श्रीमद्भागवतपुराणम्

अहो महीयसी जन्तोः जीविताशा यया भवान् । भीमापवर्जितं पिण्डं आदत्ते गृहपालवत्

जिवंत राहण्याची आशा किती मोठी असते! म्हणूनच भीमाने उरलेला अन्नाचा भाग तू घराच्या रक्षकासारखा घेतोस.

अग्निर्निसृष्टो दत्तश्च गरो दाराश्च दूषिताः । हृतं क्षेत्रं धनं येषां तद्दत्तैरसुभिः कियत्

ज्यांच्या घरात आग लावली गेली, दान दिले गेले, विष दिले गेले, स्त्रियांना कलंकित केले गेले, जमीन आणि धन हिसकावले गेले — त्यासाठी प्राण दिलेल्यांना आता काय उरले?

तस्यापि तव देहोऽयं कृपणस्य जिजीविषोः । परैत्यनिच्छतो जीर्णो जरया वाससी इव

अरे, जिवंत राहण्याची इच्छा असलेल्या तुझ्यासारख्या दीन माणसाचा हा शरीरसुद्धा म्हातारपणाने झिजून, अनिच्छेने का होईना, शेवटी सोडून जाणारच, जसे जुने कपडे.

गतस्वार्थमिमं देहं विरक्तो मुक्तबन्धनः । अविज्ञातगतिः जह्यात् स वै धीर उदाहृतः

ज्याने या शरीराचा उपयोग संपला असे समजून, सर्व बंधनांपासून मुक्त होऊन, कुठे जायचे याची चिंता न करता हे शरीर सोडले, तो खरा ज्ञानी समजावा.

यः स्वकात्परतो वेह जातनिर्वेद आत्मवान् । हृदि कृत्वा हरिं गेहात् प्रव्रजेत् स नरोत्तमः

जो स्वतःच्या किंवा दुसऱ्याच्या अनुभवाने विरक्त झाला, अंतःकरणात हरिचे स्मरण ठेवून घर सोडतो, तो श्रेष्ठ पुरुष आहे.

अथोदीचीं दिशं यातु स्वैरज्ञात गतिर्भवान् । इतोऽर्वाक् प्रायशः कालः पुंसां गुणविकर्षणः

म्हणून, आपली वाट कुणालाही न कळू देता, उत्तरेकडे प्रस्थान करा; कारण इथून पुढे काळ माणसाला गुणांच्या प्रभावाने ओढून नेतो.

एवं राजा विदुरेणानुजेन प्रज्ञाचक्षुर्बोधित आजमीढः । छित्त्वा स्वेषु स्नेहपाशान्द्रढिम्नो निश्चक्राम भ्रातृसन्दर्शिताध्वा

विदुर या आपल्या धाकट्या भावाने धृतराष्ट्र राजाला समजावलं, त्याने आपल्या लोकांवरील गाढ माया तोडली आणि भावाने दाखवलेल्या मार्गाने घर सोडून निघून गेला.

पतिं प्रयान्तं सुबलस्य पुत्री पतिव्रता चानुजगाम साध्वी । हिमालयं न्यस्तदण्डप्रहर्षं मनस्विनामिव सत्सम्प्रहारः

सुबळाची कन्या, पतिव्रता आणि सती, आपल्या पतीच्या मागे हिमालयाकडे गेली. तिने आपल्या अधिकाराचा दंड बाजूला ठेवला, जशी ज्ञानी माणसं शेवटी आपली आसक्ती सोडतात.

अजातशत्रुः कृतमैत्रो हुताग्निः विप्रान् नत्वा तिलगोभूमिरुक्मैः । गृहं प्रविष्टो गुरुवन्दनाय न चापश्यत् पितरौ सौबलीं च

अजातशत्रूने सर्वांशी मैत्री केली, अग्निहोत्र केलं, ब्राह्मणांना तीळ, गायी, जमीन आणि सोनं दिलं. मग तो गुरुजनांना वंदन करायला घरात गेला, पण तिथे त्याला आई-वडील किंवा सुबळाची कन्या दिसली नाही.

तत्र सञ्जयमासीनं पप्रच्छोद्विग्नमानसः । गावल्गणे क्व नस्तातो वृद्धो हीनश्च नेत्रयोः

तिथे संजय बसलेला दिसला, तेव्हा तो काळजीने विचारू लागला, 'गावल्गण, आमचे वयोवृद्ध, दृष्टिहीन वडील कुठे आहेत?'

अम्बा च हतपुत्राऽऽर्ता पितृव्यः क्व गतः सुहृत् । अपि मय्यकृतप्रज्ञे हतबन्धुः स भार्यया । आशंसमानः शमलं गङ्‌गायां दुःखितोऽपतत्

'आणि आई, जिला मुलांचे दुःख आहे, ती कुठे गेली? आमचे काका, आपले मित्र, कुठे गेले? कदाचित मी अडाणी आहे असं वाटून, नातेवाईक नसल्याने, ते पत्नीबरोबर गंगेत दुःख विसरायला गेले असावेत,' असं तो मनात म्हणत दुःखात बुडाला.

पितर्युपरते पाण्डौ सर्वान्नः सुहृदः शिशून् । अरक्षतां व्यसनतः पितृव्यौ क्व गतावितः

'पांडू वडील गेल्यावर आमच्या काकांनी सर्व मित्र आणि मुलांना संकटांतून वाचवलं. ते रक्षण करणारे आता आम्हाला सोडून कुठे गेले?'

सूत उवाच । कृपया स्नेहवैक्लव्यात् सूतो विरहकर्शितः । आत्मेश्वरमचक्षाणो न प्रत्याहातिपीडितः

सूता म्हणाले: दयेमुळे आणि विरहाच्या वेदनेने संजय फारच व्याकुळ झाला. त्याला अंतःकरणात परमेश्वर दिसेना, आणि तो खूप दुःखी असल्याने काहीच उत्तर देऊ शकला नाही.

विमृज्याश्रूणि पाणिभ्यां विष्टभ्यात्मानमात्मना । अजातशत्रुं प्रत्यूचे प्रभोः पादावनुस्मरन्

संजयाने डोळ्यातले अश्रू हाताने पुसले, मन स्थिर केलं आणि प्रभूच्या पायांचा स्मरण करत अजातशत्रूला उत्तर दिलं.

सञ्जय उवाच । नाहं वेद व्यवसितं पित्रोर्वः कुलनन्दन । गान्धार्या वा महाबाहो मुषितोऽस्मि महात्मभिः

संजय म्हणाला: 'तुमच्या वंशाचा आनंद, मला तुमच्या आई-वडिलांचा किंवा गांधारीचा निर्णय माहीत नाही, महाबाहू. हे महान लोक मला फसवून गेले.'

अथाजगाम भगवान् नारदः सहतुम्बुरुः । प्रत्युत्थायाभिवाद्याह सानुजोऽभ्यर्चयन् मुनिम्

तेव्हा नारद ऋषी तुंबरूसह आले. युधिष्ठिर आणि त्याचे भाऊ उभे राहून नम्रपणे त्यांना वंदन करून पूजा केली.

युधिष्ठिर उवाच । नाहं वेद गतिं पित्रोः भगवन् क्व गतावितः । अम्बा वा हतपुत्रार्ता क्व गता च तपस्विनी

युधिष्ठिर म्हणाला: 'भगवंत, मला माझ्या आई-वडिलांची गती माहीत नाही. माझी आई, जी मुलांच्या दुःखाने व्याकुळ आहे आणि तपस्विनी आहे, ती कुठे गेली हेही माहीत नाही.'

कर्णधार इवापारे भगवान् पारदर्शकः । अथाबभाषे भगवान् नारदो मुनिसत्तमः

मग, जसा नौकेला पार नेणारा खलाशी मार्ग दाखवतो, तसा सर्वश्रेष्ठ नारद ऋषी बोलू लागले.

यथा गावो नसि प्रोताः तन्त्यां बद्धाः स्वदामभिः । वाक्तन्त्यां नामभिर्बद्धा वहन्ति बलिमीशितुः

जशा गायी आपल्या दोरीने खूंटाला बांधलेल्या असतात, तशाच माणसंही नावांनी आणि शब्दांनी बांधली जातात आणि परमेश्वरासाठी कर्म करतात.

यथा क्रीडोपस्कराणां संयोगविगमाविह । इच्छया क्रीडितुः स्यातां तथैवेशेच्छया नृणाम्

जसा खेळणाऱ्याच्या इच्छेने खेळणी एकत्र येतात आणि वेगळी होतात, तसंच परमेश्वराच्या इच्छेने माणसांची भेट आणि वियोग होतो.

यन्मन्यसे ध्रुवं लोकं अध्रुवं वा न चोभयम् । सर्वथा न हि शोच्यास्ते स्नेहात् अन्यत्र मोहजात्

तू या जगात जे कायमचं किंवा क्षणिक समजतोस, ते खरंतर काहीच नाही. माया आणि भ्रमामुळेच त्यांच्यासाठी दुःख वाटतं, पण खरंतर त्यासाठी शोक करू नये.

तस्माज्जह्यङ्‌ग वैक्लव्यं अज्ञानकृतमात्मनः । कथं त्वनाथाः कृपणा वर्तेरंस्ते च मां विना

म्हणून, बाळा, अज्ञानातून आलेली ही मनाची कमजोरी सोड. माझ्याशिवाय ते असहाय्य आणि दुःखी लोक कसे जगतील?

कालकर्म गुणाधीनो देहोऽयं पाञ्चभौतिकः । कथमन्यांस्तु गोपायेत् सर्पग्रस्तो यथा परम्

हे शरीर पंचमहाभूतांनी बनलेलं आहे आणि काळ, कर्म, गुण यांच्या अधीन आहे. जसा सापाने पकडलेला दुसऱ्याला वाचवू शकत नाही, तसंच दुसऱ्यांचं रक्षण कसं करणार?

अहस्तानि सहस्तानां अपदानि चतुष्पदाम् । फल्गूनि तत्र महतां जीवो जीवस्य जीवनम्

ज्यांना हात नाहीत ते हातवाल्यांचं अन्न होतात, पाय नसलेले चौपायांसाठी असतात; या जगात बलवान दुर्बलांचं अन्न खातात—जीव हा दुसऱ्या जीवावर जगतो.

तदिदं भगवान् राजन् एक आत्मात्मनां स्वदृक् । अन्तरोऽनन्तरो भाति पश्य तं माययोरुधा

राजन्, तोच भगवंत सर्व जीवांचा एक आत्मा आहे. स्वतःच स्वतःला ओळखणारा, तो आत आणि बाहेर सर्वत्र आहे. त्याला पाहा, जो आपल्या मायेमुळे असा प्रकट होतो.

सोऽयमद्य महाराज भगवान् भूतभावनः । कालरूपोऽवतीर्णोऽस्यां अभावाय सुरद्विषाम्

महान राजा, तोच भगवंत, सर्व सृष्टीचा आधार आणि पालनकर्ता, आता काळरूप धारण करून, देवांचे शत्रू नष्ट करण्यासाठी अवतरला आहे.

निष्पादितं देवकृत्यं अवशेषं प्रतीक्षते । तावद् यूयं अवेक्षध्वं भवेद् यावदिहेश्वरः

देवतांचे कार्य पूर्ण झाले आहे; आता उरलेले कार्य होईपर्यंत तो थांबला आहे. तोपर्यंत, प्रभू इथे असताना, तुम्ही सर्व शांतपणे पाहा.

धृतराष्ट्रः सह भ्रात्रा गान्धार्या च स्वभार्यया । दक्षिणेन हिमवत ऋषीणां आश्रमं गतः

धृतराष्ट्र आपल्या भावासह, गांधारी आणि स्वतःच्या पत्नीबरोबर, हिमालयाच्या दक्षिणेला ऋषींच्या आश्रमात गेला आहे.

स्रोतोभिः सप्तभिर्या वै स्वर्धुनी सप्तधा व्यधात् । सप्तानां प्रीतये नाना सप्तस्रोतः प्रचक्षते

ती गंगा, स्वर्गातील नदी, सात प्रवाहांनी सात भागांत विभागली, सात ऋषींच्या आनंदासाठी. म्हणून तिला 'सप्तस्रोता' असे म्हणतात.