श्रीमद्भागवतपुराणम्

न्यरुन्धन् उद्‍गलत् बाष्पं औत्कण्ठ्यात् देवकीसुते । निर्यात्यगारात् नोऽभद्रं इति स्यात् बान्धवस्त्रियः

देवकीच्या पुत्राच्या ओढीने, घरातून बाहेर पडताना काही वाईट घडू नये म्हणून, बंधूंच्या स्त्रियांनी आपल्या डोळ्यातून वाहणारे अश्रू आवरले.

मृदङ्गशङ्खभेर्यश्च वीणापणव गोमुखाः । धुन्धुर्यानक घण्टाद्या नेदुः दुन्दुभयस्तथा

मृदंग, शंख, भेरी, वीणा, पणव, गोमुख, धुंधुरी, आनक, घंटा आणि डुंदुभी असे सर्व वाद्ये मोठ्या आवाजात वाजू लागली.

प्रासादशिखरारूढाः कुरुनार्यो दिदृक्षया । ववृषुः कुसुमैः कृष्णं प्रेमव्रीडास्मितेक्षणाः

कुरुकुलातील स्रियांना कृष्णाचे दर्शन घेण्याची ओढ लागली होती. त्या महालांच्या गच्चीवर जाऊन, प्रेम आणि लाजेने हसणाऱ्या डोळ्यांनी कृष्णावर फुलांचा वर्षाव करू लागल्या.

सितातपत्रं जग्राह मुक्तादामविभूषितम् । रत्‍नदण्डं गुडाकेशः प्रियः प्रियतमस्य ह

गुडाकेश, जो आपल्या सर्वात प्रिय मित्राचा अत्यंत आवडता होता, त्याने मोत्यांच्या माळेने आणि रत्नांच्या दांड्याने सजवलेला पांढरा छत्री उचलला.

उद्धवः सात्यकिश्चैव व्यजने परमाद्‍भुते । विकीर्यमाणः कुसुमै रेजे मधुपतिः पथि

उद्धव आणि सात्यकी यांनी अद्भुत पंखे घेऊन मधुपतीला वाऱ्याचा शिडकावा केला, आणि फुलांचा वर्षाव होत असताना तो मार्गावर तेजाने उजळून निघाला.

अश्रूयन्ताशिषः सत्याः तत्र तत्र द्विजेरिताः । नानुरूपानुरूपाश्च निर्गुणस्य गुणात्मनः

ठिकठिकाणी द्विजांनी उच्चारलेल्या, काही योग्य तर काही अयोग्य, पण खरी आशीर्वादे ऐकू येत होती, त्या निर्गुण असूनही गुणांनी युक्त असलेल्या भगवंतासाठी.

अन्योन्यमासीत् संजल्प उत्तमश्लोकचेतसाम् । कौरवेन्द्रपुरस्त्रीणां सर्वश्रुतिमनोहरः

कौरवराजाच्या नगरीतील स्त्रियांमध्ये, ज्या भगवंताच्या स्मरणात मग्न होत्या, एकमेकांत गोड संवाद सुरू झाला, जो सर्व ऐकणाऱ्यांच्या मनाला भुरळ घालत होता.

(वंशस्थ) स वै किलायं पुरुषः पुरातनो य एक आसीदविशेष आत्मनि । अग्रे गुणेभ्यो जगदात्मनीश्वरे निमीलितात्मन्निशि सुप्तशक्तिषु

खरंच, हाच तो प्राचीन पुरुष आहे, जो गुणांच्या आधी, स्वतःमध्ये एकरूप राहून, विश्वाचा आत्मा आणि स्वामी म्हणून, आपल्या शक्तीला विश्रांती देऊन, प्रलयाच्या रात्री अस्तित्वात होता.

स एव भूयो निजवीर्यचोदितां स्वजीवमायां प्रकृतिं सिसृक्षतीम् । अनामरूपात्मनि रूपनामनी विधित्समानोऽनुससार शास्त्रकृत्

तोच पुन्हा आपल्या शक्तीने प्रेरित होऊन, स्वतःच्या जीवमायेला, म्हणजेच प्रकृतीला, सृष्टी करण्यासाठी पुढे नेतो. निराकार आत्म्याला नाव आणि रूप देण्याच्या इच्छेने, तो शास्त्रकर्त्याने सृष्टीची सुरुवात केली.

स वा अयं यत्पदमत्र सूरयो जितेन्द्रिया निर्जितमातरिश्वनः । पश्यन्ति भक्ति उत्कलितामलात्मना नन्वेष सत्त्वं परिमार्ष्टुमर्हति

ज्याचे स्थान ऋषी, इंद्रियांवर विजय मिळवून, वायूवर नियंत्रण ठेवून, उत्कट भक्तीने शुद्ध झालेल्या मनाने पाहतात, तोच हा पुरुष सर्व जगाला शुद्ध करण्यास योग्य आहे.

स वा अयं सख्यनुगीत सत्कथो वेदेषु गुह्येषु च गुह्यवादिभिः । य एक ईशो जगदात्मलीलया सृजत्यवत्यत्ति न तत्र सज्जते

ज्याच्या मैत्रीचे गाणे गातात, ज्याच्या पवित्र कथा वेदांत आणि गुप्तपणे जाणकार सांगतात, तोच एकटा जगाचा स्वामी, विश्वाचा आत्मा, आपल्या लीलांनी सृष्टी निर्माण करतो, पालन करतो आणि संहार करतो, पण त्याला त्यात आसक्ती नसते.

यदा ह्यधर्मेण तमोधियो नृपा जीवन्ति तत्रैष हि सत्त्वतः किल । धत्ते भगं सत्यमृतं दयां यशो भवाय रूपाणि दधत् युगे युगे

जेव्हा राजे अज्ञान आणि अधर्माने वागतात, तेव्हा सत्त्वगुणी लोकांतून तोच भगवंत, सत्य, दया, कीर्ती आणि ऐश्वर्य घेऊन, जगाच्या कल्याणासाठी, प्रत्येक युगात विविध रूपे धारण करतो.

अहो अलं श्लाघ्यतमं यदोः कुलं अहो अलं पुण्यतमं मधोर्वनम् । यदेष पुंसां ऋषभः श्रियः पतिः स्वजन्मना चङ्क्रमणेन चाञ्चति

अहो, यदूंचे वंश किती गौरवास्पद आहे! मधूचे वन किती पवित्र आहे! कारण या ठिकाणी पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ, श्रीमंतीचे स्वामी, आपल्या जन्माने आणि विहरण्याने या भूमीत आनंद घेतात.

अहो बत स्वर्यशसः तिरस्करी कुशस्थली पुण्ययशस्करी भुवः । पश्यन्ति नित्यं यदनुग्रहेषितं स्मितावलोकं स्वपतिं स्म यत्प्रजाः

खरंच, कुशस्थळी ही नगरी, स्वर्गाच्या कीर्तीला मागे टाकणारी आणि पृथ्वीला पुण्य देणारी आहे. कारण या नगरीतील प्रजेला, भगवंताच्या कृपेने, नेहमी आपल्या स्वामीचे हसरे आणि प्रेमळ दर्शन लाभते.

नूनं व्रतस्नानहुतादिनेश्वरः समर्चितो ह्यस्य गृहीतपाणिभिः । पिबंति याः सख्यधरामृतं मुहुः व्रजस्त्रियः सम्मुमुहुः यदाशयाः

खरंच, या स्त्रियांनी व्रत, स्नान, हवन आणि इतर पूजा करून या प्रभूची मनापासून सेवा केली आहे. कारण त्यांनी त्यांच्या हातात हात घेतला आहे. या व्रजस्त्रिया त्याच्या प्रेमळ बोलण्याचा अमृत वारंवार ऐकून पूर्णपणे त्याच्यात रंगून गेल्या.

या वीर्यशुल्केन हृताः स्वयंवरे प्रमथ्य चैद्यः प्रमुखान्हि शुष्मिणः । प्रद्युम्न साम्बाम्ब सुतादयोऽपरा याः चाहृता भौमवधे सहस्रशः

ज्या स्त्रिया स्वतःच्या स्वयंवरात त्याच्या शौर्यामुळे जिंकल्या गेल्या, आणि शिशुपाल वगैरे बलाढ्य राजांना हरवून त्यांना मिळवलं, तसेच प्रद्युम्न, सांब व इतर राजकन्या, ज्यांना त्याने भौमाचा वध करून वाचवलं, अशा हजारो कन्या त्याच्याकडे आल्या.

एताः परं स्त्रीत्वमपास्तपेशलं निरस्तशौचं बत साधु कुर्वते । यासां गृहात् पुष्करलोचनः पतिः न जातु अपैत्याहृतिभिः हृदि स्पृशन्

या स्त्रियांनी जरी सर्व शालीनता आणि शुद्धता सोडली असली, तरीही त्यांनी खऱ्या अर्थाने स्त्रीत्वाची कमाल गाठली आहे. कारण त्यांच्या घरातून कमळासारख्या डोळ्यांचा पती कधीच दूर जात नाही, तो नेहमी त्यांच्या हृदयाला स्पर्श करतो.

(अनुष्टुप्) एवंविधा गदन्तीनां स गिरः पुरयोषिताम् । निरीक्षणेन अभिनन्दन् सस्मितेन ययौ हरिः

अशा प्रकारे त्या नगरातील स्त्रिया बोलत असताना, हरिने हसतमुखाने त्यांच्याकडे पाहून त्यांचे बोल कौतुकाने ऐकले आणि पुढे निघून गेला.

अजातशत्रुः पृतनां गोपीथाय मधुद्विषः । परेभ्यः शङ्कितः स्नेहात् प्रायुङ्क्त चतुरङ्‌गिणीम्

अजातशत्रूने, मधुच्या शत्रूचे रक्षण व्हावे म्हणून, इतरांकडून काही धोका होऊ नये या काळजीपोटी, आपली चारही फौज त्याच्या संरक्षणासाठी पाठवली.

अथ दूरागतान् शौरिः कौरवान् विरहातुरान् । सन्निवर्त्य दृढं स्निग्धान् प्रायात्स्वनगरीं प्रियैः

नंतर शौरिने, दूरवरून आलेल्या आणि विरहाने व्याकुळ झालेल्या कौरवांना प्रेमाने समजावून परत पाठवले आणि आपल्या प्रियांसह स्वतःच्या नगरीकडे निघाला.

कुरुजाङ्गलपाञ्चालान् शूरसेनान् सयामुनान् । ब्रह्मावर्तं कुरुक्षेत्रं मत्स्यान् सारस्वतानथ

त्याने कुरु, जांगल, पांचाळ, शूरसेन, यमुनाकाठीचे प्रदेश, ब्रह्मावर्त, कुरुक्षेत्र, मत्स्य आणि सारस्वत या देशांतून प्रवास केला.

मरुधन्वमतिक्रम्य सौवीराभीरयोः परान् । आनर्तान् भार्गवोपागात् श्रान्तवाहो मनाग्विभुः

मरुधन्वा वाळवंट ओलांडून, त्याने सौवीर, आभीर आणि मग आनर्त या प्रदेशांत प्रवेश केला. त्याच्यासोबत भार्गव होता आणि घोडे थोडे थकलेले होते.

तत्र तत्र ह तत्रत्यैः हरिः प्रत्युद्यतार्हणः । सायं भेजे दिशं पश्चात् गविष्ठो गां गतस्तदा

प्रत्येक ठिकाणी हरिचे तेथील लोकांनी योग्य स्वागत केले. संध्याकाळी तो पश्चिमेकडे वळला आणि गायींसाठी कुरण शोधत त्या प्रदेशात गेला.

अनुजानीहि नौ भूमन् तवानुचरकिङ्‌करौ । दर्शनं नौ भगवत ऋषेरासीदनुग्रहात्

हे परमेश्वरा, आम्ही तुझे सेवक आणि अनुचर आहोत, आम्हाला परत जाण्याची परवानगी दे. ऋषींच्या कृपेने आम्हाला भगवंताचे दर्शन लाभले.

( वसंततिलका ) वाणी गुणानुकथने श्रवणौ कथायां हस्तौ च कर्मसु मनस्तव पादयोर्नः । स्मृत्यां शिरस्तव निवासजगत्प्रणामे दृष्टिः सतां दर्शनेऽस्तु भवत्तनूनाम्

आमची वाणी तुझ्या गुणांची कथा सांगण्यात, कान तुझ्या गोष्टी ऐकण्यात, हात तुझ्या सेवेत, मन तुझ्या पायांवर राहो. आमचे डोके तुझ्या स्मरणात आणि विश्वाच्या वंदनात झुकू दे, आणि आमचे डोळे तुझ्या रूपातील संतांचे दर्शन करोत.

श्रीशुक उवाच । ( अनुष्टुप् ) इत्थं सङ्‌कीर्तितस्ताभ्यां भगवान् गोकुलेश्वरः । दाम्ना चोलूखले बद्धः प्रहसन्नाह गुह्यकौ

श्रीशुक म्हणाले: अशा प्रकारे त्या दोघांनी त्याचे गुणगान केले, तेव्हा गोकुळाचा स्वामी, दोरीने ओखळीला बांधलेला, हसत त्या देवदूतांना बोलू लागला.

श्रीभगवानुवाच । ज्ञातं मम पुरैवैतद् ऋषिणा करुणात्मना । यत् श्रीमदान्धयोर्वाग्भिः विभ्रंशोऽनुग्रहः कृतः

श्रीभगवान म्हणाले: हे मला आधीच त्या दयाळू ऋषीने सांगितले होते, की श्रीमंतीच्या गर्वाने अंध झालेल्यांच्या बोलण्यामुळे तुम्हाला स्थान गमवावे लागले आणि माझी कृपा मिळाली.

साधूनां समचित्तानां सुतरां मत्कृतात्मनाम् । दर्शनान्नो भवेद्‍बन्धः पुंसोऽक्ष्णोः सवितुर्यथा

जे साधू, समदर्शी आणि पूर्णपणे माझ्यात मन लावणारे आहेत, त्यांना माझ्या दर्शनाने काहीही बंधन राहत नाही, जसे सूर्य डोळ्यांना बांधून ठेवत नाही.

तद्‍गच्छतं मत्परमौ नलकूबर सादनम् । सञ्जातो मयि भावो वां ईप्सितः परमोऽभवः

आता तुम्ही दोघे, नलकूबर, तुमच्या स्वतःच्या लोकांकडे परत जा. कारण माझ्याविषयी जे श्रेष्ठ प्रेम तुम्हाला हवे होते, ते तुमच्या मनात निर्माण झाले आहे.