श्रीमद्भागवतपुराणम्

इत्युक्तो धर्मराजेन सर्वं तत् समवर्णयत् । यथानुभूतं क्रमशो विना यदुकुलक्षयम्

धर्मराजाने असे विचारल्यावर, त्याने अनुभवलेले सर्व काही क्रमाने सांगितले, फक्त यादव वंशाचा नाश झाल्याचे सांगितले नाही.

नन्वप्रियं दुर्विषहं नृणां स्वयमुपस्थितम् । नावेदयत् सकरुणो दुःखितान् द्रष्टुमक्षमः

जरी काही दुःखद आणि सहन न होणारे घडले होते, तरी तो दयाळू असल्याने आणि दुसऱ्यांचे दुःख पाहू न शकून ते सांगू शकला नाही.

कञ्चित् कालमथ अवात्सीत् सत्कृतो देववत्सुखम् । भ्रातुर्ज्येष्ठस्य श्रेयस्कृत् सर्वेषां सुखमावहन्

काही काळ तो तेथे देवासारखा सन्मानाने आणि आनंदाने राहिला; मोठ्या भावाचे कल्याण आणि सर्वांचे सुख त्याने साधले.

अबिभ्रदर्यमा दण्डं यथावत् अघकारिषु । यावद् दधार शूद्रत्वं शापात् वर्षशतं यमः

अर्यमा योग्य त्या पद्धतीने पाप करणाऱ्यांना शिक्षा देत होता; यमाने शापामुळे शूद्रत्व शंभर वर्षे स्वीकारले होते.

युधिष्ठिरो लब्धराज्यो दृष्ट्वा पौत्रं कुलन्धरम् । भ्रातृभिर्लोकपालाभैः मुमुदे परया श्रिया

युधिष्ठिराने पुन्हा राज्य मिळवले आणि नातू वंशाचा वारसदार झाल्याचे पाहून, आपल्या भावांसह, जे लोकपालांसारखे होते, अत्यंत समृद्धीत आनंद मानला.

एवं गृहेषु सक्तानां प्रमत्तानां तदीहया । अत्यक्रामत् अविज्ञातः कालः परमदुस्तरः

घराच्या मोहात गुंतलेले आणि आपल्या धंद्यात दंग असणाऱ्यांना, अत्यंत कठीण असा काळ कधी गेला हेही कळले नाही.

विदुरस्तत् अभिप्रेत्य धृतराष्ट्रं अभाषत । राजन् निर्गम्यतां शीघ्रं पश्येदं भयमागतम्

हे पाहून विदुराने धृतराष्ट्राला म्हटले, 'राजा, लवकर निघा; पाहा, संकट जवळ आले आहे.'

प्रतिक्रिया न यस्येह कुतश्चित् कर्हिचित् प्रभो । स एष भगवान् कालः सर्वेषां नः समागतः

इथे कुठूनही, कधीही यावर उपाय नाही, प्रभो; हा सर्वांचा काळरूपी भगवान आपल्यासमोर आला आहे.

येन चैवाभिपन्नोऽयं प्राणैः प्रियतमैरपि । जनः सद्यो वियुज्येत किमुतान्यैः धनादिभिः

ज्याच्या प्रभावाने माणूस आपल्या प्राणप्रिय व्यक्तींपासूनही अचानक वेगळा होतो, मग संपत्ती वगैरे गोष्टींचे काय सांगावे?

पितृभ्रातृसुहृत्पुत्रा हतास्ते विगतं वयः । आत्मा च जरया ग्रस्तः परगेहमुपाससे

वडील, भाऊ, मित्र, पुत्र — हे सर्व मारले गेले; तारुण्य संपले; तुझ्या शरीरावर म्हातारपणाने ताबा घेतला आहे, आणि तू दुसऱ्याच्या घरी राहतोस.

अहो महीयसी जन्तोः जीविताशा यया भवान् । भीमापवर्जितं पिण्डं आदत्ते गृहपालवत्

जिवंत राहण्याची आशा किती मोठी असते! म्हणूनच भीमाने उरलेला अन्नाचा भाग तू घराच्या रक्षकासारखा घेतोस.

अग्निर्निसृष्टो दत्तश्च गरो दाराश्च दूषिताः । हृतं क्षेत्रं धनं येषां तद्दत्तैरसुभिः कियत्

ज्यांच्या घरात आग लावली गेली, दान दिले गेले, विष दिले गेले, स्त्रियांना कलंकित केले गेले, जमीन आणि धन हिसकावले गेले — त्यासाठी प्राण दिलेल्यांना आता काय उरले?

तस्यापि तव देहोऽयं कृपणस्य जिजीविषोः । परैत्यनिच्छतो जीर्णो जरया वाससी इव

अरे, जिवंत राहण्याची इच्छा असलेल्या तुझ्यासारख्या दीन माणसाचा हा शरीरसुद्धा म्हातारपणाने झिजून, अनिच्छेने का होईना, शेवटी सोडून जाणारच, जसे जुने कपडे.

गतस्वार्थमिमं देहं विरक्तो मुक्तबन्धनः । अविज्ञातगतिः जह्यात् स वै धीर उदाहृतः

ज्याने या शरीराचा उपयोग संपला असे समजून, सर्व बंधनांपासून मुक्त होऊन, कुठे जायचे याची चिंता न करता हे शरीर सोडले, तो खरा ज्ञानी समजावा.

यः स्वकात्परतो वेह जातनिर्वेद आत्मवान् । हृदि कृत्वा हरिं गेहात् प्रव्रजेत् स नरोत्तमः

जो स्वतःच्या किंवा दुसऱ्याच्या अनुभवाने विरक्त झाला, अंतःकरणात हरिचे स्मरण ठेवून घर सोडतो, तो श्रेष्ठ पुरुष आहे.

अथोदीचीं दिशं यातु स्वैरज्ञात गतिर्भवान् । इतोऽर्वाक् प्रायशः कालः पुंसां गुणविकर्षणः

म्हणून, आपली वाट कुणालाही न कळू देता, उत्तरेकडे प्रस्थान करा; कारण इथून पुढे काळ माणसाला गुणांच्या प्रभावाने ओढून नेतो.

एवं राजा विदुरेणानुजेन प्रज्ञाचक्षुर्बोधित आजमीढः । छित्त्वा स्वेषु स्नेहपाशान्द्रढिम्नो निश्चक्राम भ्रातृसन्दर्शिताध्वा

विदुर या आपल्या धाकट्या भावाने धृतराष्ट्र राजाला समजावलं, त्याने आपल्या लोकांवरील गाढ माया तोडली आणि भावाने दाखवलेल्या मार्गाने घर सोडून निघून गेला.

पतिं प्रयान्तं सुबलस्य पुत्री पतिव्रता चानुजगाम साध्वी । हिमालयं न्यस्तदण्डप्रहर्षं मनस्विनामिव सत्सम्प्रहारः

सुबळाची कन्या, पतिव्रता आणि सती, आपल्या पतीच्या मागे हिमालयाकडे गेली. तिने आपल्या अधिकाराचा दंड बाजूला ठेवला, जशी ज्ञानी माणसं शेवटी आपली आसक्ती सोडतात.

अजातशत्रुः कृतमैत्रो हुताग्निः विप्रान् नत्वा तिलगोभूमिरुक्मैः । गृहं प्रविष्टो गुरुवन्दनाय न चापश्यत् पितरौ सौबलीं च

अजातशत्रूने सर्वांशी मैत्री केली, अग्निहोत्र केलं, ब्राह्मणांना तीळ, गायी, जमीन आणि सोनं दिलं. मग तो गुरुजनांना वंदन करायला घरात गेला, पण तिथे त्याला आई-वडील किंवा सुबळाची कन्या दिसली नाही.

तत्र सञ्जयमासीनं पप्रच्छोद्विग्नमानसः । गावल्गणे क्व नस्तातो वृद्धो हीनश्च नेत्रयोः

तिथे संजय बसलेला दिसला, तेव्हा तो काळजीने विचारू लागला, 'गावल्गण, आमचे वयोवृद्ध, दृष्टिहीन वडील कुठे आहेत?'

अम्बा च हतपुत्राऽऽर्ता पितृव्यः क्व गतः सुहृत् । अपि मय्यकृतप्रज्ञे हतबन्धुः स भार्यया । आशंसमानः शमलं गङ्‌गायां दुःखितोऽपतत्

'आणि आई, जिला मुलांचे दुःख आहे, ती कुठे गेली? आमचे काका, आपले मित्र, कुठे गेले? कदाचित मी अडाणी आहे असं वाटून, नातेवाईक नसल्याने, ते पत्नीबरोबर गंगेत दुःख विसरायला गेले असावेत,' असं तो मनात म्हणत दुःखात बुडाला.

पितर्युपरते पाण्डौ सर्वान्नः सुहृदः शिशून् । अरक्षतां व्यसनतः पितृव्यौ क्व गतावितः

'पांडू वडील गेल्यावर आमच्या काकांनी सर्व मित्र आणि मुलांना संकटांतून वाचवलं. ते रक्षण करणारे आता आम्हाला सोडून कुठे गेले?'

सूत उवाच । कृपया स्नेहवैक्लव्यात् सूतो विरहकर्शितः । आत्मेश्वरमचक्षाणो न प्रत्याहातिपीडितः

सूता म्हणाले: दयेमुळे आणि विरहाच्या वेदनेने संजय फारच व्याकुळ झाला. त्याला अंतःकरणात परमेश्वर दिसेना, आणि तो खूप दुःखी असल्याने काहीच उत्तर देऊ शकला नाही.

विमृज्याश्रूणि पाणिभ्यां विष्टभ्यात्मानमात्मना । अजातशत्रुं प्रत्यूचे प्रभोः पादावनुस्मरन्

संजयाने डोळ्यातले अश्रू हाताने पुसले, मन स्थिर केलं आणि प्रभूच्या पायांचा स्मरण करत अजातशत्रूला उत्तर दिलं.

सञ्जय उवाच । नाहं वेद व्यवसितं पित्रोर्वः कुलनन्दन । गान्धार्या वा महाबाहो मुषितोऽस्मि महात्मभिः

संजय म्हणाला: 'तुमच्या वंशाचा आनंद, मला तुमच्या आई-वडिलांचा किंवा गांधारीचा निर्णय माहीत नाही, महाबाहू. हे महान लोक मला फसवून गेले.'

अथाजगाम भगवान् नारदः सहतुम्बुरुः । प्रत्युत्थायाभिवाद्याह सानुजोऽभ्यर्चयन् मुनिम्

तेव्हा नारद ऋषी तुंबरूसह आले. युधिष्ठिर आणि त्याचे भाऊ उभे राहून नम्रपणे त्यांना वंदन करून पूजा केली.

युधिष्ठिर उवाच । नाहं वेद गतिं पित्रोः भगवन् क्व गतावितः । अम्बा वा हतपुत्रार्ता क्व गता च तपस्विनी

युधिष्ठिर म्हणाला: 'भगवंत, मला माझ्या आई-वडिलांची गती माहीत नाही. माझी आई, जी मुलांच्या दुःखाने व्याकुळ आहे आणि तपस्विनी आहे, ती कुठे गेली हेही माहीत नाही.'

कर्णधार इवापारे भगवान् पारदर्शकः । अथाबभाषे भगवान् नारदो मुनिसत्तमः

मग, जसा नौकेला पार नेणारा खलाशी मार्ग दाखवतो, तसा सर्वश्रेष्ठ नारद ऋषी बोलू लागले.

यथा गावो नसि प्रोताः तन्त्यां बद्धाः स्वदामभिः । वाक्तन्त्यां नामभिर्बद्धा वहन्ति बलिमीशितुः

जशा गायी आपल्या दोरीने खूंटाला बांधलेल्या असतात, तशाच माणसंही नावांनी आणि शब्दांनी बांधली जातात आणि परमेश्वरासाठी कर्म करतात.