्तस्रोता' असे म्हणतात.

स्नात्वानुसवनं तस्मिन् हुत्वा चाग्नीन्यथाविधि । अब्भक्ष उपशान्तात्मा स आस्ते विगतैषणः

तेथे, योग्य वेळी स्नान करून, विधिपूर्वक अग्नीत होम करून, तो फक्त पाणी पिऊन, शांतचित्ताने, सर्व इच्छा सोडून, तिथे राहतो.

जितासनो जितश्वासः प्रत्याहृतषडिन्द्रियः । हरिभावनया ध्वस्तः अजःसत्त्वतमोमलः

आसन आणि श्वासावर विजय मिळवून, सहा इंद्रिये आवरून, हरिच्या ध्यानाने रज-तम गुणांचा नाश करून, तो शुद्ध सत्त्वगुणी झाला आहे.

विज्ञानात्मनि संयोज्य क्षेत्रज्ञे प्रविलाप्य तम् । ब्रह्मण्यात्मानमाधारे घटाम्बरमिवाम्बरे

ज्ञानस्वरूप मनात एकरूप होऊन, क्षेत्रज्ञाला आत्म्यात विलीन करून, आत्म्याला ब्रह्मात स्थिर करून, जणू घड्याच्या आकाशासारखा आकाशात विलीन होतो, तसा तो स्थिर आहे.

ध्वस्तमायागुणोदर्को निरुद्धकरणाशयः । निवर्तिताखिलाहार आस्ते स्थाणुरिवाचलः । तस्यान्तरायो मैवाभूः सन्न्यस्ताखिलकर्मणः

मायेचे आणि तिच्या गुणांचे उरलेले अंश नष्ट झाले आहेत, इंद्रिये आणि मन आवरले आहेत, सर्व अन्नाचा त्याग केला आहे, तो स्थिर, स्तंभासारखा बसला आहे. ज्याने सर्व कर्मे सोडली, त्याला कोणताही अडथळा येऊ नये.

स वा अद्यतनाद् राजन् परतः पञ्चमेऽहनि । कलेवरं हास्यति स्वं तच्च भस्मीभविष्यति

राजन्, आजपासून पाचव्या दिवशी तो आपले शरीर सोडेल आणि ते राख होईल.

दह्यमानेऽग्निभिर्देहे पत्युः पत्‍नी सहोटजे । बहिः स्थिता पतिं साध्वी तमग्निमनु वेक्ष्यति

पतीचे शरीर अग्नीत जळत असताना, पतिव्रता पत्नी भावासह बाहेर उभी राहून, आपल्या पतीला त्या अग्नीत पाहत राहील.

विदुरस्तु तदाश्चर्यं निशाम्य कुरुनन्दन । हर्षशोकयुतस्तस्माद् गन्ता तीर्थनिषेवकः

हे कुरुनंदना, हे अद्भुत घडलेले ऐकून, विदुर हर्ष आणि शोक यांनी भरून, तेथून तीर्थयात्रेला निघून जातील.

इत्युक्त्वाथारुहत् स्वर्गं नारदः सहतुम्बुरुः । युधिष्ठिरो वचस्तस्य हृदि कृत्वाजहाच्छुचः

असे सांगून, नारद आणि तुम्बुरू स्वर्गात गेले. युधिष्ठिराने त्यांची वचने मनाशी धरून, आपला शोक सोडला.

किमेतद् अद्‍भुतमिव वासुदेवेऽखिलात्मनि । व्रजस्य सात्मनस्तोकेषु अपूर्वं प्रेम वर्धते

हे काय, किती अद्भुत आहे! वासुदेव, जो सर्वांचा आत्मा आहे, त्याच्यात व्रजवासीय आणि त्यांच्या मुलांमध्ये कधीही न झालेली अशी प्रेमभावना वाढत आहे.

यत्र नैसर्गदुर्वैराः सहासन् नृमृगादयः । मित्राणीवाजितावास द्रुतरुट्तर्षकादिकम्

जिथे स्वाभाविक शत्रुत्व असलेले मानव आणि पशू, जणू मित्रांसारखे राहतात, त्या भूमीत अजिंक्य प्रभू, वेगवान हरणे आणि इतर प्राण्यांसह वास करतो.