श्रीमद्भागवतपुराणम्

उत्तानपादो राजर्षिः प्रभावं तनयस्य तम् । श्रुत्वा दृष्ट्वाद्‍भुततमं प्रपेदे विस्मयं परम्

राजर्षी उत्तानपाद यांनी आपल्या मुलाच्या अद्भुत कीर्तीबद्दल ऐकून आणि पाहून, मनोमन अत्यंत आश्चर्यचकित झाले.

वीक्ष्योढवयसं तं च प्रकृतीनां च सम्मतम् । अनुरक्तप्रजं राजा ध्रुवं चक्रे भुवः पतिम्

त्याला मोठा झालेला, प्रजेच्या प्रेमात आणि मंत्र्यांच्या मान्यतेत पाहून, राजाने ध्रुवाला पृथ्वीचा राजा बनवले.

आत्मानं च प्रवयसं आकलय्य विशाम्पतिः । वनं विरक्तः प्रातिष्ठद् विमृशन्नात्मनो गतिम्

आपण आता वयोवृद्ध झालो आहोत हे जाणून, त्या राजाने मनाशी वैराग्य धरून, आत्म्याच्या मार्गाचा विचार करत वनात जाण्याचा निर्णय घेतला.

शौनक उवाच । (वंशस्थ) हत्वा स्वरिक्थस्पृध आततायिनो युधिष्ठिरो धर्मभृतां वरिष्ठः । सहानुजैः प्रत्यवरुद्धभोजनः कथं प्रवृत्तः किमकारषीत्ततः

शौनक म्हणाले: धर्मात श्रेष्ठ असलेल्या युधिष्ठिराने, आपले राज्य आणि संपत्ती हवे असलेल्या शत्रूंना युद्धात हरवून, भावांसह आपली जेवणाची व्यवस्था पक्की केली. त्यानंतर त्याने पुढे काय केले? तो कसा वागला?

सूत उवाच । वंशं कुरोर्वंशदवाग्निनिर्हृतं संरोहयित्वा भवभावनो हरिः । निवेशयित्वा निजराज्य ईश्वरो युधिष्ठिरं प्रीतमना बभूव ह

सूतो म्हणाले: जगाचा सर्जनहार हरिने, स्वतःच्या वंशातील अग्नीने नष्ट झालेला कुरुवंश पुन्हा उभा केला आणि युधिष्ठिराला त्याच्या स्वतःच्या राज्यावर बसवून, मनापासून संतुष्ट झाला.

निशम्य भीष्मोक्तमथाच्युतोक्तं प्रवृत्त विज्ञान विधूत विभ्रमः । शशास गामिन्द्र इवाजिताश्रयः परिध्युपान्तां अनुजानुवर्तितः

भीष्म आणि अच्युत यांच्या वचनांनी, खरी ज्ञान मिळाल्याने सगळे संभ्रम दूर झाले. मग युधिष्ठिराने, अपराजितांच्या पाठिंब्याने, भावांच्या सहकार्याने, इंद्रासारखा पृथ्वीचे राज्य केले.

(अनुष्टुप्) कामं ववर्ष पर्जन्यः सर्वकामदुघा मही । सिषिचुः स्म व्रजान् गावः पयसोधस्वतीर्मुदा

पर्जन्याने इच्छेप्रमाणे पाऊस पाडला, पृथ्वीने सर्व काही मनासारखे फळ दिले आणि गायींनी आनंदाने गावभर दूधाचा वर्षाव केला.

नद्यः समुद्रा गिरयः सवनस्पतिवीरुधः । फलन्त्योषधयः सर्वाः कामं अन्वृतु तस्य वै

नद्या, समुद्र, पर्वत, वन आणि सर्व औषधी वनस्पतींनी त्याच्या इच्छेप्रमाणे फळे दिली.

नाधयो व्याधयः क्लेशा दैवभूतात्महेतवः । अजातशत्रौ अवभवन् जन्तूनां राज्ञि कर्हिचित्

ज्याचा शत्रू कधीच जन्मला नाही अशा त्या राजाच्या काळात, नशीब, इतर जीव किंवा स्वतःच्या कारणांमुळे कोणत्याही प्राण्यांना आजार, रोग किंवा त्रास कधीच झाला नाही.

उषित्वा हास्तिनपुरे मासान् कतिपयान् हरिः । सुहृदां च विशोकाय स्वसुश्च प्रियकाम्यया

हरीने काही महिने हस्तिनापुरात राहून, आपल्या मित्रांना आनंद देण्यासाठी आणि आपल्या प्रिय बहिणीला खूश करण्यासाठी तेथे वास्तव्य केले.

आमंत्र्य चाभ्यनुज्ञातः परिष्वज्याभिवाद्य तम् । आरुरोह रथं कैश्चित् परिष्वक्तोऽभिवादितः

निघताना, त्याने सर्वांची परवानगी घेतली, त्यांना मिठी मारली, वंदन केले आणि काहींनी त्याला मिठी मारून, सन्मान देऊन, तो रथावर चढला.

सुभद्रा द्रौपदी कुन्ती विराटतनया तथा । गान्धारी धृतराष्ट्रश्च युयुत्सुः गौतमो यमौ

त्या वेळी, सुभद्रा, द्रौपदी, कुंती, विराटाची कन्या, गांधारी, धृतराष्ट्र, युयुत्सु, कृपाचार्य आणि नकुल-सहदेव हे सर्व उपस्थित होते.

वृकोदरश्च धौम्यश्च स्त्रियो मत्स्यसुतादयः । न सेहिरे विमुह्यन्तो विरहं शार्ङ्गधन्वनः

वृकोदर, धौम्य आणि मत्स्यराजाची कन्या व इतर स्त्रिया, शार्ङ्गधन्व्याच्या विरहाने गोंधळून गेल्या होत्या आणि त्या हे वेगळेपण सहन करू शकल्या नाहीत.

सत्सङ्गात् मुक्तदुःसङ्गो हातुं नोत्सहते बुधः । कीर्त्यमानं यशो यस्य सकृत् आकर्ण्य रोचनम्

सज्जनांच्या संगतीने जेव्हा वाईट संग सोडला जातो, तेव्हा शहाणा माणूस त्या संगतीला कधीच सोडू शकत नाही, कारण एकदा जरी त्याने त्या परमात्म्याची गोड कीर्ती ऐकली, तरी ती त्याला मनापासून आवडते.

तस्मिन् न्यस्तधियः पार्थाः सहेरन् विरहं कथम् । दर्शनस्पर्शसंलाप शयनासन भोजनैः

ज्यांची मने त्या भगवंतावर एकाग्र झाली होती, अशा पांडवांना, ज्यांनी त्यांच्यासोबत पाहिले, स्पर्श केले, बोलले, झोपले, बसले आणि जेवले, त्यांनी असा विरह कसा सहन केला असता?

सर्वे तेऽनिमिषैः अक्षैः तं अनु द्रुतचेतसः । वीक्षन्तः स्नेहसम्बद्धा विचेलुस्तत्र तत्र ह

सर्वजण, आपल्या मनाने त्यांच्यामागे धावत, प्रेमाने बांधलेले, न थांबता डोळ्यांनी त्यांच्याकडे पाहात, इकडे तिकडे भटकत होते.

न्यरुन्धन् उद्‍गलत् बाष्पं औत्कण्ठ्यात् देवकीसुते । निर्यात्यगारात् नोऽभद्रं इति स्यात् बान्धवस्त्रियः

देवकीच्या पुत्राच्या ओढीने, घरातून बाहेर पडताना काही वाईट घडू नये म्हणून, बंधूंच्या स्त्रियांनी आपल्या डोळ्यातून वाहणारे अश्रू आवरले.

मृदङ्गशङ्खभेर्यश्च वीणापणव गोमुखाः । धुन्धुर्यानक घण्टाद्या नेदुः दुन्दुभयस्तथा

मृदंग, शंख, भेरी, वीणा, पणव, गोमुख, धुंधुरी, आनक, घंटा आणि डुंदुभी असे सर्व वाद्ये मोठ्या आवाजात वाजू लागली.

प्रासादशिखरारूढाः कुरुनार्यो दिदृक्षया । ववृषुः कुसुमैः कृष्णं प्रेमव्रीडास्मितेक्षणाः

कुरुकुलातील स्रियांना कृष्णाचे दर्शन घेण्याची ओढ लागली होती. त्या महालांच्या गच्चीवर जाऊन, प्रेम आणि लाजेने हसणाऱ्या डोळ्यांनी कृष्णावर फुलांचा वर्षाव करू लागल्या.

सितातपत्रं जग्राह मुक्तादामविभूषितम् । रत्‍नदण्डं गुडाकेशः प्रियः प्रियतमस्य ह

गुडाकेश, जो आपल्या सर्वात प्रिय मित्राचा अत्यंत आवडता होता, त्याने मोत्यांच्या माळेने आणि रत्नांच्या दांड्याने सजवलेला पांढरा छत्री उचलला.

उद्धवः सात्यकिश्चैव व्यजने परमाद्‍भुते । विकीर्यमाणः कुसुमै रेजे मधुपतिः पथि

उद्धव आणि सात्यकी यांनी अद्भुत पंखे घेऊन मधुपतीला वाऱ्याचा शिडकावा केला, आणि फुलांचा वर्षाव होत असताना तो मार्गावर तेजाने उजळून निघाला.

अश्रूयन्ताशिषः सत्याः तत्र तत्र द्विजेरिताः । नानुरूपानुरूपाश्च निर्गुणस्य गुणात्मनः

ठिकठिकाणी द्विजांनी उच्चारलेल्या, काही योग्य तर काही अयोग्य, पण खरी आशीर्वादे ऐकू येत होती, त्या निर्गुण असूनही गुणांनी युक्त असलेल्या भगवंतासाठी.

अन्योन्यमासीत् संजल्प उत्तमश्लोकचेतसाम् । कौरवेन्द्रपुरस्त्रीणां सर्वश्रुतिमनोहरः

कौरवराजाच्या नगरीतील स्त्रियांमध्ये, ज्या भगवंताच्या स्मरणात मग्न होत्या, एकमेकांत गोड संवाद सुरू झाला, जो सर्व ऐकणाऱ्यांच्या मनाला भुरळ घालत होता.

(वंशस्थ) स वै किलायं पुरुषः पुरातनो य एक आसीदविशेष आत्मनि । अग्रे गुणेभ्यो जगदात्मनीश्वरे निमीलितात्मन्निशि सुप्तशक्तिषु

खरंच, हाच तो प्राचीन पुरुष आहे, जो गुणांच्या आधी, स्वतःमध्ये एकरूप राहून, विश्वाचा आत्मा आणि स्वामी म्हणून, आपल्या शक्तीला विश्रांती देऊन, प्रलयाच्या रात्री अस्तित्वात होता.

स एव भूयो निजवीर्यचोदितां स्वजीवमायां प्रकृतिं सिसृक्षतीम् । अनामरूपात्मनि रूपनामनी विधित्समानोऽनुससार शास्त्रकृत्

तोच पुन्हा आपल्या शक्तीने प्रेरित होऊन, स्वतःच्या जीवमायेला, म्हणजेच प्रकृतीला, सृष्टी करण्यासाठी पुढे नेतो. निराकार आत्म्याला नाव आणि रूप देण्याच्या इच्छेने, तो शास्त्रकर्त्याने सृष्टीची सुरुवात केली.

स वा अयं यत्पदमत्र सूरयो जितेन्द्रिया निर्जितमातरिश्वनः । पश्यन्ति भक्ति उत्कलितामलात्मना नन्वेष सत्त्वं परिमार्ष्टुमर्हति

ज्याचे स्थान ऋषी, इंद्रियांवर विजय मिळवून, वायूवर नियंत्रण ठेवून, उत्कट भक्तीने शुद्ध झालेल्या मनाने पाहतात, तोच हा पुरुष सर्व जगाला शुद्ध करण्यास योग्य आहे.

स वा अयं सख्यनुगीत सत्कथो वेदेषु गुह्येषु च गुह्यवादिभिः । य एक ईशो जगदात्मलीलया सृजत्यवत्यत्ति न तत्र सज्जते

ज्याच्या मैत्रीचे गाणे गातात, ज्याच्या पवित्र कथा वेदांत आणि गुप्तपणे जाणकार सांगतात, तोच एकटा जगाचा स्वामी, विश्वाचा आत्मा, आपल्या लीलांनी सृष्टी निर्माण करतो, पालन करतो आणि संहार करतो, पण त्याला त्यात आसक्ती नसते.

यदा ह्यधर्मेण तमोधियो नृपा जीवन्ति तत्रैष हि सत्त्वतः किल । धत्ते भगं सत्यमृतं दयां यशो भवाय रूपाणि दधत् युगे युगे

जेव्हा राजे अज्ञान आणि अधर्माने वागतात, तेव्हा सत्त्वगुणी लोकांतून तोच भगवंत, सत्य, दया, कीर्ती आणि ऐश्वर्य घेऊन, जगाच्या कल्याणासाठी, प्रत्येक युगात विविध रूपे धारण करतो.

अहो अलं श्लाघ्यतमं यदोः कुलं अहो अलं पुण्यतमं मधोर्वनम् । यदेष पुंसां ऋषभः श्रियः पतिः स्वजन्मना चङ्क्रमणेन चाञ्चति

अहो, यदूंचे वंश किती गौरवास्पद आहे! मधूचे वन किती पवित्र आहे! कारण या ठिकाणी पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ, श्रीमंतीचे स्वामी, आपल्या जन्माने आणि विहरण्याने या भूमीत आनंद घेतात.