श्रीमद्भागवतपुराणम्

यावतः कृतवान् प्रश्नान् क्षत्ता कौषारवाग्रतः । जातैकभक्तिः गोविन्दे तेभ्यश्चोपरराम ह

जोपर्यंत विदुराने कौशारव ऋषीसमोर प्रश्न विचारले, तोपर्यंत त्याच्या मनात गोविंदावर एकनिष्ठ भक्ती निर्माण झाली आणि मग त्याने ते प्रश्न विचारणे सोडले.

तं बन्धुमागतं दृष्ट्वा धर्मपुत्रः सहानुजः । धृतराष्ट्रो युयुत्सुश्च सूतः शारद्वतः पृथा

आपला बंधू परत आला हे पाहून धर्मराज युधिष्ठिर आणि त्याचे भाऊ, धृतराष्ट्र, युयुत्सू, सूत, कृपाचार्य आणि पृथाजी,

गान्धारी द्रौपदी ब्रह्मन् सुभद्रा चोत्तरा कृपी । अन्याश्च जामयः पाण्डोः ज्ञातयः ससुताः स्त्रियः

गांधारी, द्रौपदी, ब्राह्मणहो, सुभद्रा, उत्तरा, कृपी आणि पांडूच्या इतर पत्नी, त्यांचे पुत्र आणि स्त्री नातेवाईक,

प्रत्युज्जग्मुः प्रहर्षेण प्राणं तन्व इवागतम् । अभिसङ्‌गम्य विधिवत् परिष्वङ्‌गाभिवादनैः

सर्वजण अत्यंत आनंदाने, जणू काही प्राणच पुन्हा शरीरात आले, अशा उत्साहाने उठले आणि योग्य रीतीने त्याला भेटून आलिंगन व नमस्कार केले.

मुमुचुः प्रेमबाष्पौघं विरहौत्कण्ठ्य कातराः । राजा तमर्हयां चक्रे कृतासन परिग्रहम्

विरहाच्या उत्कंठेने व्याकुळ होऊन त्यांनी प्रेमाश्रूंचा वर्षाव केला; राजाने त्याचे स्वागत करून आसन देऊन त्याचा सन्मान केला.

तं भुक्तवन्तं विश्रान्तं आसीनं सुखमासने । प्रश्रयावनतो राजा प्राह तेषां च श्रृण्वताम्

तो जेवल्यावर, विश्रांती घेतल्यावर आणि सुखाने आसनावर बसल्यावर, राजा विनयाने वाकून सर्वांच्या उपस्थितीत त्याच्याशी बोलू लागला.

युधिष्ठिर उवाच । अपि स्मरथ नो युष्मत् पक्षच्छायासमेधितान् । विपद्‍गणाद् विषाग्न्यादेः मोचिता यत्समातृकाः

युधिष्ठिर म्हणाले: तुम्हाला आमची आठवण आहे का? आम्ही तुमच्या छायेत वाढलो आणि आईसह विष, अग्नि यांसारख्या अनेक संकटांतून वाचलो.

कया वृत्त्या वर्तितं वः चरद्‌भिः क्षितिमण्डलम् । तीर्थानि क्षेत्रमुख्यानि सेवितानीह भूतले

तुम्ही पृथ्वीवर भ्रमण करत असताना कोणत्या प्रकारे आपला उदरनिर्वाह केला? या भूमीवरील प्रमुख तीर्थक्षेत्रे आणि पवित्र स्थाने तुम्ही पाहिली का?

भवद्विधा भागवताः तीर्थभूताः स्वयं विभो । तीर्थीकुर्वन्ति तीर्थानि स्वान्तःस्थेन गदाभृता

माझ्यासारखे भक्त हेच खरे तीर्थस्थान असतात; त्यांच्या हृदयात गदाधर भगवान वास करतात, म्हणून ते जिथे जातात तिथेच पावित्र्य निर्माण होते.

अपि नः सुहृदस्तात बान्धवाः कृष्णदेवताः । दृष्टाः श्रुता वा यदवः स्वपुर्यां सुखमासते

प्रिय, आपले कृष्णभक्त मित्र आणि नातेवाईक भेटले आहेत का किंवा त्यांच्याबद्दल काही ऐकले आहे का? यादव आपापल्या नगरीत सुखात आहेत का?

इत्युक्तो धर्मराजेन सर्वं तत् समवर्णयत् । यथानुभूतं क्रमशो विना यदुकुलक्षयम्

धर्मराजाने असे विचारल्यावर, त्याने अनुभवलेले सर्व काही क्रमाने सांगितले, फक्त यादव वंशाचा नाश झाल्याचे सांगितले नाही.

नन्वप्रियं दुर्विषहं नृणां स्वयमुपस्थितम् । नावेदयत् सकरुणो दुःखितान् द्रष्टुमक्षमः

जरी काही दुःखद आणि सहन न होणारे घडले होते, तरी तो दयाळू असल्याने आणि दुसऱ्यांचे दुःख पाहू न शकून ते सांगू शकला नाही.

कञ्चित् कालमथ अवात्सीत् सत्कृतो देववत्सुखम् । भ्रातुर्ज्येष्ठस्य श्रेयस्कृत् सर्वेषां सुखमावहन्

काही काळ तो तेथे देवासारखा सन्मानाने आणि आनंदाने राहिला; मोठ्या भावाचे कल्याण आणि सर्वांचे सुख त्याने साधले.

अबिभ्रदर्यमा दण्डं यथावत् अघकारिषु । यावद् दधार शूद्रत्वं शापात् वर्षशतं यमः

अर्यमा योग्य त्या पद्धतीने पाप करणाऱ्यांना शिक्षा देत होता; यमाने शापामुळे शूद्रत्व शंभर वर्षे स्वीकारले होते.

युधिष्ठिरो लब्धराज्यो दृष्ट्वा पौत्रं कुलन्धरम् । भ्रातृभिर्लोकपालाभैः मुमुदे परया श्रिया

युधिष्ठिराने पुन्हा राज्य मिळवले आणि नातू वंशाचा वारसदार झाल्याचे पाहून, आपल्या भावांसह, जे लोकपालांसारखे होते, अत्यंत समृद्धीत आनंद मानला.

एवं गृहेषु सक्तानां प्रमत्तानां तदीहया । अत्यक्रामत् अविज्ञातः कालः परमदुस्तरः

घराच्या मोहात गुंतलेले आणि आपल्या धंद्यात दंग असणाऱ्यांना, अत्यंत कठीण असा काळ कधी गेला हेही कळले नाही.

विदुरस्तत् अभिप्रेत्य धृतराष्ट्रं अभाषत । राजन् निर्गम्यतां शीघ्रं पश्येदं भयमागतम्

हे पाहून विदुराने धृतराष्ट्राला म्हटले, 'राजा, लवकर निघा; पाहा, संकट जवळ आले आहे.'

प्रतिक्रिया न यस्येह कुतश्चित् कर्हिचित् प्रभो । स एष भगवान् कालः सर्वेषां नः समागतः

इथे कुठूनही, कधीही यावर उपाय नाही, प्रभो; हा सर्वांचा काळरूपी भगवान आपल्यासमोर आला आहे.

येन चैवाभिपन्नोऽयं प्राणैः प्रियतमैरपि । जनः सद्यो वियुज्येत किमुतान्यैः धनादिभिः

ज्याच्या प्रभावाने माणूस आपल्या प्राणप्रिय व्यक्तींपासूनही अचानक वेगळा होतो, मग संपत्ती वगैरे गोष्टींचे काय सांगावे?

पितृभ्रातृसुहृत्पुत्रा हतास्ते विगतं वयः । आत्मा च जरया ग्रस्तः परगेहमुपाससे

वडील, भाऊ, मित्र, पुत्र — हे सर्व मारले गेले; तारुण्य संपले; तुझ्या शरीरावर म्हातारपणाने ताबा घेतला आहे, आणि तू दुसऱ्याच्या घरी राहतोस.

अहो महीयसी जन्तोः जीविताशा यया भवान् । भीमापवर्जितं पिण्डं आदत्ते गृहपालवत्

जिवंत राहण्याची आशा किती मोठी असते! म्हणूनच भीमाने उरलेला अन्नाचा भाग तू घराच्या रक्षकासारखा घेतोस.

अग्निर्निसृष्टो दत्तश्च गरो दाराश्च दूषिताः । हृतं क्षेत्रं धनं येषां तद्दत्तैरसुभिः कियत्

ज्यांच्या घरात आग लावली गेली, दान दिले गेले, विष दिले गेले, स्त्रियांना कलंकित केले गेले, जमीन आणि धन हिसकावले गेले — त्यासाठी प्राण दिलेल्यांना आता काय उरले?

तस्यापि तव देहोऽयं कृपणस्य जिजीविषोः । परैत्यनिच्छतो जीर्णो जरया वाससी इव

अरे, जिवंत राहण्याची इच्छा असलेल्या तुझ्यासारख्या दीन माणसाचा हा शरीरसुद्धा म्हातारपणाने झिजून, अनिच्छेने का होईना, शेवटी सोडून जाणारच, जसे जुने कपडे.

गतस्वार्थमिमं देहं विरक्तो मुक्तबन्धनः । अविज्ञातगतिः जह्यात् स वै धीर उदाहृतः

ज्याने या शरीराचा उपयोग संपला असे समजून, सर्व बंधनांपासून मुक्त होऊन, कुठे जायचे याची चिंता न करता हे शरीर सोडले, तो खरा ज्ञानी समजावा.

यः स्वकात्परतो वेह जातनिर्वेद आत्मवान् । हृदि कृत्वा हरिं गेहात् प्रव्रजेत् स नरोत्तमः

जो स्वतःच्या किंवा दुसऱ्याच्या अनुभवाने विरक्त झाला, अंतःकरणात हरिचे स्मरण ठेवून घर सोडतो, तो श्रेष्ठ पुरुष आहे.

अथोदीचीं दिशं यातु स्वैरज्ञात गतिर्भवान् । इतोऽर्वाक् प्रायशः कालः पुंसां गुणविकर्षणः

म्हणून, आपली वाट कुणालाही न कळू देता, उत्तरेकडे प्रस्थान करा; कारण इथून पुढे काळ माणसाला गुणांच्या प्रभावाने ओढून नेतो.

एवं राजा विदुरेणानुजेन प्रज्ञाचक्षुर्बोधित आजमीढः । छित्त्वा स्वेषु स्नेहपाशान्द्रढिम्नो निश्चक्राम भ्रातृसन्दर्शिताध्वा

विदुर या आपल्या धाकट्या भावाने धृतराष्ट्र राजाला समजावलं, त्याने आपल्या लोकांवरील गाढ माया तोडली आणि भावाने दाखवलेल्या मार्गाने घर सोडून निघून गेला.

पतिं प्रयान्तं सुबलस्य पुत्री पतिव्रता चानुजगाम साध्वी । हिमालयं न्यस्तदण्डप्रहर्षं मनस्विनामिव सत्सम्प्रहारः

सुबळाची कन्या, पतिव्रता आणि सती, आपल्या पतीच्या मागे हिमालयाकडे गेली. तिने आपल्या अधिकाराचा दंड बाजूला ठेवला, जशी ज्ञानी माणसं शेवटी आपली आसक्ती सोडतात.

अजातशत्रुः कृतमैत्रो हुताग्निः विप्रान् नत्वा तिलगोभूमिरुक्मैः । गृहं प्रविष्टो गुरुवन्दनाय न चापश्यत् पितरौ सौबलीं च

अजातशत्रूने सर्वांशी मैत्री केली, अग्निहोत्र केलं, ब्राह्मणांना तीळ, गायी, जमीन आणि सोनं दिलं. मग तो गुरुजनांना वंदन करायला घरात गेला, पण तिथे त्याला आई-वडील किंवा सुबळाची कन्या दिसली नाही.