श्रीमद्भागवतपुराणम्

सितातपत्रव्यजनैः उपस्कृतः नवर्षैः अभिवर्षितः पथि । पिशङ्‌गवासा वनमालया बभौ यथार्कोडुप चाप वैद्युतैः

पांढऱ्या छत्र्या आणि पंख्यांनी शोभलेला, मार्गावर नवे फुलांचे वर्षाव होत असताना, पिवळ्या वस्त्रात आणि वनमाळा घालून, तो सूर्याप्रमाणे ढग, इंद्रधनुष्य आणि वीज यांच्या वेढ्यात तेजस्वी दिसत होता.

प्रविष्टस्तु गृहं पित्रोः परिष्वक्तः स्वमातृभिः । ववन्दे शिरसा सप्त देवकीप्रमुखा मुदा

तो आपल्या आईवडिलांच्या घरी गेला, मातांनी त्याला प्रेमाने मिठी मारली, आणि देवकीसह इतर सात मातांना त्याने आनंदाने वंदन केले.

ताः पुत्रमङ्‌कं आरोप्य स्नेहस्नुत पयोधराः । हर्षविह्वलितात्मानः सिषिचुः नेत्रजैर्जलैः

त्या स्त्रिया, आपल्या मुलाला मांडीवर घेऊन, मायेने ओले झालेले उरोज असलेल्या, आनंदाने भारावून जाऊन, डोळ्यांतून वाहणाऱ्या अश्रूंनी त्याला न्हाल्या.

अथाविशत् स्वभवनं सर्वकाममनुत्तमम् । प्रासादा यत्र पत्‍नीनां सहस्राणि च षोडश

नंतर तो आपल्या सर्व इच्छांची पूर्तता करणाऱ्या, अद्वितीय अशा राजवाड्यात गेला, जिथे त्याच्या सोळा हजार पत्नींची घरे होती.

पत्‍न्यः पतिं प्रोष्य गृहानुपागतं क्य सञ्जात मनोमहोत्सवाः । उत्तस्थुरारात् सहसासनाशयात् व्रतैः व्रीडित लोचनाननाः

पती दूर गेल्यावर आता घरी परतला म्हणून त्या पत्नींच्या मनात आनंदाचा उत्सव भरला, त्या लगेच आसन व शय्येवरून उठल्या, व्रतामुळे लाजलेले डोळे व चेहेऱ्यांनी खाली मान घातली.

तं आत्मजैः दृष्टिभिरन्तरात्मना दुरन्तभावाः परिरेभिरे पतिम् । निरुद्धमप्यास्रवदम्बु नेत्रयोः विलज्जतीनां भृगुवर्य वैक्लवात्

त्या भृगुकुळातील श्रेष्ठ स्त्रिया, ज्या आपल्या भावना दडवू शकत नव्हत्या, त्यांनी आपल्या मुलांसह पतीला मिठी मारली, आतून प्रेमाने पाहिले; लाजेने थांबवायचा प्रयत्न केला तरी डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले.

यद्यप्यसौ पार्श्वगतो रहोगतः तथापि तस्याङ्‌घ्रियुगं नवं नवम् । पदे पदे का विरमेत तत्पदात् चलापि यच्छ्रीर्न जहाति कर्हिचित्

तो अगदी जवळ असूनही, त्याच्या पायांची नवलाई त्यांना प्रत्येक क्षणी नवीच वाटे; मग ज्या स्त्रीला त्याच्या पायांपासून दूर राहता येईल, जेव्हा चंचल लक्ष्मीही त्यांना कधीच सोडत नाही?

एवं नृपाणां क्षितिभारजन्मनां अक्षौहिणीभिः परिवृत्ततेजसाम् । विधाय वैरं श्वसनो यथानलं मिथो वधेनोपरतो निरायुधः

अशा प्रकारे, पृथ्वीवरील भार म्हणून जन्मलेल्या राजांमध्ये, त्यांच्या सैन्यांनी एकमेकांवर वैर निर्माण करून, जसा वारा अग्नी विझवतो तसा, त्याने त्यांचा परस्पर संहार घडवून आणला आणि स्वतः शस्त्र सोडून बाजूला राहिला.

स एष नरलोकेऽस्मिन् अवतीर्णः स्वमायया । रेमे स्त्रीरत्‍नकूटस्थो भगवान् प्राकृतो यथा

तो भगवंत, स्वतःच्या मायेमुळे या माणसांच्या लोकात अवतरला आणि उत्तम स्त्रियांच्या संगतीत, जणू काही तो सामान्य मनुष्य आहे असे भासत, आनंदाने रमला.

उद्दामभाव पिशुनामल वल्गुहास । व्रीडावलोकनिहतो मदनोऽपि यासाम् ॥ सम्मुह्य चापमजहात् प्रमदोत्तमास्ता । यस्येन्द्रियं विमथितुं कुहकैर्न शेकुः

त्यांच्या उत्कट नजरा, लाजरे हास्य आणि कातर कटाक्ष यामुळे मदनही गोंधळून आपले धनुष्य बाजूला ठेवतो; तरीही त्या श्रेष्ठ स्त्रिया कितीही युक्त्या केल्या, तरी त्याच्या इंद्रियांना कधीच विचलित करू शकल्या नाहीत.

तमयं मन्यते लोको ह्यसङ्‌गमपि सङ्‌गिनम् । आत्मौपम्येन मनुजं व्यापृण्वानं यतोऽबुधः

लोक अज्ञानामुळे, तो काही गोष्टींमध्ये गुंतलेला आहे असे समजतात, जरी तो निर्लिप्त असतो, कारण ते स्वतःच्या प्रमाणावरच माणसाचे आकलन करतात.

एतत् ईशनमीशस्य प्रकृतिस्थोऽपि तद्‍गुणैः । न युज्यते सदाऽत्मस्थैः यथा बुद्धिस्तदाश्रया

हीच परमेश्वराची प्रभुता आहे: तो जरी प्रकृतीमध्ये वावरत असला, तरी तिच्या गुणांनी कधीच बांधला जात नाही, जसे त्याच्या आश्रयाने राहणाऱ्यांची बुद्धीही त्या गुणांनी प्रभावित होत नाही.

तं मेनिरेऽबला मूढाः स्त्रैणं चानुव्रतं रहः । अप्रमाणविदो भर्तुः ईश्वरं मतयो यथा

त्या अज्ञ स्त्रिया, आपल्या पतीचे खरे स्वरूप न ओळखता, त्याला फक्त आपला पुरुष, आपल्यावर प्रेम करणारा समजत, जसे सामान्य बुद्धीचे लोक परमेश्वरालाही मर्यादितच समजतात.

वृषायमाणौ नर्दन्तौ युयुधाते परस्परम् । अनुकृत्य रुतैर्जन्तून् चेरतुः प्राकृतौ यथा

ते दोघे, जणू काही सामान्य प्राणी आहेत असे भासत, एकमेकांशी झुंजत, गोंगाट करत, जनावरांसारखे आवाज काढत खेळू लागले.

कदाचिद् यमुनातीरे वत्सान् चारयतोः स्वकैः । वयस्यैः कृष्णबलयोः जिघांसुर्दैत्य आगमत्

एकदा, कृष्ण व बलराम आपल्या मित्रांसह यमुनेच्या काठी वासरांना चारत होते, तेव्हा एक राक्षस त्यांना मारण्याच्या उद्देशाने आला.

तं वत्सरूपिणं वीक्ष्य वत्सयूथगतं हरिः । दर्शयन् बलदेवाय शनैर्मुग्ध इवासदत्

तो राक्षस वासराच्या रूपात कळपात मिसळलेला पाहून, हरीने बालिशपणे हळूच बसून बलरामाला तो दाखवला.

गृहीत्वा अपरपादाभ्यां सहलाङ्‌गूलमच्युतः । भ्रामयित्वा कपित्थाग्रे प्राहिणोद् गतजीवितम् । स कपित्थैर्महाकायः पात्यमानैः पपात ह

नंतर अच्युताने त्याला शेपूटासकट मागच्या पायांनी पकडले, गोल गोल फिरवून कपीठाच्या झाडावर फेकले; मोठ्या शरीराचा तो राक्षस झाडावरून पडणाऱ्या फळांनी लागून खाली कोसळला.

तं वीक्ष्य विस्मिता बालाः शशंसुः साधु साध्विति । देवाश्च परिसन्तुष्टा बभूवुः पुष्पवर्षिणः

हे पाहून, त्या मुलांनी आश्चर्याने 'वा! वा!' असे म्हणून कौतुक केले, आणि देवांनी आनंदाने फुलांचा वर्षाव केला.

तौ वत्सपालकौ भूत्वा सर्वलोकैकपालकौ । सप्रातराशौ गोवत्सान् चारयन्तौ विचेरतुः

सर्व लोकांचे रक्षण करणारे असूनही, ते दोघे वासरांचे राखणारे मुलगे म्हणून वागत, सकाळचा नाश्ता करून वासरांना चारत फिरत.

स्वं स्वं वत्सकुलं सर्वे पाययिष्यन्त एकदा । गत्वा जलाशयाभ्याशं पाययित्वा पपुर्जलम्

एकदा, प्रत्येक मुलाने आपापल्या वासरांच्या कळपाला पाण्याच्या काठी नेले; वासरांना पाणी पाजून, मग स्वतःही पाणी प्याले.

ते तत्र ददृशुर्बाला महासत्त्वमवस्थितम् । तत्रसुर्वज्रनिर्भिन्नं गिरेः शृङ्‌गमिव च्युतम्

तेथे त्या मुलांनी एक मोठं, भव्य रूप उभं असलेलं पाहिलं, जणू काही इंद्राच्या वज्राने फोडलेल्या डोंगराच्या शिखरासारखं ते दिसत होतं.

स वै बको नाम महानसुरो बकरूपधृक् । आगत्य सहसा कृष्णं तीक्ष्णतुण्डोऽग्रसद्‍बली

तो मोठा राक्षस बक नावाचा होता, ज्याने बकाच्या रूपात येऊन, अचानक आपल्या तीक्ष्ण चोचीने कृष्णाला जोरात पकडलं.

कृष्णं महाबकग्रस्तं दृष्ट्वा रामादयोऽर्भकाः । बभूवुरिन्द्रियाणीव विना प्राणं विचेतसः

कृष्णाला त्या मोठ्या बकाने गिळलेलं पाहून, राम आणि इतर सगळे मुलं जणू प्राणाविना इंद्रियांसारखे गोंधळून गेले.

( मिश्र ) तं तालुमूलं प्रदहन्तमग्निवद् गोपालसूनुं पितरं जगद्‍गुरोः । चच्छर्द सद्योऽतिरुषाक्षतं बकः तुण्डेन हन्तुं पुनरभ्यपद्यत

पण गवळ्याचा मुलगा, जगाचा गुरु, त्याने बकाच्या तोंडाच्या मुळाशी अग्नीप्रमाणे जाळलं. त्यामुळे प्रचंड वेदनेने बकाने कृष्णाला लगेच थुंकून दिलं आणि रागाने पुन्हा त्याला मारण्यासाठी चोच पुढे केली.

तं आपतन्तं स निगृह्य तुण्डयोः दोर्भ्यां बकं कंससखं सतां पतिः । पश्यत्सु बालेषु ददार लीलया मुदावहो वीरणवद् दिवौकसाम्

तो बका पुन्हा झेपावताच, कृष्णाने आपल्या हातांनी त्याला चोचीने पकडलं आणि मुलांच्या डोळ्यांसमोरच सहजपणे त्याला फाडलं, जणू देवांमधला वीर शत्रूला सहज हरवतो, आणि सर्वांना आनंद दिला.

तदा बकारिं सुरलोकवासिनः समाकिरन् नन्दनमल्लिकादिभिः । समीडिरे चानकशङ्‌खसंस्तवैः तद्वीक्ष्य गोपालसुता विसिस्मिरे

तेव्हा देवलोकातील लोकांनी बकाचा शत्रू असलेल्या कृष्णावर नंदनवनातील फुलं, मल्लिका आणि इतर फुलांचा वर्षाव केला, आणि ढोल, शंख, स्तुती यांनी त्याचं गौरव केलं. हे पाहून गवळ्यांची मुलं आश्चर्यचकित झाली.

मुक्तं बकास्याद् उपलभ्य बालका रामादयः प्राणमिवेन्द्रियो गणः । स्थानागतं तं परिरभ्य निर्वृताः प्रणीय वत्सान् व्रजमेत्य तज्जगुः

कृष्ण बकाच्या तोंडातून सुटल्यावर, रामासह सगळ्या मुलांना जणू त्यांच्या इंद्रियांना पुन्हा प्राण मिळाले. त्यांनी आनंदाने कृष्णाला मिठी मारली, वासरं गोळा केली आणि गात-गात व्रजात परतले.

( अनुष्टुप् ) श्रुत्वा तद् विस्मिता गोपा गोप्यश्चातिप्रियादृताः । प्रेत्य आगतमिवोत्सुक्याद् ऐक्षन्त तृषितेक्षणाः

हे ऐकून गवळे आणि त्यांच्या बायका, मोठ्या प्रेमाने आणि आश्चर्याने भरून, जणू कृष्ण मृत्यूपासून परत आला आहे अशा तळमळीने त्याच्याकडे पाहू लागले.

अहो बतास्य बालस्य बहवो मृत्यवोऽभवन् । अप्यासीद् विप्रियं तेषां कृतं पूर्वं यतो भयम्

अरे बापरे, या मुलावर किती संकटं आली! कदाचित आमच्या कुठल्या तरी पूर्वीच्या चुकीमुळेच हे भीतीचं कारण झालं असावं.