श्रीमद्भागवतपुराणम्

स वा अयं सख्यनुगीत सत्कथो वेदेषु गुह्येषु च गुह्यवादिभिः । य एक ईशो जगदात्मलीलया सृजत्यवत्यत्ति न तत्र सज्जते

ज्याच्या मैत्रीचे गाणे गातात, ज्याच्या पवित्र कथा वेदांत आणि गुप्तपणे जाणकार सांगतात, तोच एकटा जगाचा स्वामी, विश्वाचा आत्मा, आपल्या लीलांनी सृष्टी निर्माण करतो, पालन करतो आणि संहार करतो, पण त्याला त्यात आसक्ती नसते.

यदा ह्यधर्मेण तमोधियो नृपा जीवन्ति तत्रैष हि सत्त्वतः किल । धत्ते भगं सत्यमृतं दयां यशो भवाय रूपाणि दधत् युगे युगे

जेव्हा राजे अज्ञान आणि अधर्माने वागतात, तेव्हा सत्त्वगुणी लोकांतून तोच भगवंत, सत्य, दया, कीर्ती आणि ऐश्वर्य घेऊन, जगाच्या कल्याणासाठी, प्रत्येक युगात विविध रूपे धारण करतो.

अहो अलं श्लाघ्यतमं यदोः कुलं अहो अलं पुण्यतमं मधोर्वनम् । यदेष पुंसां ऋषभः श्रियः पतिः स्वजन्मना चङ्क्रमणेन चाञ्चति

अहो, यदूंचे वंश किती गौरवास्पद आहे! मधूचे वन किती पवित्र आहे! कारण या ठिकाणी पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ, श्रीमंतीचे स्वामी, आपल्या जन्माने आणि विहरण्याने या भूमीत आनंद घेतात.

अहो बत स्वर्यशसः तिरस्करी कुशस्थली पुण्ययशस्करी भुवः । पश्यन्ति नित्यं यदनुग्रहेषितं स्मितावलोकं स्वपतिं स्म यत्प्रजाः

खरंच, कुशस्थळी ही नगरी, स्वर्गाच्या कीर्तीला मागे टाकणारी आणि पृथ्वीला पुण्य देणारी आहे. कारण या नगरीतील प्रजेला, भगवंताच्या कृपेने, नेहमी आपल्या स्वामीचे हसरे आणि प्रेमळ दर्शन लाभते.

नूनं व्रतस्नानहुतादिनेश्वरः समर्चितो ह्यस्य गृहीतपाणिभिः । पिबंति याः सख्यधरामृतं मुहुः व्रजस्त्रियः सम्मुमुहुः यदाशयाः

खरंच, या स्त्रियांनी व्रत, स्नान, हवन आणि इतर पूजा करून या प्रभूची मनापासून सेवा केली आहे. कारण त्यांनी त्यांच्या हातात हात घेतला आहे. या व्रजस्त्रिया त्याच्या प्रेमळ बोलण्याचा अमृत वारंवार ऐकून पूर्णपणे त्याच्यात रंगून गेल्या.

या वीर्यशुल्केन हृताः स्वयंवरे प्रमथ्य चैद्यः प्रमुखान्हि शुष्मिणः । प्रद्युम्न साम्बाम्ब सुतादयोऽपरा याः चाहृता भौमवधे सहस्रशः

ज्या स्त्रिया स्वतःच्या स्वयंवरात त्याच्या शौर्यामुळे जिंकल्या गेल्या, आणि शिशुपाल वगैरे बलाढ्य राजांना हरवून त्यांना मिळवलं, तसेच प्रद्युम्न, सांब व इतर राजकन्या, ज्यांना त्याने भौमाचा वध करून वाचवलं, अशा हजारो कन्या त्याच्याकडे आल्या.

एताः परं स्त्रीत्वमपास्तपेशलं निरस्तशौचं बत साधु कुर्वते । यासां गृहात् पुष्करलोचनः पतिः न जातु अपैत्याहृतिभिः हृदि स्पृशन्

या स्त्रियांनी जरी सर्व शालीनता आणि शुद्धता सोडली असली, तरीही त्यांनी खऱ्या अर्थाने स्त्रीत्वाची कमाल गाठली आहे. कारण त्यांच्या घरातून कमळासारख्या डोळ्यांचा पती कधीच दूर जात नाही, तो नेहमी त्यांच्या हृदयाला स्पर्श करतो.

(अनुष्टुप्) एवंविधा गदन्तीनां स गिरः पुरयोषिताम् । निरीक्षणेन अभिनन्दन् सस्मितेन ययौ हरिः

अशा प्रकारे त्या नगरातील स्त्रिया बोलत असताना, हरिने हसतमुखाने त्यांच्याकडे पाहून त्यांचे बोल कौतुकाने ऐकले आणि पुढे निघून गेला.

अजातशत्रुः पृतनां गोपीथाय मधुद्विषः । परेभ्यः शङ्कितः स्नेहात् प्रायुङ्क्त चतुरङ्‌गिणीम्

अजातशत्रूने, मधुच्या शत्रूचे रक्षण व्हावे म्हणून, इतरांकडून काही धोका होऊ नये या काळजीपोटी, आपली चारही फौज त्याच्या संरक्षणासाठी पाठवली.

अथ दूरागतान् शौरिः कौरवान् विरहातुरान् । सन्निवर्त्य दृढं स्निग्धान् प्रायात्स्वनगरीं प्रियैः

नंतर शौरिने, दूरवरून आलेल्या आणि विरहाने व्याकुळ झालेल्या कौरवांना प्रेमाने समजावून परत पाठवले आणि आपल्या प्रियांसह स्वतःच्या नगरीकडे निघाला.

कुरुजाङ्गलपाञ्चालान् शूरसेनान् सयामुनान् । ब्रह्मावर्तं कुरुक्षेत्रं मत्स्यान् सारस्वतानथ

त्याने कुरु, जांगल, पांचाळ, शूरसेन, यमुनाकाठीचे प्रदेश, ब्रह्मावर्त, कुरुक्षेत्र, मत्स्य आणि सारस्वत या देशांतून प्रवास केला.

मरुधन्वमतिक्रम्य सौवीराभीरयोः परान् । आनर्तान् भार्गवोपागात् श्रान्तवाहो मनाग्विभुः

मरुधन्वा वाळवंट ओलांडून, त्याने सौवीर, आभीर आणि मग आनर्त या प्रदेशांत प्रवेश केला. त्याच्यासोबत भार्गव होता आणि घोडे थोडे थकलेले होते.

तत्र तत्र ह तत्रत्यैः हरिः प्रत्युद्यतार्हणः । सायं भेजे दिशं पश्चात् गविष्ठो गां गतस्तदा

प्रत्येक ठिकाणी हरिचे तेथील लोकांनी योग्य स्वागत केले. संध्याकाळी तो पश्चिमेकडे वळला आणि गायींसाठी कुरण शोधत त्या प्रदेशात गेला.

अनुजानीहि नौ भूमन् तवानुचरकिङ्‌करौ । दर्शनं नौ भगवत ऋषेरासीदनुग्रहात्

हे परमेश्वरा, आम्ही तुझे सेवक आणि अनुचर आहोत, आम्हाला परत जाण्याची परवानगी दे. ऋषींच्या कृपेने आम्हाला भगवंताचे दर्शन लाभले.

( वसंततिलका ) वाणी गुणानुकथने श्रवणौ कथायां हस्तौ च कर्मसु मनस्तव पादयोर्नः । स्मृत्यां शिरस्तव निवासजगत्प्रणामे दृष्टिः सतां दर्शनेऽस्तु भवत्तनूनाम्

आमची वाणी तुझ्या गुणांची कथा सांगण्यात, कान तुझ्या गोष्टी ऐकण्यात, हात तुझ्या सेवेत, मन तुझ्या पायांवर राहो. आमचे डोके तुझ्या स्मरणात आणि विश्वाच्या वंदनात झुकू दे, आणि आमचे डोळे तुझ्या रूपातील संतांचे दर्शन करोत.

श्रीशुक उवाच । ( अनुष्टुप् ) इत्थं सङ्‌कीर्तितस्ताभ्यां भगवान् गोकुलेश्वरः । दाम्ना चोलूखले बद्धः प्रहसन्नाह गुह्यकौ

श्रीशुक म्हणाले: अशा प्रकारे त्या दोघांनी त्याचे गुणगान केले, तेव्हा गोकुळाचा स्वामी, दोरीने ओखळीला बांधलेला, हसत त्या देवदूतांना बोलू लागला.

श्रीभगवानुवाच । ज्ञातं मम पुरैवैतद् ऋषिणा करुणात्मना । यत् श्रीमदान्धयोर्वाग्भिः विभ्रंशोऽनुग्रहः कृतः

श्रीभगवान म्हणाले: हे मला आधीच त्या दयाळू ऋषीने सांगितले होते, की श्रीमंतीच्या गर्वाने अंध झालेल्यांच्या बोलण्यामुळे तुम्हाला स्थान गमवावे लागले आणि माझी कृपा मिळाली.

साधूनां समचित्तानां सुतरां मत्कृतात्मनाम् । दर्शनान्नो भवेद्‍बन्धः पुंसोऽक्ष्णोः सवितुर्यथा

जे साधू, समदर्शी आणि पूर्णपणे माझ्यात मन लावणारे आहेत, त्यांना माझ्या दर्शनाने काहीही बंधन राहत नाही, जसे सूर्य डोळ्यांना बांधून ठेवत नाही.

तद्‍गच्छतं मत्परमौ नलकूबर सादनम् । सञ्जातो मयि भावो वां ईप्सितः परमोऽभवः

आता तुम्ही दोघे, नलकूबर, तुमच्या स्वतःच्या लोकांकडे परत जा. कारण माझ्याविषयी जे श्रेष्ठ प्रेम तुम्हाला हवे होते, ते तुमच्या मनात निर्माण झाले आहे.

श्रीशुक उवाच । इत्युक्तौ तौ परिक्रम्य प्रणम्य च पुनः पुनः । बद्धोलूखलमामन्त्र्य जग्मतुर्दिशमुत्तराम्

श्रीशुक म्हणाले: असे म्हणून त्या दोघांनी त्याची प्रदक्षिणा केली, पुन्हा पुन्हा नमस्कार केला, ओखळीला वंदन करून उत्तर दिशेला निघून गेले.

इत्थं भावेन कथितो भगवान् भगवत्तमः । न इत्थं भावेन हि परं द्रष्टुं अर्हन्ति सूरयः

अशा भक्तिभावानेच सर्वोच्च भगवान प्रकट होतो; या भावाशिवाय, अगदी ज्ञानी लोकांनाही त्याचे दर्शन होत नाही.

नास्य कर्मणि जन्मादौ परस्य अनुविधीयते । कर्तृत्वप्रतिषेधार्थं माययारोपितं हि तत्

त्याची कर्मे, जन्म वगैरे इतर कोणत्याही नियमांना बांधलेली नाहीत; हे सर्व मायेने त्याच्यावर लादलेले आहे, केवळ कर्तेपणाचा अभिमान दूर करण्यासाठी.

अयं तु ब्रह्मणः कल्पः सविकल्प उदाहृतः । विधिः साधारणो यत्र सर्गाः प्राकृतवैकृताः

हा ब्रह्मदेवाचा कल्प म्हणून ओळखला जातो, ज्यात वेगवेगळ्या प्रकारच्या सृष्टीची सामान्य पद्धत घडते—मूळ आणि दुय्यम निर्मिती या दोन्ही होतात.

परिमाणं च कालस्य कल्पलक्षण विग्रहम् । यथा पुरस्ताद् व्याख्यास्ये पाद्मं कल्पमथो श्रृणु

काळाचं मोजमाप, कल्पाचं स्वरूप आणि पूर्वी सांगितलेल्या पद्मकल्पाचं वर्णन मी आता सांगतो—कान देऊन ऐका.

शौनक उवाच । यदाह नो भवान् सूत क्षत्ता भागवतोत्तमः । चचार तीर्थानि भुवः त्यक्त्वा बंधून् सु-दुस्त्यजान्

शौनक म्हणाले—सूताजी, तुम्ही आम्हाला सांगितलं होतं की विदुर, जो भक्तीत श्रेष्ठ आहे, त्याने आपले अत्यंत जड नातेवाईक सोडून पृथ्वीवर तीर्थयात्रा केली.

क्षत्तुः कौशारवेः तस्य संवादोऽध्यात्मसंश्रितः । यद्वा स भगवान् तस्मै पृष्टः तत्त्वं उवाच ह

विदुर, व्यासांचा पुत्र, आणि कौशारव ऋषी यांच्यातील संवाद हा अध्यात्मिक शोधावर आधारित होता; किंवा त्या महान पुरुषाने विचारल्यावर त्याला सत्य सांगितलं.

ब्रूहि नः तद् इदं सौम्य विदुरस्य विचेष्टितम् । बन्धुत्याग निमित्तं च यथैव आगतवान् पुनः

हे सौम्य, कृपया आम्हाला सांगा की विदुराने नेमकं काय केलं आणि त्याने कशासाठी आपले नातेवाईक सोडले आणि पुन्हा कसा परत आला.

सूत उवाच । राज्ञा परीक्षिता पृष्टो यद् अवोचत् महामुनिः । तद्वोऽभिधास्ये श्रृणुत राज्ञः प्रश्नानुसारतः

सूत म्हणाले—राजा परीक्षिताने विचारलेल्या प्रश्नावर महर्षींनी जे उत्तर दिलं, ते मी आता तुम्हाला सांगतो—राजाच्या प्रश्नानुसार नीट ऐका.

राजोवाच। कस्मिन्कर्मणि देवस्य मयोऽहन्जगदीशितुः। यथा चोपचिता कीर्तिः कृष्णेनानेन कथ्यताम्

राजा म्हणाला—जगाचा स्वामी आणि माझा स्वामी असलेल्या देवाच्या कोणत्या कृतीत, कृष्णामुळे त्याची कीर्ती वाढली, ते कृपया सांगा.