श्रीमद्भागवतपुराणम्

जिज्ञासितात्म याथार्थ्यो मुनेर्व्याससुतादसौ । हित्वेदं नृप गङ्‌गायां यास्यत्यद्धा अकुतोभयम्

स्वतःचं खरं स्वरूप जाणून घेण्याची इच्छा त्याला होईल. तो व्यासपुत्र ऋषीकडून ऐकेल आणि मग आपलं शरीर गंगेत सोडून, राजन, निर्भयपणे थेट परमधामाला जाईल.

इति राज्ञ उपादिश्य विप्रा जातककोविदाः । लब्धापचितयः सर्वे प्रतिजग्मुः स्वकान् गृहान्

राजाला अशा प्रकारे सांगून, सर्व जाणकार ब्राह्मण, सन्मान मिळाल्यावर, आपापल्या घरी परतले.

स एष लोके विख्यातः परीक्षिदिति यत्प्रभुः । पूर्वं दृष्टमनुध्यायन् परीक्षेत नरेष्विह

तो या जगात परीक्षित या नावाने प्रसिद्ध आहे, कारण पूर्वी घडलेल्या गोष्टींचा विचार करून तो लोकांची परीक्षा घेईल.

स राजपुत्रो ववृधे आशु शुक्ल इवोडुपः । आपूर्यमाणः पितृभिः काष्ठाभिरिव सोऽन्वहम्

तो राजपुत्र चंद्रासारखा लवकर वाढला, जसा वडील दररोज लाकडाच्या तुकड्यांनी चंद्र वाढवतात तसा त्याला पोसले.

यक्ष्यमाणोऽश्वमेधेन ज्ञातिद्रोहजिहासया । राजा लब्धधनो दध्यौ अन्यत्र करदण्डयोः

आपल्या नातेवाईकांवर झालेल्या अन्यायाची भरपाई म्हणून अश्वमेध यज्ञ करण्याची इच्छा राजा करतो, आणि मिळालेल्या संपत्तीने तो कर आणि दंड याशिवाय इतर उपाय शोधतो.

तदभिप्रेतमालक्ष्य भ्रातरोऽच्युतचोदिताः । धनं प्रहीणमाजह्रुः उदीच्यां दिशि भूरिशः

त्याचा हेतू ओळखून, अच्युताच्या प्रेरणेने त्याचे भाऊ उत्तरे दिशेने जाऊन पुष्कळ संपत्ती घेऊन आले.

तेन सम्भृतसम्भारो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः । वाजिमेधैः त्रिभिर्भीतो यज्ञैः समयजत् हरिम्

अशी संपत्ती मिळवून, धर्मपुत्र युधिष्ठिराने भीती आणि भक्तीने तीन अश्वमेध यज्ञ करून श्रीहरीची पूजा केली.

आहूतो भगवान् राज्ञा याजयित्वा द्विजैर्नृपम् । उवास कतिचित् मासान् सुहृदां प्रियकाम्यया

राजाने बोलावल्यावर, भगवंताने ब्राह्मणांकडून राजाचा यज्ञ करून घेतला आणि आपल्या मित्रांवर प्रेमामुळे काही महिने तिथेच थांबला.

ततो राज्ञाभ्यनुज्ञातः कृष्णया सहबन्धुभिः । ययौ द्वारवतीं ब्रह्मन् सार्जुनो यदुभिर्वृतः

मग राजाने परवानगी दिल्यावर, कृष्ण आपल्या नातेवाईकांसह, अर्जुन व यादवांसोबत द्वारकेला गेला.

एतत्कौमारजं कर्म हरेरात्माहिमोक्षणम् । मृत्योः पौगण्डके बाला दृष्ट्वोचुर्विस्मिता व्रजे

हरिच्या बालपणीच्या या कृतीला, म्हणजे भक्ताचा उद्धार, व्रजातील मुलांनी आपल्या पौगंडावस्थेत पाहिले आणि आश्चर्याने त्याची चर्चा केली.

( मिश्र ) नैतद् विचित्रं मनुजार्भमायिनः परावराणां परमस्य वेधसः । अघोऽपि यत्स्पर्शनधौतपातकः प्रापात्मसाम्यं त्वसतां सुदुर्लभम्

मानव रूप घेणाऱ्या त्या परब्रह्मासाठी हे काही आश्चर्य नाही. अगदी अघासुरही, ज्याचे पाप त्याच्या स्पर्शाने धुतले गेले, त्याला आत्म्याशी एकरूपता मिळाली, जी दुष्टांना फारच दुर्मिळ आहे.

( वंशस्था ) सकृद्यदङ्‌गप्रतिमान्तराहिता मनोमयी भागवतीं ददौ गतिम् । स एव नित्यात्मसुखानुभूत्यभि व्युदस्तमायोऽन्तर्गतो हि किं पुनः

ज्याने एकदाच का होईना, भगवंताची प्रतिमा आपल्या मनात ठेवली, त्याला भक्तीचा श्रेष्ठ मार्ग मिळाला. मग जो माया सोडून नेहमीच आत्मसुख अनुभवतो, त्याचं काय विचारायचं!

श्रीसूत उवाच । ( इंद्रवज्रा ) इत्थं द्विजा यादवदेवदत्तः श्रुत्वा स्वरातुश्चरितं विचित्रम् । पप्रच्छ भूयोऽपि तदेव पुण्यं वैयासकिं यन्निगृहीतचेताः

सूतमुनी म्हणाले: अशा प्रकारे, यदुवंशीय श्रीकृष्णाची अद्भुत कृत्ये ऐकून, युधिष्ठिराने पुन्हा त्या पवित्र कथा ऐकण्यासाठी, पूर्णपणे तन्मय होऊन, शुकदेवांना विचारले.

श्रीराजोवाच । ( अनुष्टुप् ) ब्रह्मन् कालान्तरकृतं तत्कालीनं कथं भवेत् । यत्कौमारे हरिकृतं जगुः पौगण्डकेऽर्भकाः

राजा म्हणाला: ब्राह्मण, हरिने बालपणी जे केले, ते वेगळ्या काळात घडले असताना, मुलांनी पौगंडावस्थेत ते कसे गायले?

तद् ब्रूहि मे महायोगिन् परं कौतूहलं गुरो । नूनमेतद्धरेरेव माया भवति नान्यथा

महायोगी गुरुजी, मला हे अद्भुत रहस्य सांगावे, कारण हे नक्कीच हरिच्या मायेमुळेच घडले आहे, याला दुसरे कोणतेही कारण असू शकत नाही.

वयं धन्यतमा लोके गुरोऽपि क्षत्रबन्धवः । यत् पिबामो मुहुस्त्वत्तः पुण्यं कृष्णकथामृतम्

गुरुजी, आम्ही जगातले सर्वात भाग्यवान आहोत, जरी आम्ही केवळ क्षत्रिय नावापुरतेच असलो, कारण तुमच्याकडून आम्ही नेहमी कृष्णकथांचे पवित्र अमृत ऐकतो.

श्रीसूत उवाच । ( इंद्रवंशा ) इत्थं स्म पृष्टः स तु बादरायणिः तत्स्मारितानन्तहृताखिलेन्द्रियः । कृच्छ्रात् पुनर्लब्धबहिर्दृशिः शनैः प्रत्याह तं भागवतोत्तमोत्तम

श्रीसूतमुनी म्हणाले: असे विचारले असता, बादरायणपुत्र ज्यांची इंद्रिये अनंताच्या ध्यानात लीन झाली होती, ते स्मरण करून, मोठ्या प्रयत्नाने बाह्यदृष्टी मिळवून, हळूहळू त्या श्रेष्ठ भक्ताला उत्तर देऊ लागले.

इति चोक्तं द्विजश्रेष्ठा यत्पृष्टोऽहं इहास्मि वः । लीलावतारकर्माणि कीर्तितानीह सर्वशः

द्विजश्रेष्ठांनो, तुम्ही जसे विचारले तसे मी येथे प्रभूंच्या लीला आणि अवतारांची सर्व कर्मे सांगितली आहेत.

पतितः स्खलितश्चार्तः क्षुत्त्वा वा विवशो ब्रुवन् । हरये नम इत्युच्चैः मुच्यते सर्वपातकात्

कोणीही पडला असो, चुकला असो, दुःखी असो, जखमी असो किंवा अगतिक असो, जो मोठ्याने 'हरयेला नमस्कार' असे म्हणतो, तो सर्व पापांतून मुक्त होतो.

(उपेंद्रवज्रा) सङ्‌कीर्त्यमानो भगवान् अनन्तः श्रुतानुभावो व्यसनं हि पुंसाम् । प्रविश्य चित्तं विधुनोत्यशेषं यथा तमोऽर्कोऽभ्रमिवातिवातः

जेव्हा अनंत भगवंताचे कीर्तन केले जाते, ज्यांची महती ऐकण्याने कळते, तेव्हा ते लोकांच्या मनात प्रवेश करून त्यांचे सर्व दुःख दूर करतात, जसे सूर्य आणि जोरदार वारा अंधार व ढग दूर करतात.

(मिश्र-१२) मृषा गिरस्ता ह्यसतीरसत्कथा न कथ्यते यद्‌भगवानधोक्षजः । तदेव सत्यं तदुहैव मङ्‌गलं तदेव पुण्यं भगवद्‌गुणोदयम्

ज्या गोष्टींमध्ये भगवंताचे वर्णन नाही, त्या खोट्या व निरर्थक कथा सांगू नयेत; जेथे भगवंताची गुणगाथा आहे, तेच खरे, तेच मंगल, आणि तेच पवित्र आहे.

तदेव रम्यं रुचिरं नवं नवं तदेव शश्वन्मनसो महोत्सवम् । तदेव शोकार्णवशोषणं नृणां यदुत्तमःश्लोकयशोऽनुगीयते

जेथे उत्तम कीर्ती असलेल्या प्रभूंचे यश गायलं जातं, तेच नेहमी रम्य, मनोहारी, नित्यनवीन असतं; तेच मनाचा मोठा उत्सव आहे; आणि तेच लोकांच्या दुःखाच्या समुद्राला आटवते.

न यद्वचश्चित्रपदं हरेर्यशो जगत्पवित्रं प्रगृणीत कर्हिचित् । तद् ध्वाङ्‌क्षतीर्थं न तु हंससेवितं यत्राच्युतस्तत्र हि साधवोऽमलाः

जरी शब्द सुंदर असले, तरी जर त्यात हरिच्या कीर्तीचे गान नसेल, जे जगाला पावन करते, तर ते कावळ्यांच्या स्नानस्थळासारखे आहे, हंस तिथे जात नाहीत; जिथे अच्युत असतात, तिथेच शुद्ध भक्त असतात.

तद्वाग्विसर्गो जनताघसंप्लवो यस्मिन् प्रतिश्लोकमबद्धवत्यपि । नामान्यनन्तस्य यशोऽङ्‌कितानि यत् श्रृण्वन्ति गायन्ति गृणन्ति साधवः

ज्या वाणीच्या निर्मितीत, जरी ती छंदात अडखळली असली, तरी अनंताचे नाव व कीर्ती असते, ती लोकांच्या पापांना धुऊन टाकते; सज्जन ती ऐकतात, गातात आणि पाठ करतात.

नैष्कर्म्यमप्यच्युत भाववर्जितं न शोभते ज्ञानमलं निरञ्जनम् । कुतः पुनः शश्वदभद्रमीश्वरे न ह्यर्पितं कर्म यदप्यनुत्तमम्

अच्युत, तुझ्या भक्तिविना निष्काम कर्म किंवा शुद्ध ज्ञानसुद्धा शोभत नाही; मग इतर उत्तम कर्म जर प्रभूला अर्पण नसेल, तर त्यातून कायमस्वरूपी कल्याण कसे होईल?

यशःश्रियामेव परिश्रमः परो वर्णाश्रमाचारतपःश्रुतादिषु । अविस्मृतिः श्रीधरपादपद्मयोः गुणानुवादश्रवणादरादिभिर्हरेः

यश आणि संपत्ती मिळवण्यासाठी केलेला सर्व प्रयत्न, मग तो वर्णाश्रमधर्म, तप, किंवा वेदाध्ययन असो, तो तेव्हाच श्रेष्ठ ठरतो जेव्हा तो श्रीधराच्या चरणकमळांचे विस्मरण न होऊ देता, भक्तीने हरिच्या गुणांचे ऐकणे व गाणे यामुळे साधतो.

(मिश्र-११,१२) अविस्मृतिः कृष्णपदारविन्दयोः क्षिणोत्यभद्राणि च शं तनोति च । सत्त्वस्य शुद्धिं परमात्मभक्तिं ज्ञानं च विज्ञानविरागयुक्तम्

कृष्णाच्या चरणकमळांचे स्मरण सर्व अशुभ नष्ट करते आणि कल्याण देते; ते मन शुद्ध करते, परमात्म्याची भक्ती आणते, आणि ज्ञान, अनुभव व वैराग्यही देते.

(इंद्रवज्रा) यूयं द्विजाग्र्या बत भूरिभागा यच्छश्वदात्मन्यखिलात्मभूतम् । नारायणं देवमदेवमीशं अजस्रभावा भजताविवेश्य

खरंच, तुम्ही श्रेष्ठ द्विज फार भाग्यवान आहात, कारण तुम्ही नेहमी सर्वांच्या आत्म्यात वास करणाऱ्या, देवांचा देव, ईश्वर नारायणाची अखंड भक्ती मनाशी एकरूप करून करता.

(मिश्र-११,१२) अहं च संस्मारित आत्मतत्त्वं श्रुतं पुरा मे परमर्षिवक्त्रात् । प्रायोपवेशे नृपतेः परीक्षितः सदस्यृषीणां महतां च श्रृण्वताम्

आणि मलाही आत्मतत्त्वाची आठवण झाली, जे मी पूर्वी परमर्षींच्या मुखातून ऐकले होते, जेव्हा राजा परीक्षित उपवास करत होता आणि सभेत मोठ्या ऋषी व महात्मे उपस्थित होते.