श्रीमद्भागवतपुराणम्

न यद्वचश्चित्रपदं हरेर्यशो जगत्पवित्रं प्रगृणीत कर्हिचित् । तद् ध्वाङ्‌क्षतीर्थं न तु हंससेवितं यत्राच्युतस्तत्र हि साधवोऽमलाः

जरी शब्द सुंदर असले, तरी जर त्यात हरिच्या कीर्तीचे गान नसेल, जे जगाला पावन करते, तर ते कावळ्यांच्या स्नानस्थळासारखे आहे, हंस तिथे जात नाहीत; जिथे अच्युत असतात, तिथेच शुद्ध भक्त असतात.

तद्वाग्विसर्गो जनताघसंप्लवो यस्मिन् प्रतिश्लोकमबद्धवत्यपि । नामान्यनन्तस्य यशोऽङ्‌कितानि यत् श्रृण्वन्ति गायन्ति गृणन्ति साधवः

ज्या वाणीच्या निर्मितीत, जरी ती छंदात अडखळली असली, तरी अनंताचे नाव व कीर्ती असते, ती लोकांच्या पापांना धुऊन टाकते; सज्जन ती ऐकतात, गातात आणि पाठ करतात.

नैष्कर्म्यमप्यच्युत भाववर्जितं न शोभते ज्ञानमलं निरञ्जनम् । कुतः पुनः शश्वदभद्रमीश्वरे न ह्यर्पितं कर्म यदप्यनुत्तमम्

अच्युत, तुझ्या भक्तिविना निष्काम कर्म किंवा शुद्ध ज्ञानसुद्धा शोभत नाही; मग इतर उत्तम कर्म जर प्रभूला अर्पण नसेल, तर त्यातून कायमस्वरूपी कल्याण कसे होईल?

यशःश्रियामेव परिश्रमः परो वर्णाश्रमाचारतपःश्रुतादिषु । अविस्मृतिः श्रीधरपादपद्मयोः गुणानुवादश्रवणादरादिभिर्हरेः

यश आणि संपत्ती मिळवण्यासाठी केलेला सर्व प्रयत्न, मग तो वर्णाश्रमधर्म, तप, किंवा वेदाध्ययन असो, तो तेव्हाच श्रेष्ठ ठरतो जेव्हा तो श्रीधराच्या चरणकमळांचे विस्मरण न होऊ देता, भक्तीने हरिच्या गुणांचे ऐकणे व गाणे यामुळे साधतो.

(मिश्र-११,१२) अविस्मृतिः कृष्णपदारविन्दयोः क्षिणोत्यभद्राणि च शं तनोति च । सत्त्वस्य शुद्धिं परमात्मभक्तिं ज्ञानं च विज्ञानविरागयुक्तम्

कृष्णाच्या चरणकमळांचे स्मरण सर्व अशुभ नष्ट करते आणि कल्याण देते; ते मन शुद्ध करते, परमात्म्याची भक्ती आणते, आणि ज्ञान, अनुभव व वैराग्यही देते.

(इंद्रवज्रा) यूयं द्विजाग्र्या बत भूरिभागा यच्छश्वदात्मन्यखिलात्मभूतम् । नारायणं देवमदेवमीशं अजस्रभावा भजताविवेश्य

खरंच, तुम्ही श्रेष्ठ द्विज फार भाग्यवान आहात, कारण तुम्ही नेहमी सर्वांच्या आत्म्यात वास करणाऱ्या, देवांचा देव, ईश्वर नारायणाची अखंड भक्ती मनाशी एकरूप करून करता.

(मिश्र-११,१२) अहं च संस्मारित आत्मतत्त्वं श्रुतं पुरा मे परमर्षिवक्त्रात् । प्रायोपवेशे नृपतेः परीक्षितः सदस्यृषीणां महतां च श्रृण्वताम्

आणि मलाही आत्मतत्त्वाची आठवण झाली, जे मी पूर्वी परमर्षींच्या मुखातून ऐकले होते, जेव्हा राजा परीक्षित उपवास करत होता आणि सभेत मोठ्या ऋषी व महात्मे उपस्थित होते.

(अनुष्टुप्) एतद्वः कथितं विप्राः कथनीयोरुकर्मणः । माहात्म्यं वासुदेवस्य सर्वाशुभविनाशनम्

हे विप्रांनो, मी तुम्हाला वासुदेवाच्या महान कर्मांची, ज्यांचे माहात्म्य सर्व अशुभ नष्ट करते, ती कथा सांगितली आहे.

य एतत्श्रावयेन्नित्यं यामक्षणमनन्यधीः । श्रद्धावान् योऽनुश्रृणुयात् पुनात्यात्मानमेव सः

जो कोणी श्रद्धेने आणि एकचित्ताने रोज, अगदी एका क्षणासाठीसुद्धा, ही कथा ऐकतो किंवा सांगतो, तो स्वतःला पावन करतो.

द्वादश्यामेकादश्यां वा श्रृण्वन्नायुष्यवान् भवेत् । पठत्यनश्नन् प्रयतः ततो भवत्यपातकी

द्वादशी किंवा एकादशीच्या दिवशी हे ऐकल्यास दीर्घायुष्य मिळते; उपवास करून, मन एकाग्र करून हे वाचल्यास सर्व पाप नष्ट होतात.

पुष्करे मथुरायां च द्वारवत्यां यतात्मवान् । उपोष्य संहितामेतां पठित्वा मुच्यते भयात्

जो कोणी पुष्कर, मथुरा किंवा द्वारका या पवित्र ठिकाणी संयमाने उपवास करून ही संहिता वाचतो, तो सर्व भयांपासून मुक्त होतो.

देवता मुनयः सिद्धाः पितरो मनवो नृपाः । यच्छन्ति कामान् गृणतः श्रृण्वतो यस्य कीर्तनात्

ज्याच्या कीर्तीचे गायन किंवा श्रवण केल्याने देव, ऋषी, सिद्ध, पितर, मनु आणि राजे आपल्या इच्छा पूर्ण करतात, अशा त्या परमात्म्याचे गुणगान करणाऱ्यांना सर्व काही प्राप्त होते.

ऋचो यजूंषि सामानि द्विजोऽधीत्यानुविन्दते । मधुकुल्या घृतकुल्याः पयःकुल्याश्च तत्फलम्

जो ब्राह्मण ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि सामवेद यांचा अभ्यास करतो, त्याला मधाचे, तुपाचे आणि दूधाच्या प्रवाहांचे फळ मिळते.

पुराणसंहितां एतां अधीत्य प्रयतो द्विजः । प्रोक्तं भगवता यत्तु तत्पदं परमं व्रजेत्

जो भक्त ब्राह्मण ही पुराणसंहिता श्रद्धेने वाचतो, तो भगवंताने सांगितलेल्या त्या परम पदाला प्राप्त होतो.

विप्रोऽधीत्याप्नुयात् प्रज्ञां राजन्योदधिमेखलाम् । वैश्यो निधिपतित्वं च शूद्रः शुध्येत पातकात्

ब्राह्मणाने अभ्यास केल्याने त्याला ज्ञान प्राप्त होते, क्षत्रियाला समुद्रासारखे सामर्थ्य मिळते, वैश्याला धनसंपत्तीचा स्वामीपद मिळते आणि शूद्राचे पाप दूर होते.

(unknown) कलिमलसंहतिकालनोऽखिलेशो हरिरितरत्र न गीयते ह्यभीक्ष्णम् । इह तु पुनर्भगवानशेषमूर्तिः परिपठितोऽनुपदं कथाप्रसङ्‌गैः

इतरत्र सर्वांचा स्वामी, कलियुगातील पापांचा नाश करणारा हरि याचे सतत गायन होत नाही; पण येथे मात्र, या कथांमध्ये, सर्वत्र व्यापणाऱ्या भगवंताचे प्रत्येक श्लोकाने पूर्णपणे वर्णन केले जाते.

(पुष्पिताग्रा) तमहमजमनन्तमात्मतत्त्वं जगदुदयस्थितिसंयमात्मशक्तिम् । द्युपतिभिरजशक्रशङ्‌कराद्यैः दुरवसितस्तवमच्युतं नतोऽस्मि

ज्याच्या स्तुतीला ब्रह्मा, इंद्र, शंकर यांसारखे देवही पूर्णपणे समजू शकत नाहीत, जो अजन्मा, अनंत, आत्मस्वरूप आहे, ज्याच्या शक्तीने सृष्टी, स्थिती आणि संहार घडतो, त्या अच्युत परमेश्वराला मी वंदन करतो.

उपचितनवशक्तिभिः स्व आत्मनि उपरचितस्थिरजङ्‌गमालयाय । भगवत उपलब्धिमात्रधाम्ने सुरऋषभाय नमः सनातनाय

ज्याच्या नव्या शक्तीने स्थिर आणि चल जग आपल्या आत निर्माण झाले आहे, ज्याचे स्वरूप केवळ पुण्यवानांना प्राप्त होते, त्या देवांमध्ये श्रेष्ठ, सनातन भगवंताला मी नमस्कार करतो.

(मालिनी) स्वसुखनिभृतचेतास्तद्व्युदस्तान्यभावोऽपि अजितरुचिरलीलाकृष्टसारस्तदीयम् । व्यतनुत कृपया यः तत्त्वदीपं पुराणं तमखिलवृजिनघ्नं व्याससूनुं नतोऽस्मि

ज्याचे मन स्वतःच्या आनंदात तल्लीन होते, सर्व इतर भावनांपासून मुक्त होते, पण अजिताच्या सुंदर लीलांनी आकर्षित होऊन, ज्याने करुणेने हे सत्याचे दीपक असलेले, सर्व पापांचा नाश करणारे पुराण सांगितले, त्या व्यासपुत्राला मी वंदन करतो.

सूत उवाच । विदुरस्तीर्थयात्रायां मैत्रेयादात्मनो गतिम् । ज्ञात्वागाt हास्तिनपुरं तयावाप्तविवित्सितः

सूतमुनी म्हणाले: विदुराने तीर्थयात्रेत मैत्रेयांकडून आत्म्याचा मार्ग जाणून घेतला आणि तिच्या कृपेने आपली जिज्ञासा पूर्ण झाल्यावर तो हस्तिनापुरात परतला.

यावतः कृतवान् प्रश्नान् क्षत्ता कौषारवाग्रतः । जातैकभक्तिः गोविन्दे तेभ्यश्चोपरराम ह

जोपर्यंत विदुराने कौशारव ऋषीसमोर प्रश्न विचारले, तोपर्यंत त्याच्या मनात गोविंदावर एकनिष्ठ भक्ती निर्माण झाली आणि मग त्याने ते प्रश्न विचारणे सोडले.

तं बन्धुमागतं दृष्ट्वा धर्मपुत्रः सहानुजः । धृतराष्ट्रो युयुत्सुश्च सूतः शारद्वतः पृथा

आपला बंधू परत आला हे पाहून धर्मराज युधिष्ठिर आणि त्याचे भाऊ, धृतराष्ट्र, युयुत्सू, सूत, कृपाचार्य आणि पृथाजी,

गान्धारी द्रौपदी ब्रह्मन् सुभद्रा चोत्तरा कृपी । अन्याश्च जामयः पाण्डोः ज्ञातयः ससुताः स्त्रियः

गांधारी, द्रौपदी, ब्राह्मणहो, सुभद्रा, उत्तरा, कृपी आणि पांडूच्या इतर पत्नी, त्यांचे पुत्र आणि स्त्री नातेवाईक,

प्रत्युज्जग्मुः प्रहर्षेण प्राणं तन्व इवागतम् । अभिसङ्‌गम्य विधिवत् परिष्वङ्‌गाभिवादनैः

सर्वजण अत्यंत आनंदाने, जणू काही प्राणच पुन्हा शरीरात आले, अशा उत्साहाने उठले आणि योग्य रीतीने त्याला भेटून आलिंगन व नमस्कार केले.

मुमुचुः प्रेमबाष्पौघं विरहौत्कण्ठ्य कातराः । राजा तमर्हयां चक्रे कृतासन परिग्रहम्

विरहाच्या उत्कंठेने व्याकुळ होऊन त्यांनी प्रेमाश्रूंचा वर्षाव केला; राजाने त्याचे स्वागत करून आसन देऊन त्याचा सन्मान केला.

तं भुक्तवन्तं विश्रान्तं आसीनं सुखमासने । प्रश्रयावनतो राजा प्राह तेषां च श्रृण्वताम्

तो जेवल्यावर, विश्रांती घेतल्यावर आणि सुखाने आसनावर बसल्यावर, राजा विनयाने वाकून सर्वांच्या उपस्थितीत त्याच्याशी बोलू लागला.

युधिष्ठिर उवाच । अपि स्मरथ नो युष्मत् पक्षच्छायासमेधितान् । विपद्‍गणाद् विषाग्न्यादेः मोचिता यत्समातृकाः

युधिष्ठिर म्हणाले: तुम्हाला आमची आठवण आहे का? आम्ही तुमच्या छायेत वाढलो आणि आईसह विष, अग्नि यांसारख्या अनेक संकटांतून वाचलो.

कया वृत्त्या वर्तितं वः चरद्‌भिः क्षितिमण्डलम् । तीर्थानि क्षेत्रमुख्यानि सेवितानीह भूतले

तुम्ही पृथ्वीवर भ्रमण करत असताना कोणत्या प्रकारे आपला उदरनिर्वाह केला? या भूमीवरील प्रमुख तीर्थक्षेत्रे आणि पवित्र स्थाने तुम्ही पाहिली का?

भवद्विधा भागवताः तीर्थभूताः स्वयं विभो । तीर्थीकुर्वन्ति तीर्थानि स्वान्तःस्थेन गदाभृता

माझ्यासारखे भक्त हेच खरे तीर्थस्थान असतात; त्यांच्या हृदयात गदाधर भगवान वास करतात, म्हणून ते जिथे जातात तिथेच पावित्र्य निर्माण होते.