श्रीमद्भागवतपुराणम्

इत्थं भावेन कथितो भगवान् भगवत्तमः । न इत्थं भावेन हि परं द्रष्टुं अर्हन्ति सूरयः

अशा भक्तिभावानेच सर्वोच्च भगवान प्रकट होतो; या भावाशिवाय, अगदी ज्ञानी लोकांनाही त्याचे दर्शन होत नाही.

नास्य कर्मणि जन्मादौ परस्य अनुविधीयते । कर्तृत्वप्रतिषेधार्थं माययारोपितं हि तत्

त्याची कर्मे, जन्म वगैरे इतर कोणत्याही नियमांना बांधलेली नाहीत; हे सर्व मायेने त्याच्यावर लादलेले आहे, केवळ कर्तेपणाचा अभिमान दूर करण्यासाठी.

अयं तु ब्रह्मणः कल्पः सविकल्प उदाहृतः । विधिः साधारणो यत्र सर्गाः प्राकृतवैकृताः

हा ब्रह्मदेवाचा कल्प म्हणून ओळखला जातो, ज्यात वेगवेगळ्या प्रकारच्या सृष्टीची सामान्य पद्धत घडते—मूळ आणि दुय्यम निर्मिती या दोन्ही होतात.

परिमाणं च कालस्य कल्पलक्षण विग्रहम् । यथा पुरस्ताद् व्याख्यास्ये पाद्मं कल्पमथो श्रृणु

काळाचं मोजमाप, कल्पाचं स्वरूप आणि पूर्वी सांगितलेल्या पद्मकल्पाचं वर्णन मी आता सांगतो—कान देऊन ऐका.

शौनक उवाच । यदाह नो भवान् सूत क्षत्ता भागवतोत्तमः । चचार तीर्थानि भुवः त्यक्त्वा बंधून् सु-दुस्त्यजान्

शौनक म्हणाले—सूताजी, तुम्ही आम्हाला सांगितलं होतं की विदुर, जो भक्तीत श्रेष्ठ आहे, त्याने आपले अत्यंत जड नातेवाईक सोडून पृथ्वीवर तीर्थयात्रा केली.

क्षत्तुः कौशारवेः तस्य संवादोऽध्यात्मसंश्रितः । यद्वा स भगवान् तस्मै पृष्टः तत्त्वं उवाच ह

विदुर, व्यासांचा पुत्र, आणि कौशारव ऋषी यांच्यातील संवाद हा अध्यात्मिक शोधावर आधारित होता; किंवा त्या महान पुरुषाने विचारल्यावर त्याला सत्य सांगितलं.

ब्रूहि नः तद् इदं सौम्य विदुरस्य विचेष्टितम् । बन्धुत्याग निमित्तं च यथैव आगतवान् पुनः

हे सौम्य, कृपया आम्हाला सांगा की विदुराने नेमकं काय केलं आणि त्याने कशासाठी आपले नातेवाईक सोडले आणि पुन्हा कसा परत आला.

सूत उवाच । राज्ञा परीक्षिता पृष्टो यद् अवोचत् महामुनिः । तद्वोऽभिधास्ये श्रृणुत राज्ञः प्रश्नानुसारतः

सूत म्हणाले—राजा परीक्षिताने विचारलेल्या प्रश्नावर महर्षींनी जे उत्तर दिलं, ते मी आता तुम्हाला सांगतो—राजाच्या प्रश्नानुसार नीट ऐका.

राजोवाच। कस्मिन्कर्मणि देवस्य मयोऽहन्जगदीशितुः। यथा चोपचिता कीर्तिः कृष्णेनानेन कथ्यताम्

राजा म्हणाला—जगाचा स्वामी आणि माझा स्वामी असलेल्या देवाच्या कोणत्या कृतीत, कृष्णामुळे त्याची कीर्ती वाढली, ते कृपया सांगा.

श्रीनारद उवाच। निर्जिता असुरा देवैर्युध्यनेनोपबृंहितैः। मायिनां परमाचार्यं मयं शरणमाययुः

श्री नारद म्हणाले—देवतांनी, त्याच्या बळावर, असुरांना युद्धात पराभूत केलं, तेव्हा असुरांनी माया या मायावींच्या श्रेष्ठ आचार्याकडे आश्रय मागितला.

स निर्माय पुरस्तिस्रो हैमीरौप्यायसीर्विभुः। दुर्लक्ष्यापायसंयोगा दुर्वितर्क्यपरिच्छदाः

त्या सामर्थ्यवान मयाने तीन नगरे—सोन्याचं, चांदीचं आणि लोखंडाचं—निर्माण केली, जी सहज ओळखता येत नव्हती, सूक्ष्म उपायांनी जोडली होती आणि कल्पनाही न करता येतील अशी संरक्षणं दिली होती.

ताभिस्तेऽसुरसेनान्यो लोकांस्त्रीन्सेश्वरान्नृप। स्मरन्तो नाशयां चक्रुः पूर्ववैरमलक्षिताः

त्या नगरांच्या मदतीने असुरांच्या सैन्यांनी आणि त्यांच्या स्वाम्यांनी, जुनी वैर आठवत, हे तीनही लोक नष्ट करायला सुरुवात केली, हे राजा.

ततस्ते सेश्वरा लोका उपासाद्येश्वरं नताः। त्राहि नस्तावकान्देव विनष्टांस्त्रिपुरालयैः

मग सर्व लोकांचे स्वामी आणि इतर राजे प्रभूच्या चरणी गेले, वाकले आणि म्हणाले—'देवा, आमचं रक्षण कर! त्रिपुरातील लोकांनी आम्ही नष्ट होत आहोत.'

अथानुगृह्य भगवान्मा भैष्टेति सुरान्विभुः। शरं धनुषि सन्धाय पुरेष्वस्त्रं व्यमुञ्चत

मग प्रभूंनी त्यांना कृपा दाखवली आणि म्हणाले—'भीऊ नका', आणि धनुष्यावर बाण चढवून त्या नगरांवर अस्त्र सोडलं.

ततोऽग्निवर्णा इषव उत्पेतुः सूर्यमण्डलात्। यथा मयूखसन्दोहा नादृश्यन्त पुरो यतः

मग सूर्याच्या मंडळातून अग्निसारखे तेजस्वी बाण निघाले; जसे सूर्यकिरण एकत्र येतात, तसे ते नगरांकडे जाताना दिसलेच नाहीत.

तैः स्पृष्टा व्यसवः सर्वे निपेतुः स्म पुरौकसः। तानानीय महायोगी मयः कूपरसेऽक्षिपत्

त्या बाणांनी लागून नगरातील सर्व लोक प्राण सोडून खाली पडले; मग महान योगी मयाने त्यांना एकत्र करून अमृताच्या विहिरीत टाकले.

सिद्धामृतरसस्पृष्टा वज्रसारा महौजसः। उत्तस्थुर्मेघदलना वैद्युता इव वह्नयः

अमृताचा स्पर्श झाल्यावर, वज्रासारखे बलवान आणि प्रचंड तेजस्वी असुर पुन्हा उठले, जणू वीज चमकून मेघ फाडते तसं.

विलोक्य भग्नसङ्कल्पं विमनस्कं वृषध्वजम्। तदायं भगवान्विष्णुस्तत्रोपायमकल्पयत्

आपला संकल्प फोल ठरला आणि वृषध्वज निराश झाला हे पाहून, तेव्हा भगवंत विष्णूंनी तिथे दुसरा उपाय शोधला.

वत्सश्चासीत्तदा ब्रह्मा स्वयं विष्णुरयं हि गौः। प्रविश्य त्रिपुरं काले रसकूपामृतं पपौ

त्या वेळी ब्रह्मा वासर झाला आणि विष्णू गाय झाला; ते दोघं योग्य वेळी त्रिपुरात जाऊन अमृताच्या विहिरीतलं अमृत प्याले.

तेऽसुरा ह्यपि पश्यन्तो न न्यषेधन्विमोहिताः। तद्विज्ञाय महायोगी रसपालानिदं जगौ

असुरांनी हे पाहिलं तरी, मोहामुळे त्यांनी काहीच विरोध केला नाही; हे लक्षात येताच महान योगी मयाने अमृताचं रक्षण करणाऱ्यांना सांगितलं.

स्मयन्विशोकः शोकार्तान्स्मरन्दैवगतिं च ताम्। देवोऽसुरो नरोऽन्यो वा नेश्वरोऽस्तीह कश्चन

तो हसतमुखाने, दुःखरहित राहिला आणि दुःखाने व्याकुळ झालेल्यांची व दैवाच्या लीलेची आठवण काढत होता; कारण इथे देव, दानव, माणूस किंवा कुणीही असो—कोणाच्याही हातात सर्वस्व नाही.

आत्मनोऽन्यस्य वा दिष्टं दैवेनापोहितुं द्वयोः। अथासौ शक्तिभिः स्वाभिः शम्भोः प्राधानिकं व्यधात्

स्वतःच्या किंवा दुसऱ्याच्या नशिबात जे लिहिलं आहे, ते कोणीही टाळू शकत नाही; दैवच सर्वांवर चालतं. मग त्याने आपल्या शक्तीने शंकराचं मुख्य कार्य केलं.

धर्मज्ञानविरक्त्यृद्धि तपोविद्याक्रियादिभिः। रथं सूतं ध्वजं वाहान्धनुर्वर्मशरादि यत्

धर्म, ज्ञान, वैराग्य, संपत्ती, तप, विद्या आणि कृती यांच्या जोरावर त्याने रथ, सारथी, ध्वज, घोडे, धनुष्य, कवच, बाण आणि इतर सर्व वस्तू प्रकट केल्या.

सन्नद्धो रथमास्थाय शरं धनुरुपाददे। शरं धनुषि सन्धाय मुहूर्तेऽभिजितीश्वरः

तो पूर्ण शस्त्रबद्ध होऊन रथावर चढला, धनुष्य आणि बाण हातात घेतला; बाण धनुष्याला लावून, क्षणातच विजयाचा स्वामी सज्ज झाला.

ददाह तेन दुर्भेद्या हरोऽथ त्रिपुरो नृप। दिवि दुन्दुभयो नेदुर्विमानशतसङ्कुलाः

राजा, त्या बाणाने शंकराने ती तीन अभेद्य नगरे जाळून टाकली; आकाशात दुंदुभी वाजल्या आणि शेकडो दिव्य विमानांनी आकाश भरून गेलं.

देवर्षिपितृसिद्धेशा जयेति कुसुमोत्करैः। अवाकिरन्जगुर्हृष्टा ननृतुश्चाप्सरोगणाः

देव, ऋषी, पितर आणि सिद्धगण आनंदाने 'जय' म्हणत फुलांचा वर्षाव करू लागले; आणि अप्सरांच्या समूहांनी आनंदाने नृत्य केलं.

एवं दग्ध्वा पुरस्तिस्रो भगवान्पुरहा नृप। ब्रह्मादिभिः स्तूयमानः स्वं धाम प्रत्यपद्यत

अशा प्रकारे तीन नगरे जाळून, पुरांचा नाश करणारा भगवान, ब्रह्मा आणि इतरांच्या स्तुतीने, आपल्या धामात परत गेला.

एवं विधान्यस्य हरेः स्वमायया विडम्बमानस्य नृलोकमात्मनः। वीर्याणि गीतान्यृषिभिर्जगद्गुरोर्लोकं पुनानान्यपरं वदामि किम्

अशा प्रकारे, स्वतःच्या मायेमुळे मानवांचे स्वरूप घेऊन खेळ करणाऱ्या हरिची कृत्ये ऋषी गातात; ती जगाला पावन करतात, यापेक्षा मी काय सांगू?

सूत उवाच । आनर्तान् स उपव्रज्य स्वृद्धाञ्जनपदान् स्वकान् । दध्मौ दरवरं तेषां विषादं शमयन्निव

सूतमुनी म्हणाले: भगवान आनर्त देशात आणि आपल्या भरभराटीच्या प्रदेशात पोहोचले, आणि त्यांनी मोठ्या आवाजात शंख फुंकला, जणू काही सर्वांचा दुःख दूर करत आहेत.