श्रीमद्भागवतपुराणम्

यद्यप्यसौ पार्श्वगतो रहोगतः तथापि तस्याङ्‌घ्रियुगं नवं नवम् । पदे पदे का विरमेत तत्पदात् चलापि यच्छ्रीर्न जहाति कर्हिचित्

तो अगदी जवळ असूनही, त्याच्या पायांची नवलाई त्यांना प्रत्येक क्षणी नवीच वाटे; मग ज्या स्त्रीला त्याच्या पायांपासून दूर राहता येईल, जेव्हा चंचल लक्ष्मीही त्यांना कधीच सोडत नाही?

एवं नृपाणां क्षितिभारजन्मनां अक्षौहिणीभिः परिवृत्ततेजसाम् । विधाय वैरं श्वसनो यथानलं मिथो वधेनोपरतो निरायुधः

अशा प्रकारे, पृथ्वीवरील भार म्हणून जन्मलेल्या राजांमध्ये, त्यांच्या सैन्यांनी एकमेकांवर वैर निर्माण करून, जसा वारा अग्नी विझवतो तसा, त्याने त्यांचा परस्पर संहार घडवून आणला आणि स्वतः शस्त्र सोडून बाजूला राहिला.

स एष नरलोकेऽस्मिन् अवतीर्णः स्वमायया । रेमे स्त्रीरत्‍नकूटस्थो भगवान् प्राकृतो यथा

तो भगवंत, स्वतःच्या मायेमुळे या माणसांच्या लोकात अवतरला आणि उत्तम स्त्रियांच्या संगतीत, जणू काही तो सामान्य मनुष्य आहे असे भासत, आनंदाने रमला.

उद्दामभाव पिशुनामल वल्गुहास । व्रीडावलोकनिहतो मदनोऽपि यासाम् ॥ सम्मुह्य चापमजहात् प्रमदोत्तमास्ता । यस्येन्द्रियं विमथितुं कुहकैर्न शेकुः

त्यांच्या उत्कट नजरा, लाजरे हास्य आणि कातर कटाक्ष यामुळे मदनही गोंधळून आपले धनुष्य बाजूला ठेवतो; तरीही त्या श्रेष्ठ स्त्रिया कितीही युक्त्या केल्या, तरी त्याच्या इंद्रियांना कधीच विचलित करू शकल्या नाहीत.

तमयं मन्यते लोको ह्यसङ्‌गमपि सङ्‌गिनम् । आत्मौपम्येन मनुजं व्यापृण्वानं यतोऽबुधः

लोक अज्ञानामुळे, तो काही गोष्टींमध्ये गुंतलेला आहे असे समजतात, जरी तो निर्लिप्त असतो, कारण ते स्वतःच्या प्रमाणावरच माणसाचे आकलन करतात.

एतत् ईशनमीशस्य प्रकृतिस्थोऽपि तद्‍गुणैः । न युज्यते सदाऽत्मस्थैः यथा बुद्धिस्तदाश्रया

हीच परमेश्वराची प्रभुता आहे: तो जरी प्रकृतीमध्ये वावरत असला, तरी तिच्या गुणांनी कधीच बांधला जात नाही, जसे त्याच्या आश्रयाने राहणाऱ्यांची बुद्धीही त्या गुणांनी प्रभावित होत नाही.

तं मेनिरेऽबला मूढाः स्त्रैणं चानुव्रतं रहः । अप्रमाणविदो भर्तुः ईश्वरं मतयो यथा

त्या अज्ञ स्त्रिया, आपल्या पतीचे खरे स्वरूप न ओळखता, त्याला फक्त आपला पुरुष, आपल्यावर प्रेम करणारा समजत, जसे सामान्य बुद्धीचे लोक परमेश्वरालाही मर्यादितच समजतात.

वृषायमाणौ नर्दन्तौ युयुधाते परस्परम् । अनुकृत्य रुतैर्जन्तून् चेरतुः प्राकृतौ यथा

ते दोघे, जणू काही सामान्य प्राणी आहेत असे भासत, एकमेकांशी झुंजत, गोंगाट करत, जनावरांसारखे आवाज काढत खेळू लागले.

कदाचिद् यमुनातीरे वत्सान् चारयतोः स्वकैः । वयस्यैः कृष्णबलयोः जिघांसुर्दैत्य आगमत्

एकदा, कृष्ण व बलराम आपल्या मित्रांसह यमुनेच्या काठी वासरांना चारत होते, तेव्हा एक राक्षस त्यांना मारण्याच्या उद्देशाने आला.

तं वत्सरूपिणं वीक्ष्य वत्सयूथगतं हरिः । दर्शयन् बलदेवाय शनैर्मुग्ध इवासदत्

तो राक्षस वासराच्या रूपात कळपात मिसळलेला पाहून, हरीने बालिशपणे हळूच बसून बलरामाला तो दाखवला.

गृहीत्वा अपरपादाभ्यां सहलाङ्‌गूलमच्युतः । भ्रामयित्वा कपित्थाग्रे प्राहिणोद् गतजीवितम् । स कपित्थैर्महाकायः पात्यमानैः पपात ह

नंतर अच्युताने त्याला शेपूटासकट मागच्या पायांनी पकडले, गोल गोल फिरवून कपीठाच्या झाडावर फेकले; मोठ्या शरीराचा तो राक्षस झाडावरून पडणाऱ्या फळांनी लागून खाली कोसळला.

तं वीक्ष्य विस्मिता बालाः शशंसुः साधु साध्विति । देवाश्च परिसन्तुष्टा बभूवुः पुष्पवर्षिणः

हे पाहून, त्या मुलांनी आश्चर्याने 'वा! वा!' असे म्हणून कौतुक केले, आणि देवांनी आनंदाने फुलांचा वर्षाव केला.

तौ वत्सपालकौ भूत्वा सर्वलोकैकपालकौ । सप्रातराशौ गोवत्सान् चारयन्तौ विचेरतुः

सर्व लोकांचे रक्षण करणारे असूनही, ते दोघे वासरांचे राखणारे मुलगे म्हणून वागत, सकाळचा नाश्ता करून वासरांना चारत फिरत.

स्वं स्वं वत्सकुलं सर्वे पाययिष्यन्त एकदा । गत्वा जलाशयाभ्याशं पाययित्वा पपुर्जलम्

एकदा, प्रत्येक मुलाने आपापल्या वासरांच्या कळपाला पाण्याच्या काठी नेले; वासरांना पाणी पाजून, मग स्वतःही पाणी प्याले.

ते तत्र ददृशुर्बाला महासत्त्वमवस्थितम् । तत्रसुर्वज्रनिर्भिन्नं गिरेः शृङ्‌गमिव च्युतम्

तेथे त्या मुलांनी एक मोठं, भव्य रूप उभं असलेलं पाहिलं, जणू काही इंद्राच्या वज्राने फोडलेल्या डोंगराच्या शिखरासारखं ते दिसत होतं.

स वै बको नाम महानसुरो बकरूपधृक् । आगत्य सहसा कृष्णं तीक्ष्णतुण्डोऽग्रसद्‍बली

तो मोठा राक्षस बक नावाचा होता, ज्याने बकाच्या रूपात येऊन, अचानक आपल्या तीक्ष्ण चोचीने कृष्णाला जोरात पकडलं.

कृष्णं महाबकग्रस्तं दृष्ट्वा रामादयोऽर्भकाः । बभूवुरिन्द्रियाणीव विना प्राणं विचेतसः

कृष्णाला त्या मोठ्या बकाने गिळलेलं पाहून, राम आणि इतर सगळे मुलं जणू प्राणाविना इंद्रियांसारखे गोंधळून गेले.

( मिश्र ) तं तालुमूलं प्रदहन्तमग्निवद् गोपालसूनुं पितरं जगद्‍गुरोः । चच्छर्द सद्योऽतिरुषाक्षतं बकः तुण्डेन हन्तुं पुनरभ्यपद्यत

पण गवळ्याचा मुलगा, जगाचा गुरु, त्याने बकाच्या तोंडाच्या मुळाशी अग्नीप्रमाणे जाळलं. त्यामुळे प्रचंड वेदनेने बकाने कृष्णाला लगेच थुंकून दिलं आणि रागाने पुन्हा त्याला मारण्यासाठी चोच पुढे केली.

तं आपतन्तं स निगृह्य तुण्डयोः दोर्भ्यां बकं कंससखं सतां पतिः । पश्यत्सु बालेषु ददार लीलया मुदावहो वीरणवद् दिवौकसाम्

तो बका पुन्हा झेपावताच, कृष्णाने आपल्या हातांनी त्याला चोचीने पकडलं आणि मुलांच्या डोळ्यांसमोरच सहजपणे त्याला फाडलं, जणू देवांमधला वीर शत्रूला सहज हरवतो, आणि सर्वांना आनंद दिला.

तदा बकारिं सुरलोकवासिनः समाकिरन् नन्दनमल्लिकादिभिः । समीडिरे चानकशङ्‌खसंस्तवैः तद्वीक्ष्य गोपालसुता विसिस्मिरे

तेव्हा देवलोकातील लोकांनी बकाचा शत्रू असलेल्या कृष्णावर नंदनवनातील फुलं, मल्लिका आणि इतर फुलांचा वर्षाव केला, आणि ढोल, शंख, स्तुती यांनी त्याचं गौरव केलं. हे पाहून गवळ्यांची मुलं आश्चर्यचकित झाली.

मुक्तं बकास्याद् उपलभ्य बालका रामादयः प्राणमिवेन्द्रियो गणः । स्थानागतं तं परिरभ्य निर्वृताः प्रणीय वत्सान् व्रजमेत्य तज्जगुः

कृष्ण बकाच्या तोंडातून सुटल्यावर, रामासह सगळ्या मुलांना जणू त्यांच्या इंद्रियांना पुन्हा प्राण मिळाले. त्यांनी आनंदाने कृष्णाला मिठी मारली, वासरं गोळा केली आणि गात-गात व्रजात परतले.

( अनुष्टुप् ) श्रुत्वा तद् विस्मिता गोपा गोप्यश्चातिप्रियादृताः । प्रेत्य आगतमिवोत्सुक्याद् ऐक्षन्त तृषितेक्षणाः

हे ऐकून गवळे आणि त्यांच्या बायका, मोठ्या प्रेमाने आणि आश्चर्याने भरून, जणू कृष्ण मृत्यूपासून परत आला आहे अशा तळमळीने त्याच्याकडे पाहू लागले.

अहो बतास्य बालस्य बहवो मृत्यवोऽभवन् । अप्यासीद् विप्रियं तेषां कृतं पूर्वं यतो भयम्

अरे बापरे, या मुलावर किती संकटं आली! कदाचित आमच्या कुठल्या तरी पूर्वीच्या चुकीमुळेच हे भीतीचं कारण झालं असावं.

अथापि अभिभवन्त्येनं नैव ते घोरदर्शनाः । जिघांसयैनमासाद्य नश्यन्त्यग्नौ पतङ्‌गवत्

तरीही, हे भयंकर दिसणारे राक्षस त्याला काहीच करू शकत नाहीत; मारण्याच्या हेतूने जरी आले तरी, ते जणू अग्नीत पतंग जळून जातात तसे नष्ट होतात.

अहो ब्रह्मविदां वाचो नासत्याः सन्ति कर्हिचित् । गर्गो यदाह भगवान् अन्वभावि तथैव तत्

खरंच, ब्रह्मज्ञान असणाऱ्यांची वचने कधीच खोटी ठरत नाहीत; गार्ग ऋषींनी जे सांगितलं, ते अगदी तसंच घडलं.

इति नन्दादयो गोपाः कृष्णरामकथां मुदा । कुर्वन्तो रममाणाश्च नाविन्दन् भववेदनाम्

अशा प्रकारे, नंद आणि इतर गवळे कृष्ण-रामांच्या गोष्टींमध्ये रमून, आनंदात दिवस घालवीत, जगाच्या दुःखाची जाणीवही त्यांना होत नव्हती.

एवं विहारैः कौमारैः कौमारं जहतुर्व्रजे । निलायनैः सेतुबन्धैः मर्कटोत्प्लवनादिभिः

अशा बाललीलांमध्ये—लपाछपी, बांधकाम, माकडासारख्या उड्या—व्रजातील त्यांचं बालपण आनंदात गेलं.

शौनक उवाच । अश्वत्थाम्नोपसृष्टेन ब्रह्मशीर्ष्णोरुतेजसा । उत्तराया हतो गर्भ ईशेनाजीवितः पुनः

शौनक म्हणाले: अश्वत्थाम्याच्या ब्रह्मास्त्राच्या तेजाने उत्तरेच्या पोटीचं मूल मारलं गेलं, पण परमेश्वराच्या कृपेने त्याला पुन्हा जीव मिळाला.

तस्य जन्म महाबुद्धेः कर्माणि च महात्मनः । निधनं च यथैवासीत् स प्रेत्य गतवान् यथा

त्या महान बुद्धीच्या, महात्म्याच्या जन्माची, त्याच्या कृत्यांची, आणि शेवटी त्याचा अंत कसा झाला, मृत्यूनंतर तो कुठे गेला, हे आम्हाला ऐकायचं आहे.