श्रीमद्भागवतपुराणम्

ते तत्र ददृशुर्बाला महासत्त्वमवस्थितम् । तत्रसुर्वज्रनिर्भिन्नं गिरेः शृङ्‌गमिव च्युतम्

तेथे त्या मुलांनी एक मोठं, भव्य रूप उभं असलेलं पाहिलं, जणू काही इंद्राच्या वज्राने फोडलेल्या डोंगराच्या शिखरासारखं ते दिसत होतं.

स वै बको नाम महानसुरो बकरूपधृक् । आगत्य सहसा कृष्णं तीक्ष्णतुण्डोऽग्रसद्‍बली

तो मोठा राक्षस बक नावाचा होता, ज्याने बकाच्या रूपात येऊन, अचानक आपल्या तीक्ष्ण चोचीने कृष्णाला जोरात पकडलं.

कृष्णं महाबकग्रस्तं दृष्ट्वा रामादयोऽर्भकाः । बभूवुरिन्द्रियाणीव विना प्राणं विचेतसः

कृष्णाला त्या मोठ्या बकाने गिळलेलं पाहून, राम आणि इतर सगळे मुलं जणू प्राणाविना इंद्रियांसारखे गोंधळून गेले.

( मिश्र ) तं तालुमूलं प्रदहन्तमग्निवद् गोपालसूनुं पितरं जगद्‍गुरोः । चच्छर्द सद्योऽतिरुषाक्षतं बकः तुण्डेन हन्तुं पुनरभ्यपद्यत

पण गवळ्याचा मुलगा, जगाचा गुरु, त्याने बकाच्या तोंडाच्या मुळाशी अग्नीप्रमाणे जाळलं. त्यामुळे प्रचंड वेदनेने बकाने कृष्णाला लगेच थुंकून दिलं आणि रागाने पुन्हा त्याला मारण्यासाठी चोच पुढे केली.

तं आपतन्तं स निगृह्य तुण्डयोः दोर्भ्यां बकं कंससखं सतां पतिः । पश्यत्सु बालेषु ददार लीलया मुदावहो वीरणवद् दिवौकसाम्

तो बका पुन्हा झेपावताच, कृष्णाने आपल्या हातांनी त्याला चोचीने पकडलं आणि मुलांच्या डोळ्यांसमोरच सहजपणे त्याला फाडलं, जणू देवांमधला वीर शत्रूला सहज हरवतो, आणि सर्वांना आनंद दिला.

तदा बकारिं सुरलोकवासिनः समाकिरन् नन्दनमल्लिकादिभिः । समीडिरे चानकशङ्‌खसंस्तवैः तद्वीक्ष्य गोपालसुता विसिस्मिरे

तेव्हा देवलोकातील लोकांनी बकाचा शत्रू असलेल्या कृष्णावर नंदनवनातील फुलं, मल्लिका आणि इतर फुलांचा वर्षाव केला, आणि ढोल, शंख, स्तुती यांनी त्याचं गौरव केलं. हे पाहून गवळ्यांची मुलं आश्चर्यचकित झाली.

मुक्तं बकास्याद् उपलभ्य बालका रामादयः प्राणमिवेन्द्रियो गणः । स्थानागतं तं परिरभ्य निर्वृताः प्रणीय वत्सान् व्रजमेत्य तज्जगुः

कृष्ण बकाच्या तोंडातून सुटल्यावर, रामासह सगळ्या मुलांना जणू त्यांच्या इंद्रियांना पुन्हा प्राण मिळाले. त्यांनी आनंदाने कृष्णाला मिठी मारली, वासरं गोळा केली आणि गात-गात व्रजात परतले.

( अनुष्टुप् ) श्रुत्वा तद् विस्मिता गोपा गोप्यश्चातिप्रियादृताः । प्रेत्य आगतमिवोत्सुक्याद् ऐक्षन्त तृषितेक्षणाः

हे ऐकून गवळे आणि त्यांच्या बायका, मोठ्या प्रेमाने आणि आश्चर्याने भरून, जणू कृष्ण मृत्यूपासून परत आला आहे अशा तळमळीने त्याच्याकडे पाहू लागले.

अहो बतास्य बालस्य बहवो मृत्यवोऽभवन् । अप्यासीद् विप्रियं तेषां कृतं पूर्वं यतो भयम्

अरे बापरे, या मुलावर किती संकटं आली! कदाचित आमच्या कुठल्या तरी पूर्वीच्या चुकीमुळेच हे भीतीचं कारण झालं असावं.

अथापि अभिभवन्त्येनं नैव ते घोरदर्शनाः । जिघांसयैनमासाद्य नश्यन्त्यग्नौ पतङ्‌गवत्

तरीही, हे भयंकर दिसणारे राक्षस त्याला काहीच करू शकत नाहीत; मारण्याच्या हेतूने जरी आले तरी, ते जणू अग्नीत पतंग जळून जातात तसे नष्ट होतात.

अहो ब्रह्मविदां वाचो नासत्याः सन्ति कर्हिचित् । गर्गो यदाह भगवान् अन्वभावि तथैव तत्

खरंच, ब्रह्मज्ञान असणाऱ्यांची वचने कधीच खोटी ठरत नाहीत; गार्ग ऋषींनी जे सांगितलं, ते अगदी तसंच घडलं.

इति नन्दादयो गोपाः कृष्णरामकथां मुदा । कुर्वन्तो रममाणाश्च नाविन्दन् भववेदनाम्

अशा प्रकारे, नंद आणि इतर गवळे कृष्ण-रामांच्या गोष्टींमध्ये रमून, आनंदात दिवस घालवीत, जगाच्या दुःखाची जाणीवही त्यांना होत नव्हती.

एवं विहारैः कौमारैः कौमारं जहतुर्व्रजे । निलायनैः सेतुबन्धैः मर्कटोत्प्लवनादिभिः

अशा बाललीलांमध्ये—लपाछपी, बांधकाम, माकडासारख्या उड्या—व्रजातील त्यांचं बालपण आनंदात गेलं.

शौनक उवाच । अश्वत्थाम्नोपसृष्टेन ब्रह्मशीर्ष्णोरुतेजसा । उत्तराया हतो गर्भ ईशेनाजीवितः पुनः

शौनक म्हणाले: अश्वत्थाम्याच्या ब्रह्मास्त्राच्या तेजाने उत्तरेच्या पोटीचं मूल मारलं गेलं, पण परमेश्वराच्या कृपेने त्याला पुन्हा जीव मिळाला.

तस्य जन्म महाबुद्धेः कर्माणि च महात्मनः । निधनं च यथैवासीत् स प्रेत्य गतवान् यथा

त्या महान बुद्धीच्या, महात्म्याच्या जन्माची, त्याच्या कृत्यांची, आणि शेवटी त्याचा अंत कसा झाला, मृत्यूनंतर तो कुठे गेला, हे आम्हाला ऐकायचं आहे.

तदिदं श्रोतुमिच्छामो गदितुं यदि मन्यसे । ब्रूहि नः श्रद्दधानानां यस्य ज्ञानमदाच्छुकः

हे सर्व आम्हाला ऐकायला आवडेल, जर तुला योग्य वाटलं तर सांग. आम्ही श्रद्धेने ऐकणारे आहोत, ज्यांना शुकदेवांनी हे ज्ञान दिलं.

सूत उवाच । अपीपलद्धर्मराजः पितृवद् रञ्जयन् प्रजाः । निःस्पृहः सर्वकामेभ्यः कृष्णपादानुसेवया

सूतमुनी म्हणाले: धर्मराज युधिष्ठिराने वडिलांसारखं प्रजेचं पालन केलं, आणि कृष्णाच्या सेवेमुळे सर्व इच्छांपासून निवृत्त राहिला.

सम्पदः क्रतवो लोका महिषी भ्रातरो मही । जम्बूद्वीपाधिपत्यं च यशश्च त्रिदिवं गतम्

त्याच्याकडे संपत्ती, यज्ञ, राज्य, राण्या, भाऊ, जंबूद्वीपाचं साम्राज्य आणि स्वर्गापर्यंत पोहोचलेली कीर्ती होती.

किं ते कामाः सुरस्पार्हा मुकुन्दमनसो द्विजाः । अधिजह्रुर्मुदं राज्ञः क्षुधितस्य यथेतरे

द्विजांनो, ज्याचं मन मुकुंदावर एकाग्र झालं आहे, त्याला स्वर्गातील देवतांनाही हव्या असलेल्या इच्छा काय कामाच्या? जसं उपाशी राजाला दुसऱ्या गोष्टींनी आनंद मिळतो, तसंच त्यालाही त्या गोष्टींनी आनंद मिळाला.

मातुर्गर्भगतो वीरः स तदा भृगुनन्दन । ददर्श पुरुषं कञ्चिद् दह्यमानोऽस्त्रतेजसा

भृगुनंदना, त्या वेळी तो शूर मुलगा आईच्या पोटात असतानाच, अस्त्राच्या तेजाने जळत असताना, त्याने एक अद्भुत पुरुष पाहिला.

अङ्‌गुष्ठमात्रममलं स्फुरत् पुरट मौलिनम् । अपीव्यदर्शनं श्यामं तडिद् वाससमच्युतम्

त्याने अंगठ्याएवढं, निर्मळ, तेजस्वी, सोन्याच्या मुकुटानं शोभलेलं, काळसर रंगाचं, सुंदर दिसणारं, पिवळ्या वस्त्रातलं आणि कधीही न बदलणारं असं रूप पाहिलं.

श्रीमद् दीर्घचतुर्बाहुं तप्तकाञ्चन कुण्डलम् । क्षतजाक्षं गदापाणिं आत्मनः सर्वतो दिशम् । परिभ्रमन्तं उल्काभां भ्रामयन्तं गदां मुहुः

तो तेजस्वी पुरुष चार लांब हातांचा, तापलेल्या सोन्याच्या कुंडलांनी सजलेला, रक्तासारख्या डोळ्यांचा, हातात गदा असलेला, त्या मुलाभोवती सर्व दिशांना फिरत होता आणि तो गदा उल्केसारखी वारंवार फिरवत होता.

अस्त्रतेजः स्वगदया नीहारमिव गोपतिः । विधमन्तं सन्निकर्षे पर्यैक्षत क इत्यसौ

त्याने स्वतःच्या गदेनं त्या अस्त्राचं तेज जसं गवळ्याचा राजा धुकं दूर करतो तसं दूर केलं, आणि ते पाहून तो मुलगा मनात विचार करत राहिला, 'हा कोण आहे?'

विधूय तदमेयात्मा भगवान् धर्मगुब् विभुः । मिषतो दशमासस्य तत्रैवान्तर्दधे हरिः

मग तो अनंत, सर्वत्र व्यापलेला, धर्माचं रक्षण करणारा भगवान, ते संकट दूर करून, दहा महिने पूर्ण होताच त्या मुलाच्या डोळ्यांसमोरच अदृश्य झाला.

ततः सर्वगुणोदर्के सानुकूल ग्रहोदये । जज्ञे वंशधरः पाण्डोः भूयः पाण्डुरिवौजसा

नंतर, सर्व शुभ गुण फुलले आणि ग्रहांची स्थिती अनुकूल झाली, तेव्हा पांडूंच्या वंशाचा वारस पुन्हा पांडूप्रमाणेच सामर्थ्यानं जन्माला आला.

तस्य प्रीतमना राजा विप्रैर्धौम्य कृपादिभिः । जातकं कारयामास वाचयित्वा च मङ्‌गलम्

राजा अत्यंत आनंदित मनानं, धौम्य, कृप आणि इतर ब्राह्मणांकडून त्या मुलाचं जन्मकुंडली मांडून घेतली आणि मंगलकार्यही करवून घेतलं.

हिरण्यं गां महीं ग्रामान् हस्त्यश्वान् नृपतिर्वरान् । प्रादात्स्वन्नं च विप्रेभ्यः प्रजातीर्थे स तीर्थवित्

तीर्थाचा अर्थ जाणणाऱ्या त्या राजानं, जन्माच्या पवित्र स्थळी ब्राह्मणांना सोनं, गायी, जमीन, गावे, हत्ती, घोडे आणि उत्तम अन्न दिलं.

तमूचुर्ब्राह्मणास्तुष्टा राजानं प्रश्रयान्वितम् । एष ह्यस्मिन् प्रजातन्तौ पुरूणां पौरवर्षभ

तेव्हा समाधानी ब्राह्मणांनी नम्र राजाला सांगितलं, 'पुरूवंशातील श्रेष्ठ राजा, या तुझ्या वंशात हाच तो आहे.'

दैवेनाप्रतिघातेन शुक्ले संस्थामुपेयुषि । रातो वोऽनुग्रहार्थाय विष्णुना प्रभविष्णुना

'दैवाच्या अडथळ्याशिवाय, जेव्हा शुभ काळ येईल, तेव्हा सर्वशक्तिमान विष्णूनं तुमच्या कल्याणासाठी याला पाठवलं आहे.'