श्रीमद्भागवतपुराणम्

हिरण्यं गां महीं ग्रामान् हस्त्यश्वान् नृपतिर्वरान् । प्रादात्स्वन्नं च विप्रेभ्यः प्रजातीर्थे स तीर्थवित्

तीर्थाचा अर्थ जाणणाऱ्या त्या राजानं, जन्माच्या पवित्र स्थळी ब्राह्मणांना सोनं, गायी, जमीन, गावे, हत्ती, घोडे आणि उत्तम अन्न दिलं.

तमूचुर्ब्राह्मणास्तुष्टा राजानं प्रश्रयान्वितम् । एष ह्यस्मिन् प्रजातन्तौ पुरूणां पौरवर्षभ

तेव्हा समाधानी ब्राह्मणांनी नम्र राजाला सांगितलं, 'पुरूवंशातील श्रेष्ठ राजा, या तुझ्या वंशात हाच तो आहे.'

दैवेनाप्रतिघातेन शुक्ले संस्थामुपेयुषि । रातो वोऽनुग्रहार्थाय विष्णुना प्रभविष्णुना

'दैवाच्या अडथळ्याशिवाय, जेव्हा शुभ काळ येईल, तेव्हा सर्वशक्तिमान विष्णूनं तुमच्या कल्याणासाठी याला पाठवलं आहे.'

तस्मान्नाम्ना विष्णुरात इति लोके बृहच्छ्रवाः । भविष्यति न सन्देहो महाभागवतो महान्

'म्हणून, याचं नाव जगात 'विष्णुरात' असं प्रसिद्ध होईल—विष्णूने राखलेला. यात शंका नाही, तो मोठा भक्त आणि महान पुरुष होईल.'

युधिष्ठिर उवाच । अप्येष वंश्यान् राजर्षीन् पुण्यश्लोकान् महात्मनः । अनुवर्तिता स्विद्यशसा साधुवादेन सत्तमाः

युधिष्ठिर म्हणाला, 'हा मुलगा आपल्या वंशातील पुण्यवान, कीर्तीमान, सज्जन राजर्षींच्या पावलावर पाऊल ठेवेल का? त्याचं नाव चांगल्या लोकांत आदरानं घेतलं जाईल का?'

ब्राह्मणा ऊचुः । पार्थ प्रजाविता साक्षात् इक्ष्वाकुरिव मानवः । ब्रह्मण्यः सत्यसन्धश्च रामो दाशरथिर्यथा

ब्राह्मण म्हणाले, 'पृथेच्या पुत्रा, हा मुलगा लोकांचा खरा रक्षणकर्ता असेल, माणसांत इक्ष्वाकूसारखा, ब्राह्मणांचा प्रिय आणि सत्यवचनाचा, जसा दशरथपुत्र राम होता.'

एष दाता शरण्यश्च यथा ह्यौशीनरः शिबिः । यशो वितनिता स्वानां दौष्यन्तिरिव यज्वनाम्

'हा दानशूर आणि आसरा देणारा असेल, जसा औशीनरांचा शिबी होता; आणि आपल्या लोकांची कीर्ती वाढवणारा, जसा यज्ञ करणाऱ्यांत दुष्यंताचा मुलगा होता.'

धन्विनामग्रणीरेष तुल्यश्चार्जुनयोर्द्वयोः । हुताश इव दुर्धर्षः समुद्र इव दुस्तरः

'हा धनुर्धारींमध्ये श्रेष्ठ असेल, दोन्ही अर्जुनांसारखा; अग्नीप्रमाणे जिंकता न येणारा आणि समुद्रासारखा ओलांडता न येणारा असेल.'

मृगेन्द्र इव विक्रान्तो निषेव्यो हिमवानिव । तितिक्षुर्वसुधेवासौ सहिष्णुः पितराविव

'तो पशूंमध्ये सिंहासारखा धाडसी, हिमालयासारखा स्थिर, पृथ्वीप्रमाणे सहनशील आणि आपल्या आईवडिलांसारखा सहिष्णु असेल.'

पितामहसमः साम्ये प्रसादे गिरिशोपमः । आश्रयः सर्वभूतानां यथा देवो रमाश्रयः

'तो आपल्या आजोबांसारखा समतेत, शंकरासारखा कृपाळू, सर्व जीवांचा आधार, जसा लक्ष्मीचा देव आहे.'

सर्वसद्‍गुणमाहात्म्ये एष कृष्णमनुव्रतः । रन्तिदेव इवोदारो ययातिरिव धार्मिकः

हा मुलगा श्रीकृष्णाच्या भक्तीत अखंड राहणारा आहे, त्याच्यात सर्व सद्गुण आणि मोठेपणा आहेत. तो रंतिदेवासारखा उदार आहे आणि ययातीसारखा धर्मनिष्ठ आहे.

धृत्या बलिसमः कृष्णे प्रह्राद इव सद्‍ग्रहः । आहर्तैषोऽश्वमेधानां वृद्धानां पर्युपासकः

धैर्यात तो बळी राजासारखा आहे, श्रीकृष्णावर प्रेम करण्यात प्रह्लादासारखा आहे. तो अश्वमेध यज्ञ करील आणि वडीलधाऱ्यांची सेवा करील.

राजर्षीणां जनयिता शास्ता चोत्पथगामिनाम् । निग्रहीता कलेरेष भुवो धर्मस्य कारणात्

तो राजर्षींचा वंश वाढवणारा होईल आणि चुकीच्या मार्गावर जाणाऱ्यांना वठणीवर आणील. धर्मासाठी तो पृथ्वीवर कलियुगाला रोखेल.

तक्षकादात्मनो मृत्युं द्विजपुत्रोपसर्जितात् । प्रपत्स्यत उपश्रुत्य मुक्तसङ्‌गः पदं हरेः

टक्षक सर्पामुळे, ऋषीपुत्राने सांगितलेल्या मृत्यूची वार्ता ऐकून, तो सर्व आसक्ती सोडून श्रीहरीचं धाम प्राप्त करील.

जिज्ञासितात्म याथार्थ्यो मुनेर्व्याससुतादसौ । हित्वेदं नृप गङ्‌गायां यास्यत्यद्धा अकुतोभयम्

स्वतःचं खरं स्वरूप जाणून घेण्याची इच्छा त्याला होईल. तो व्यासपुत्र ऋषीकडून ऐकेल आणि मग आपलं शरीर गंगेत सोडून, राजन, निर्भयपणे थेट परमधामाला जाईल.

इति राज्ञ उपादिश्य विप्रा जातककोविदाः । लब्धापचितयः सर्वे प्रतिजग्मुः स्वकान् गृहान्

राजाला अशा प्रकारे सांगून, सर्व जाणकार ब्राह्मण, सन्मान मिळाल्यावर, आपापल्या घरी परतले.

स एष लोके विख्यातः परीक्षिदिति यत्प्रभुः । पूर्वं दृष्टमनुध्यायन् परीक्षेत नरेष्विह

तो या जगात परीक्षित या नावाने प्रसिद्ध आहे, कारण पूर्वी घडलेल्या गोष्टींचा विचार करून तो लोकांची परीक्षा घेईल.

स राजपुत्रो ववृधे आशु शुक्ल इवोडुपः । आपूर्यमाणः पितृभिः काष्ठाभिरिव सोऽन्वहम्

तो राजपुत्र चंद्रासारखा लवकर वाढला, जसा वडील दररोज लाकडाच्या तुकड्यांनी चंद्र वाढवतात तसा त्याला पोसले.

यक्ष्यमाणोऽश्वमेधेन ज्ञातिद्रोहजिहासया । राजा लब्धधनो दध्यौ अन्यत्र करदण्डयोः

आपल्या नातेवाईकांवर झालेल्या अन्यायाची भरपाई म्हणून अश्वमेध यज्ञ करण्याची इच्छा राजा करतो, आणि मिळालेल्या संपत्तीने तो कर आणि दंड याशिवाय इतर उपाय शोधतो.

तदभिप्रेतमालक्ष्य भ्रातरोऽच्युतचोदिताः । धनं प्रहीणमाजह्रुः उदीच्यां दिशि भूरिशः

त्याचा हेतू ओळखून, अच्युताच्या प्रेरणेने त्याचे भाऊ उत्तरे दिशेने जाऊन पुष्कळ संपत्ती घेऊन आले.

तेन सम्भृतसम्भारो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः । वाजिमेधैः त्रिभिर्भीतो यज्ञैः समयजत् हरिम्

अशी संपत्ती मिळवून, धर्मपुत्र युधिष्ठिराने भीती आणि भक्तीने तीन अश्वमेध यज्ञ करून श्रीहरीची पूजा केली.

आहूतो भगवान् राज्ञा याजयित्वा द्विजैर्नृपम् । उवास कतिचित् मासान् सुहृदां प्रियकाम्यया

राजाने बोलावल्यावर, भगवंताने ब्राह्मणांकडून राजाचा यज्ञ करून घेतला आणि आपल्या मित्रांवर प्रेमामुळे काही महिने तिथेच थांबला.

ततो राज्ञाभ्यनुज्ञातः कृष्णया सहबन्धुभिः । ययौ द्वारवतीं ब्रह्मन् सार्जुनो यदुभिर्वृतः

मग राजाने परवानगी दिल्यावर, कृष्ण आपल्या नातेवाईकांसह, अर्जुन व यादवांसोबत द्वारकेला गेला.

एतत्कौमारजं कर्म हरेरात्माहिमोक्षणम् । मृत्योः पौगण्डके बाला दृष्ट्वोचुर्विस्मिता व्रजे

हरिच्या बालपणीच्या या कृतीला, म्हणजे भक्ताचा उद्धार, व्रजातील मुलांनी आपल्या पौगंडावस्थेत पाहिले आणि आश्चर्याने त्याची चर्चा केली.

( मिश्र ) नैतद् विचित्रं मनुजार्भमायिनः परावराणां परमस्य वेधसः । अघोऽपि यत्स्पर्शनधौतपातकः प्रापात्मसाम्यं त्वसतां सुदुर्लभम्

मानव रूप घेणाऱ्या त्या परब्रह्मासाठी हे काही आश्चर्य नाही. अगदी अघासुरही, ज्याचे पाप त्याच्या स्पर्शाने धुतले गेले, त्याला आत्म्याशी एकरूपता मिळाली, जी दुष्टांना फारच दुर्मिळ आहे.

( वंशस्था ) सकृद्यदङ्‌गप्रतिमान्तराहिता मनोमयी भागवतीं ददौ गतिम् । स एव नित्यात्मसुखानुभूत्यभि व्युदस्तमायोऽन्तर्गतो हि किं पुनः

ज्याने एकदाच का होईना, भगवंताची प्रतिमा आपल्या मनात ठेवली, त्याला भक्तीचा श्रेष्ठ मार्ग मिळाला. मग जो माया सोडून नेहमीच आत्मसुख अनुभवतो, त्याचं काय विचारायचं!

श्रीसूत उवाच । ( इंद्रवज्रा ) इत्थं द्विजा यादवदेवदत्तः श्रुत्वा स्वरातुश्चरितं विचित्रम् । पप्रच्छ भूयोऽपि तदेव पुण्यं वैयासकिं यन्निगृहीतचेताः

सूतमुनी म्हणाले: अशा प्रकारे, यदुवंशीय श्रीकृष्णाची अद्भुत कृत्ये ऐकून, युधिष्ठिराने पुन्हा त्या पवित्र कथा ऐकण्यासाठी, पूर्णपणे तन्मय होऊन, शुकदेवांना विचारले.

श्रीराजोवाच । ( अनुष्टुप् ) ब्रह्मन् कालान्तरकृतं तत्कालीनं कथं भवेत् । यत्कौमारे हरिकृतं जगुः पौगण्डकेऽर्भकाः

राजा म्हणाला: ब्राह्मण, हरिने बालपणी जे केले, ते वेगळ्या काळात घडले असताना, मुलांनी पौगंडावस्थेत ते कसे गायले?

तद् ब्रूहि मे महायोगिन् परं कौतूहलं गुरो । नूनमेतद्धरेरेव माया भवति नान्यथा

महायोगी गुरुजी, मला हे अद्भुत रहस्य सांगावे, कारण हे नक्कीच हरिच्या मायेमुळेच घडले आहे, याला दुसरे कोणतेही कारण असू शकत नाही.