श्रीमद्भागवतपुराणम्

उपेक्षातः कलौ मन्दौ वृद्धौ जातौ सुतौ तव । तथापि चिन्तां मुञ्च त्वं उपायं चिन्तयाम्यहम्

तुझ्या दुर्लक्षामुळे या कलियुगात तुझे हे दोन्ही मुले कमकुवत आणि म्हातारे झाली आहेत. तरीही तू काळजी करू नकोस—मी काहीतरी उपाय शोधेन.

कलिना सदृशः कोऽपि युगो नास्ति वरानने । तस्मिन् त्वां स्थापयिष्यामि गेहे गेहे जने जने

सुंदर स्त्री, कलियुगासारखे दुसरे कोणतेही युग नाही. त्या युगात मी तुला प्रत्येक घरात, प्रत्येक माणसात स्थापन करीन.

अन्यधर्मान् तिरस्कृत्य पुरस्कृत्य महोत्सवान् । तदा नाहं हरेर्दासो लोके त्वां न प्रवर्तये

इतर कर्तव्ये बाजूला ठेवून आणि मोठ्या सणांना महत्त्व देऊन, त्या वेळी मी हरिची सेवा करणार नाही आणि तुला लोकांमध्ये पसरवणारही नाही.

त्वद् अन्विताश्च ये जीवा भविष्यन्ति कलौ इह । पापिनोऽपि गमिष्यन्ति निर्भयं कृष्णमन्दिरम्

कलियुगात जे जीव तुझ्यासोबत असतील, ते पापी असले तरी, निर्भयपणे कृष्णाच्या मंदिरात जाऊ शकतील.

येषां चित्ते वसेद्‌भक्तिः सर्वदा प्रेमरूपिणी । नते पश्यन्ति कीनाशं स्वप्नेऽप्यमलमूर्तयः

ज्यांच्या हृदयात नेहमी प्रेमरूप भक्ती वास करते, त्यांना अपवित्र जीव स्वप्नातही काही करू शकत नाहीत.

न प्रेतो न पिशाचो वा राक्षसो वासुरोऽपि वा । भक्तियुक्तमनस्कानां स्पर्शने न प्रभुर्भवेत्

ज्यांच्या मनात भक्ती आहे, त्यांना प्रेत, पिशाच्च, राक्षस किंवा असुर स्पर्शानेही काही करू शकत नाहीत.

न तपोभिर्न वेदैश्च न ज्ञानेनापि कर्मणा । हरिर्हि साध्यते भक्त्या प्रमाणं तत्र गोपिकाः

तप, वेद, ज्ञान किंवा कर्म याने हरि मिळत नाही—फक्त भक्तीनेच मिळतो; याचे प्रमाण म्हणजे गोपी.

नृणां जन्मसहस्रेण भक्तौ प्रीतिर्हि जायते । कलौ भक्तिः कलौ भक्तिः भक्त्या कृष्णः पुरः स्थितः

माणसाच्या हजारो जन्मानंतर भक्तीमध्ये प्रेम निर्माण होते; कलियुगात भक्ती, भक्ती—फक्त भक्तीनेच कृष्ण समोर उभा राहतो.

भक्तिद्रोअकरा ये च ते सीदन्ति जगत्त्रये । दुर्वासा दुःखमापन्नः पुरा भक्तविनिन्दकः

जे भक्तीचे विरोधक आहेत, ते तिन्ही लोकांत बुडतात; पूर्वी दुर्वासा ऋषीने भक्ताचा अपमान केला म्हणून त्याला दुःख भोगावे लागले.

अलं व्रतैः अलं तीर्थैः अलं योगैरलं मखैः । अलं ज्ञानकथालापैः भक्तिरेकैव मुक्तिदा

आता व्रतांची, तीर्थयात्रेची, योगाची, यज्ञांची, ज्ञानाच्या चर्चा-गोष्टींची गरज नाही—फक्त भक्तीच मुक्ती देते.

सूत उवाच - इति नारदनिर्णीतं स्वमायात्म्यं निशम्य सा । सर्वाङ्गपुष्टिसंयुक्ता नारदं वाक्यमव्रवीत्

सूतम्हणाले: नारदांनी तिचे खरे स्वरूप सांगितल्यावर, सर्वांगाने पावन झालेली ती नारदांना म्हणाली.

भक्तिरुवाच - अहो नारद धन्योऽसि प्रीतिस्ते मयि निश्चला । न कदाचिद् विमुञ्चामि चित्ते स्थास्यामि सर्वदा

भक्ती म्हणाली: नारद, तू किती भाग्यवान आहेस! तुझे माझ्यावरचे प्रेम अढळ आहे. मी तुला कधीच सोडणार नाही; नेहमी तुझ्या हृदयात राहीन.

कृपालुना त्वया साधो मद्‌बाधा ध्वंसिता क्षणात् । पुत्रयोश्चेतना नास्ति ततो बोधय बोधय

दयाळू ऋषी, तुझ्या कृपेने माझे दुःख क्षणात नाहीसे झाले. माझ्या दोन मुलांना शुद्ध भान नाही—म्हणून त्यांना जागे कर, जागे कर.

सूत उवाच - तस्या वचः समाकर्ण्य कारुण्यं नारदो गतः । तयोर्बोधनमारेभे कराग्रेण विमर्दयन्

सूतम्हणाले: तिचे बोल ऐकून नारदांच्या मनात करुणा दाटली आणि त्यांनी दोघांना बोटांनी हलवत जागे करू लागले.

मुखं संयोज्य कर्णान्ते शब्दमुच्चैः समुच्चरन् । ज्ञान प्रबुध्यतां शीघ्रं रे वैराग्य प्रबुध्यताम्

आपले तोंड त्यांच्या कानाजवळ नेऊन, नारदांनी मोठ्याने म्हटले: 'ज्ञाना, पटकन जागा हो! वैराग्या, जागा हो!''

वेदवेदान्तघोषैश्च गीतापाठैर्मुहुर्मुहुः । बोध्यमानौ तदा तेन कथंचित् चोत्थितौ बलात्

वेद, वेदांत आणि गीतांचे वारंवार पठण करून नारदांनी त्यांना जागे करण्याचा प्रयत्न केला आणि अखेर कसेबसे ते दोघे उठले.

नेत्रैः अनवलोकन्तौ जृम्भन्तौ सालसावुभौ । बकवत्पलितौ प्रायः शुष्ककाष्ठसमाङ्‍गकौ

दोघेही डोळे उघडू शकत नव्हते, जांभया देत होते, बगळ्यासारखे अशक्त, केस पांढरे, आणि शरीर कोरड्या लाकडासारखे झाले होते.

क्षुत्क्षामौ तौ निरीक्ष्यैव पुनः स्वापपरायणौ । ऋषिश्चिन्तापरो जातः किं विधेयं मयेति च

त्या दोघांना उपाशीपोटी कृश झालेलं आणि पुन्हा झोपेत गुंतलेलं पाहून, ऋषी विचारात पडला, 'आता मी काय करावं?' असं त्याच्या मनात आलं.

अहो निद्रा कथं याति वृद्धत्वं च महत्तरम् । चिन्तयन् इति गोविन्दं स्मारयामास भार्गव

अरे, झोप कशी येते आणि इतकं वार्धक्य कसं येतं? असं मनात विचार करत भृगुपुत्र गोविंदाचं स्मरण करू लागला.

व्योमवाणी तदैवाभूत् मा ऋषे खिद्यतामिति । उद्यमः सफलस्तेऽयं भविष्यति न संशयः

तेव्हाच आकाशातून स्पष्ट आवाज आला, 'ऋषी, तू दुःखी होऊ नकोस. तुझा हा प्रयत्न नक्कीच फळाला येईल, यात शंका नाही.'

एतदर्थं तु सत्कर्म सुरर्षे त्वं समाचर । तत्ते कर्माभिधास्यन्ति साधवः साधुभूषणाः

याच कारणासाठी, हे देवऋषी, तू चांगली कर्मं कर. सज्जन, जे खरंच सद्गुणांनी शोभले आहेत, ते तुझ्या या कृतीचं वर्णन करतील.

सत्कर्मणि कृते तस्मिन् सनिद्रा वृद्धतानयोः । गमिष्यति क्षणाद्‌भक्तिः सर्वतः प्रसरिष्यति

जेव्हा ते सत्कर्म केलं जाईल, तेव्हा त्या दोघांमधील झोप आणि वार्धक्य क्षणात नाहीसं होईल आणि भक्ती सर्वत्र पसरू लागेल.

इत्याकाशवचः स्पष्टं तत्सर्वैरपि विश्रुतम् । नारदो विस्मयं लेभे नेदं ज्ञातमिति ब्रुवन्

असा तो आकाशवाणीचा स्पष्ट आवाज सर्वांनी ऐकला. नारदाला फारच आश्चर्य वाटलं आणि तो म्हणाला, 'हे मला माहीतच नव्हतं.'

नारद उवाच - अनयाऽऽकाशवाण्यापि गोप्यत्वेन निरूपितम् । किं वा तत्साधनं कार्यं येन कार्यं भवेत् तयोः

नारद म्हणाला, 'या आकाशवाणीनेही खरी गोष्ट गुप्त ठेवली आहे. नेमकं ते साधन काय, कोणतं कृत्य करावं लागेल, ज्यामुळे त्या दोघांचं कार्य साध्य होईल?'

क्व भविष्यन्ति सन्तस्ते कथं दास्यन्ति साधनम् । मयात्र किं प्रकर्तव्यं यदुक्तं व्योमभाषया

'ते सज्जन कुठे सापडतील, ते साधन कसं देतील? आणि इथे मी काय करावं, असं आकाशवाणीने सांगितलं आहे?'

सूत उवाच - तत्र द्वौ अपि संस्थाप्य निर्गतो नारदो मुनिः । तीर्थं तीर्थं विनिष्क्रम्य पृच्छन् मार्गे मुनीश्वरान्

सूतमुनी म्हणाले, 'त्या दोघांना तिथे ठेवून, नारदमुनी बाहेर पडले आणि एकेक तीर्थक्षेत्र फिरून, वाटेत भेटणाऱ्या मोठ्या ऋषींना विचारू लागले.'

वृत्तान्तः श्रूयते सर्वैः किंचित् निश्चित्य नोच्यते । असाध्यं केचन प्रोचुः दुर्ज्ञेयमिति चापरे । मूकीभूतास्तथान्ये तु कियन्तस्तु पलायिताः

सर्वांनी ती गोष्ट ऐकली, पण विचार करून कुणीच काही बोललं नाही. काहींनी ते अशक्य आहे असं म्हटलं, काहींनी ते समजायला कठीण आहे असं सांगितलं; काही जण गप्प बसले आणि थोडे जण तिथून निघून गेले.

हाहाकारो महानासीत् त्रैलोक्ये विस्मयावहः । वेदवेदान्तघोषैश्च गीतापाठैर्विबोधितम्

तीनही लोकांत मोठा गोंधळ माजला, सगळ्यांना आश्चर्य वाटलं; वेद, वेदांत आणि गीतेच्या पठणाने सर्वांना जाग आली.

भक्तिज्ञानविरागाणां नोदतिष्ठत् त्रिकं यदा उपायो नापरोऽस्तीति कर्णे कर्णेऽजपञ्जनाः

भक्ती, ज्ञान आणि वैराग्य हे तिघंही प्रकट होत नव्हते, म्हणून लोक एकमेकांच्या कानात कुजबुजू लागले, 'याला दुसरं काही उपाय नाही.'