श्रीमद्भागवतपुराणम्

सूत उवाच । अपीपलद्धर्मराजः पितृवद् रञ्जयन् प्रजाः । निःस्पृहः सर्वकामेभ्यः कृष्णपादानुसेवया

सूतमुनी म्हणाले: धर्मराज युधिष्ठिराने वडिलांसारखं प्रजेचं पालन केलं, आणि कृष्णाच्या सेवेमुळे सर्व इच्छांपासून निवृत्त राहिला.

सम्पदः क्रतवो लोका महिषी भ्रातरो मही । जम्बूद्वीपाधिपत्यं च यशश्च त्रिदिवं गतम्

त्याच्याकडे संपत्ती, यज्ञ, राज्य, राण्या, भाऊ, जंबूद्वीपाचं साम्राज्य आणि स्वर्गापर्यंत पोहोचलेली कीर्ती होती.

किं ते कामाः सुरस्पार्हा मुकुन्दमनसो द्विजाः । अधिजह्रुर्मुदं राज्ञः क्षुधितस्य यथेतरे

द्विजांनो, ज्याचं मन मुकुंदावर एकाग्र झालं आहे, त्याला स्वर्गातील देवतांनाही हव्या असलेल्या इच्छा काय कामाच्या? जसं उपाशी राजाला दुसऱ्या गोष्टींनी आनंद मिळतो, तसंच त्यालाही त्या गोष्टींनी आनंद मिळाला.

मातुर्गर्भगतो वीरः स तदा भृगुनन्दन । ददर्श पुरुषं कञ्चिद् दह्यमानोऽस्त्रतेजसा

भृगुनंदना, त्या वेळी तो शूर मुलगा आईच्या पोटात असतानाच, अस्त्राच्या तेजाने जळत असताना, त्याने एक अद्भुत पुरुष पाहिला.

अङ्‌गुष्ठमात्रममलं स्फुरत् पुरट मौलिनम् । अपीव्यदर्शनं श्यामं तडिद् वाससमच्युतम्

त्याने अंगठ्याएवढं, निर्मळ, तेजस्वी, सोन्याच्या मुकुटानं शोभलेलं, काळसर रंगाचं, सुंदर दिसणारं, पिवळ्या वस्त्रातलं आणि कधीही न बदलणारं असं रूप पाहिलं.

श्रीमद् दीर्घचतुर्बाहुं तप्तकाञ्चन कुण्डलम् । क्षतजाक्षं गदापाणिं आत्मनः सर्वतो दिशम् । परिभ्रमन्तं उल्काभां भ्रामयन्तं गदां मुहुः

तो तेजस्वी पुरुष चार लांब हातांचा, तापलेल्या सोन्याच्या कुंडलांनी सजलेला, रक्तासारख्या डोळ्यांचा, हातात गदा असलेला, त्या मुलाभोवती सर्व दिशांना फिरत होता आणि तो गदा उल्केसारखी वारंवार फिरवत होता.

अस्त्रतेजः स्वगदया नीहारमिव गोपतिः । विधमन्तं सन्निकर्षे पर्यैक्षत क इत्यसौ

त्याने स्वतःच्या गदेनं त्या अस्त्राचं तेज जसं गवळ्याचा राजा धुकं दूर करतो तसं दूर केलं, आणि ते पाहून तो मुलगा मनात विचार करत राहिला, 'हा कोण आहे?'

विधूय तदमेयात्मा भगवान् धर्मगुब् विभुः । मिषतो दशमासस्य तत्रैवान्तर्दधे हरिः

मग तो अनंत, सर्वत्र व्यापलेला, धर्माचं रक्षण करणारा भगवान, ते संकट दूर करून, दहा महिने पूर्ण होताच त्या मुलाच्या डोळ्यांसमोरच अदृश्य झाला.

ततः सर्वगुणोदर्के सानुकूल ग्रहोदये । जज्ञे वंशधरः पाण्डोः भूयः पाण्डुरिवौजसा

नंतर, सर्व शुभ गुण फुलले आणि ग्रहांची स्थिती अनुकूल झाली, तेव्हा पांडूंच्या वंशाचा वारस पुन्हा पांडूप्रमाणेच सामर्थ्यानं जन्माला आला.

तस्य प्रीतमना राजा विप्रैर्धौम्य कृपादिभिः । जातकं कारयामास वाचयित्वा च मङ्‌गलम्

राजा अत्यंत आनंदित मनानं, धौम्य, कृप आणि इतर ब्राह्मणांकडून त्या मुलाचं जन्मकुंडली मांडून घेतली आणि मंगलकार्यही करवून घेतलं.

हिरण्यं गां महीं ग्रामान् हस्त्यश्वान् नृपतिर्वरान् । प्रादात्स्वन्नं च विप्रेभ्यः प्रजातीर्थे स तीर्थवित्

तीर्थाचा अर्थ जाणणाऱ्या त्या राजानं, जन्माच्या पवित्र स्थळी ब्राह्मणांना सोनं, गायी, जमीन, गावे, हत्ती, घोडे आणि उत्तम अन्न दिलं.

तमूचुर्ब्राह्मणास्तुष्टा राजानं प्रश्रयान्वितम् । एष ह्यस्मिन् प्रजातन्तौ पुरूणां पौरवर्षभ

तेव्हा समाधानी ब्राह्मणांनी नम्र राजाला सांगितलं, 'पुरूवंशातील श्रेष्ठ राजा, या तुझ्या वंशात हाच तो आहे.'

दैवेनाप्रतिघातेन शुक्ले संस्थामुपेयुषि । रातो वोऽनुग्रहार्थाय विष्णुना प्रभविष्णुना

'दैवाच्या अडथळ्याशिवाय, जेव्हा शुभ काळ येईल, तेव्हा सर्वशक्तिमान विष्णूनं तुमच्या कल्याणासाठी याला पाठवलं आहे.'

तस्मान्नाम्ना विष्णुरात इति लोके बृहच्छ्रवाः । भविष्यति न सन्देहो महाभागवतो महान्

'म्हणून, याचं नाव जगात 'विष्णुरात' असं प्रसिद्ध होईल—विष्णूने राखलेला. यात शंका नाही, तो मोठा भक्त आणि महान पुरुष होईल.'

युधिष्ठिर उवाच । अप्येष वंश्यान् राजर्षीन् पुण्यश्लोकान् महात्मनः । अनुवर्तिता स्विद्यशसा साधुवादेन सत्तमाः

युधिष्ठिर म्हणाला, 'हा मुलगा आपल्या वंशातील पुण्यवान, कीर्तीमान, सज्जन राजर्षींच्या पावलावर पाऊल ठेवेल का? त्याचं नाव चांगल्या लोकांत आदरानं घेतलं जाईल का?'

ब्राह्मणा ऊचुः । पार्थ प्रजाविता साक्षात् इक्ष्वाकुरिव मानवः । ब्रह्मण्यः सत्यसन्धश्च रामो दाशरथिर्यथा

ब्राह्मण म्हणाले, 'पृथेच्या पुत्रा, हा मुलगा लोकांचा खरा रक्षणकर्ता असेल, माणसांत इक्ष्वाकूसारखा, ब्राह्मणांचा प्रिय आणि सत्यवचनाचा, जसा दशरथपुत्र राम होता.'

एष दाता शरण्यश्च यथा ह्यौशीनरः शिबिः । यशो वितनिता स्वानां दौष्यन्तिरिव यज्वनाम्

'हा दानशूर आणि आसरा देणारा असेल, जसा औशीनरांचा शिबी होता; आणि आपल्या लोकांची कीर्ती वाढवणारा, जसा यज्ञ करणाऱ्यांत दुष्यंताचा मुलगा होता.'

धन्विनामग्रणीरेष तुल्यश्चार्जुनयोर्द्वयोः । हुताश इव दुर्धर्षः समुद्र इव दुस्तरः

'हा धनुर्धारींमध्ये श्रेष्ठ असेल, दोन्ही अर्जुनांसारखा; अग्नीप्रमाणे जिंकता न येणारा आणि समुद्रासारखा ओलांडता न येणारा असेल.'

मृगेन्द्र इव विक्रान्तो निषेव्यो हिमवानिव । तितिक्षुर्वसुधेवासौ सहिष्णुः पितराविव

'तो पशूंमध्ये सिंहासारखा धाडसी, हिमालयासारखा स्थिर, पृथ्वीप्रमाणे सहनशील आणि आपल्या आईवडिलांसारखा सहिष्णु असेल.'

पितामहसमः साम्ये प्रसादे गिरिशोपमः । आश्रयः सर्वभूतानां यथा देवो रमाश्रयः

'तो आपल्या आजोबांसारखा समतेत, शंकरासारखा कृपाळू, सर्व जीवांचा आधार, जसा लक्ष्मीचा देव आहे.'

सर्वसद्‍गुणमाहात्म्ये एष कृष्णमनुव्रतः । रन्तिदेव इवोदारो ययातिरिव धार्मिकः

हा मुलगा श्रीकृष्णाच्या भक्तीत अखंड राहणारा आहे, त्याच्यात सर्व सद्गुण आणि मोठेपणा आहेत. तो रंतिदेवासारखा उदार आहे आणि ययातीसारखा धर्मनिष्ठ आहे.

धृत्या बलिसमः कृष्णे प्रह्राद इव सद्‍ग्रहः । आहर्तैषोऽश्वमेधानां वृद्धानां पर्युपासकः

धैर्यात तो बळी राजासारखा आहे, श्रीकृष्णावर प्रेम करण्यात प्रह्लादासारखा आहे. तो अश्वमेध यज्ञ करील आणि वडीलधाऱ्यांची सेवा करील.

राजर्षीणां जनयिता शास्ता चोत्पथगामिनाम् । निग्रहीता कलेरेष भुवो धर्मस्य कारणात्

तो राजर्षींचा वंश वाढवणारा होईल आणि चुकीच्या मार्गावर जाणाऱ्यांना वठणीवर आणील. धर्मासाठी तो पृथ्वीवर कलियुगाला रोखेल.

तक्षकादात्मनो मृत्युं द्विजपुत्रोपसर्जितात् । प्रपत्स्यत उपश्रुत्य मुक्तसङ्‌गः पदं हरेः

टक्षक सर्पामुळे, ऋषीपुत्राने सांगितलेल्या मृत्यूची वार्ता ऐकून, तो सर्व आसक्ती सोडून श्रीहरीचं धाम प्राप्त करील.

जिज्ञासितात्म याथार्थ्यो मुनेर्व्याससुतादसौ । हित्वेदं नृप गङ्‌गायां यास्यत्यद्धा अकुतोभयम्

स्वतःचं खरं स्वरूप जाणून घेण्याची इच्छा त्याला होईल. तो व्यासपुत्र ऋषीकडून ऐकेल आणि मग आपलं शरीर गंगेत सोडून, राजन, निर्भयपणे थेट परमधामाला जाईल.

इति राज्ञ उपादिश्य विप्रा जातककोविदाः । लब्धापचितयः सर्वे प्रतिजग्मुः स्वकान् गृहान्

राजाला अशा प्रकारे सांगून, सर्व जाणकार ब्राह्मण, सन्मान मिळाल्यावर, आपापल्या घरी परतले.

स एष लोके विख्यातः परीक्षिदिति यत्प्रभुः । पूर्वं दृष्टमनुध्यायन् परीक्षेत नरेष्विह

तो या जगात परीक्षित या नावाने प्रसिद्ध आहे, कारण पूर्वी घडलेल्या गोष्टींचा विचार करून तो लोकांची परीक्षा घेईल.

स राजपुत्रो ववृधे आशु शुक्ल इवोडुपः । आपूर्यमाणः पितृभिः काष्ठाभिरिव सोऽन्वहम्

तो राजपुत्र चंद्रासारखा लवकर वाढला, जसा वडील दररोज लाकडाच्या तुकड्यांनी चंद्र वाढवतात तसा त्याला पोसले.

यक्ष्यमाणोऽश्वमेधेन ज्ञातिद्रोहजिहासया । राजा लब्धधनो दध्यौ अन्यत्र करदण्डयोः

आपल्या नातेवाईकांवर झालेल्या अन्यायाची भरपाई म्हणून अश्वमेध यज्ञ करण्याची इच्छा राजा करतो, आणि मिळालेल्या संपत्तीने तो कर आणि दंड याशिवाय इतर उपाय शोधतो.