श्रीमद्भागवतपुराणम्

अथ दूरागतान् शौरिः कौरवान् विरहातुरान् । सन्निवर्त्य दृढं स्निग्धान् प्रायात्स्वनगरीं प्रियैः

नंतर शौरिने, दूरवरून आलेल्या आणि विरहाने व्याकुळ झालेल्या कौरवांना प्रेमाने समजावून परत पाठवले आणि आपल्या प्रियांसह स्वतःच्या नगरीकडे निघाला.

कुरुजाङ्गलपाञ्चालान् शूरसेनान् सयामुनान् । ब्रह्मावर्तं कुरुक्षेत्रं मत्स्यान् सारस्वतानथ

त्याने कुरु, जांगल, पांचाळ, शूरसेन, यमुनाकाठीचे प्रदेश, ब्रह्मावर्त, कुरुक्षेत्र, मत्स्य आणि सारस्वत या देशांतून प्रवास केला.

मरुधन्वमतिक्रम्य सौवीराभीरयोः परान् । आनर्तान् भार्गवोपागात् श्रान्तवाहो मनाग्विभुः

मरुधन्वा वाळवंट ओलांडून, त्याने सौवीर, आभीर आणि मग आनर्त या प्रदेशांत प्रवेश केला. त्याच्यासोबत भार्गव होता आणि घोडे थोडे थकलेले होते.

तत्र तत्र ह तत्रत्यैः हरिः प्रत्युद्यतार्हणः । सायं भेजे दिशं पश्चात् गविष्ठो गां गतस्तदा

प्रत्येक ठिकाणी हरिचे तेथील लोकांनी योग्य स्वागत केले. संध्याकाळी तो पश्चिमेकडे वळला आणि गायींसाठी कुरण शोधत त्या प्रदेशात गेला.

अनुजानीहि नौ भूमन् तवानुचरकिङ्‌करौ । दर्शनं नौ भगवत ऋषेरासीदनुग्रहात्

हे परमेश्वरा, आम्ही तुझे सेवक आणि अनुचर आहोत, आम्हाला परत जाण्याची परवानगी दे. ऋषींच्या कृपेने आम्हाला भगवंताचे दर्शन लाभले.

( वसंततिलका ) वाणी गुणानुकथने श्रवणौ कथायां हस्तौ च कर्मसु मनस्तव पादयोर्नः । स्मृत्यां शिरस्तव निवासजगत्प्रणामे दृष्टिः सतां दर्शनेऽस्तु भवत्तनूनाम्

आमची वाणी तुझ्या गुणांची कथा सांगण्यात, कान तुझ्या गोष्टी ऐकण्यात, हात तुझ्या सेवेत, मन तुझ्या पायांवर राहो. आमचे डोके तुझ्या स्मरणात आणि विश्वाच्या वंदनात झुकू दे, आणि आमचे डोळे तुझ्या रूपातील संतांचे दर्शन करोत.

श्रीशुक उवाच । ( अनुष्टुप् ) इत्थं सङ्‌कीर्तितस्ताभ्यां भगवान् गोकुलेश्वरः । दाम्ना चोलूखले बद्धः प्रहसन्नाह गुह्यकौ

श्रीशुक म्हणाले: अशा प्रकारे त्या दोघांनी त्याचे गुणगान केले, तेव्हा गोकुळाचा स्वामी, दोरीने ओखळीला बांधलेला, हसत त्या देवदूतांना बोलू लागला.

श्रीभगवानुवाच । ज्ञातं मम पुरैवैतद् ऋषिणा करुणात्मना । यत् श्रीमदान्धयोर्वाग्भिः विभ्रंशोऽनुग्रहः कृतः

श्रीभगवान म्हणाले: हे मला आधीच त्या दयाळू ऋषीने सांगितले होते, की श्रीमंतीच्या गर्वाने अंध झालेल्यांच्या बोलण्यामुळे तुम्हाला स्थान गमवावे लागले आणि माझी कृपा मिळाली.

साधूनां समचित्तानां सुतरां मत्कृतात्मनाम् । दर्शनान्नो भवेद्‍बन्धः पुंसोऽक्ष्णोः सवितुर्यथा

जे साधू, समदर्शी आणि पूर्णपणे माझ्यात मन लावणारे आहेत, त्यांना माझ्या दर्शनाने काहीही बंधन राहत नाही, जसे सूर्य डोळ्यांना बांधून ठेवत नाही.

तद्‍गच्छतं मत्परमौ नलकूबर सादनम् । सञ्जातो मयि भावो वां ईप्सितः परमोऽभवः

आता तुम्ही दोघे, नलकूबर, तुमच्या स्वतःच्या लोकांकडे परत जा. कारण माझ्याविषयी जे श्रेष्ठ प्रेम तुम्हाला हवे होते, ते तुमच्या मनात निर्माण झाले आहे.

श्रीशुक उवाच । इत्युक्तौ तौ परिक्रम्य प्रणम्य च पुनः पुनः । बद्धोलूखलमामन्त्र्य जग्मतुर्दिशमुत्तराम्

श्रीशुक म्हणाले: असे म्हणून त्या दोघांनी त्याची प्रदक्षिणा केली, पुन्हा पुन्हा नमस्कार केला, ओखळीला वंदन करून उत्तर दिशेला निघून गेले.

इत्थं भावेन कथितो भगवान् भगवत्तमः । न इत्थं भावेन हि परं द्रष्टुं अर्हन्ति सूरयः

अशा भक्तिभावानेच सर्वोच्च भगवान प्रकट होतो; या भावाशिवाय, अगदी ज्ञानी लोकांनाही त्याचे दर्शन होत नाही.

नास्य कर्मणि जन्मादौ परस्य अनुविधीयते । कर्तृत्वप्रतिषेधार्थं माययारोपितं हि तत्

त्याची कर्मे, जन्म वगैरे इतर कोणत्याही नियमांना बांधलेली नाहीत; हे सर्व मायेने त्याच्यावर लादलेले आहे, केवळ कर्तेपणाचा अभिमान दूर करण्यासाठी.

अयं तु ब्रह्मणः कल्पः सविकल्प उदाहृतः । विधिः साधारणो यत्र सर्गाः प्राकृतवैकृताः

हा ब्रह्मदेवाचा कल्प म्हणून ओळखला जातो, ज्यात वेगवेगळ्या प्रकारच्या सृष्टीची सामान्य पद्धत घडते—मूळ आणि दुय्यम निर्मिती या दोन्ही होतात.

परिमाणं च कालस्य कल्पलक्षण विग्रहम् । यथा पुरस्ताद् व्याख्यास्ये पाद्मं कल्पमथो श्रृणु

काळाचं मोजमाप, कल्पाचं स्वरूप आणि पूर्वी सांगितलेल्या पद्मकल्पाचं वर्णन मी आता सांगतो—कान देऊन ऐका.

शौनक उवाच । यदाह नो भवान् सूत क्षत्ता भागवतोत्तमः । चचार तीर्थानि भुवः त्यक्त्वा बंधून् सु-दुस्त्यजान्

शौनक म्हणाले—सूताजी, तुम्ही आम्हाला सांगितलं होतं की विदुर, जो भक्तीत श्रेष्ठ आहे, त्याने आपले अत्यंत जड नातेवाईक सोडून पृथ्वीवर तीर्थयात्रा केली.

क्षत्तुः कौशारवेः तस्य संवादोऽध्यात्मसंश्रितः । यद्वा स भगवान् तस्मै पृष्टः तत्त्वं उवाच ह

विदुर, व्यासांचा पुत्र, आणि कौशारव ऋषी यांच्यातील संवाद हा अध्यात्मिक शोधावर आधारित होता; किंवा त्या महान पुरुषाने विचारल्यावर त्याला सत्य सांगितलं.

ब्रूहि नः तद् इदं सौम्य विदुरस्य विचेष्टितम् । बन्धुत्याग निमित्तं च यथैव आगतवान् पुनः

हे सौम्य, कृपया आम्हाला सांगा की विदुराने नेमकं काय केलं आणि त्याने कशासाठी आपले नातेवाईक सोडले आणि पुन्हा कसा परत आला.

सूत उवाच । राज्ञा परीक्षिता पृष्टो यद् अवोचत् महामुनिः । तद्वोऽभिधास्ये श्रृणुत राज्ञः प्रश्नानुसारतः

सूत म्हणाले—राजा परीक्षिताने विचारलेल्या प्रश्नावर महर्षींनी जे उत्तर दिलं, ते मी आता तुम्हाला सांगतो—राजाच्या प्रश्नानुसार नीट ऐका.

राजोवाच। कस्मिन्कर्मणि देवस्य मयोऽहन्जगदीशितुः। यथा चोपचिता कीर्तिः कृष्णेनानेन कथ्यताम्

राजा म्हणाला—जगाचा स्वामी आणि माझा स्वामी असलेल्या देवाच्या कोणत्या कृतीत, कृष्णामुळे त्याची कीर्ती वाढली, ते कृपया सांगा.

श्रीनारद उवाच। निर्जिता असुरा देवैर्युध्यनेनोपबृंहितैः। मायिनां परमाचार्यं मयं शरणमाययुः

श्री नारद म्हणाले—देवतांनी, त्याच्या बळावर, असुरांना युद्धात पराभूत केलं, तेव्हा असुरांनी माया या मायावींच्या श्रेष्ठ आचार्याकडे आश्रय मागितला.

स निर्माय पुरस्तिस्रो हैमीरौप्यायसीर्विभुः। दुर्लक्ष्यापायसंयोगा दुर्वितर्क्यपरिच्छदाः

त्या सामर्थ्यवान मयाने तीन नगरे—सोन्याचं, चांदीचं आणि लोखंडाचं—निर्माण केली, जी सहज ओळखता येत नव्हती, सूक्ष्म उपायांनी जोडली होती आणि कल्पनाही न करता येतील अशी संरक्षणं दिली होती.

ताभिस्तेऽसुरसेनान्यो लोकांस्त्रीन्सेश्वरान्नृप। स्मरन्तो नाशयां चक्रुः पूर्ववैरमलक्षिताः

त्या नगरांच्या मदतीने असुरांच्या सैन्यांनी आणि त्यांच्या स्वाम्यांनी, जुनी वैर आठवत, हे तीनही लोक नष्ट करायला सुरुवात केली, हे राजा.

ततस्ते सेश्वरा लोका उपासाद्येश्वरं नताः। त्राहि नस्तावकान्देव विनष्टांस्त्रिपुरालयैः

मग सर्व लोकांचे स्वामी आणि इतर राजे प्रभूच्या चरणी गेले, वाकले आणि म्हणाले—'देवा, आमचं रक्षण कर! त्रिपुरातील लोकांनी आम्ही नष्ट होत आहोत.'

अथानुगृह्य भगवान्मा भैष्टेति सुरान्विभुः। शरं धनुषि सन्धाय पुरेष्वस्त्रं व्यमुञ्चत

मग प्रभूंनी त्यांना कृपा दाखवली आणि म्हणाले—'भीऊ नका', आणि धनुष्यावर बाण चढवून त्या नगरांवर अस्त्र सोडलं.

ततोऽग्निवर्णा इषव उत्पेतुः सूर्यमण्डलात्। यथा मयूखसन्दोहा नादृश्यन्त पुरो यतः

मग सूर्याच्या मंडळातून अग्निसारखे तेजस्वी बाण निघाले; जसे सूर्यकिरण एकत्र येतात, तसे ते नगरांकडे जाताना दिसलेच नाहीत.

तैः स्पृष्टा व्यसवः सर्वे निपेतुः स्म पुरौकसः। तानानीय महायोगी मयः कूपरसेऽक्षिपत्

त्या बाणांनी लागून नगरातील सर्व लोक प्राण सोडून खाली पडले; मग महान योगी मयाने त्यांना एकत्र करून अमृताच्या विहिरीत टाकले.

सिद्धामृतरसस्पृष्टा वज्रसारा महौजसः। उत्तस्थुर्मेघदलना वैद्युता इव वह्नयः

अमृताचा स्पर्श झाल्यावर, वज्रासारखे बलवान आणि प्रचंड तेजस्वी असुर पुन्हा उठले, जणू वीज चमकून मेघ फाडते तसं.

विलोक्य भग्नसङ्कल्पं विमनस्कं वृषध्वजम्। तदायं भगवान्विष्णुस्तत्रोपायमकल्पयत्

आपला संकल्प फोल ठरला आणि वृषध्वज निराश झाला हे पाहून, तेव्हा भगवंत विष्णूंनी तिथे दुसरा उपाय शोधला.