श्रीमद्भागवतपुराणम्

सपदि सखिवचो निशम्य मध्ये निजपरयोर्बलयो रथं निवेश्य । स्थितवति परसैनिकायुरक्ष्णा हृतवति पार्थसखे रतिर्ममास्तु

युद्धाच्या मध्यभागी, मित्राच्या शब्दावर, त्याने रथ दोन सैन्यांमध्ये उभा केला; शत्रू सैनिकांचे प्राण वाचवत असताना, पार्थाचा मित्र, ज्याने त्यांची शक्ती हिरावली, त्याच्यावर माझं प्रेम सदैव राहो.

व्यवहित पृतनामुखं निरीक्ष्य स्वजनवधात् विमुखस्य दोषबुद्ध्या । कुमतिम अहरत् आत्मविद्यया यः चश्चरणरतिः परमस्य तस्य मेऽस्तु

समोरच्या सैन्याकडे पाहून, आप्तांचे वध करण्याच्या अपराधबुद्धीने अर्जुनाने तोंड फिरवलं, तेव्हा त्याच्या आत्मज्ञानाने त्याची गोंधळलेली बुद्धी दूर केली—त्याच्या चरणांवर माझी श्रेष्ठ भक्ती सदैव राहो.

स्वनिगममपहाय मत्प्रतिज्ञां ऋतमधि कर्तुमवप्लुतो रथस्थः । धृतरथ चरणोऽभ्ययात् चलद्‍गुः हरिरिव हन्तुमिभं गतोत्तरीयः

माझी प्रतिज्ञा पूर्ण करण्यासाठी स्वतःची प्रतिज्ञा बाजूला ठेवून, तो रथावरून उडी मारून, वरचं वस्त्र खाली पडलेलं, हातात चाबूक घेऊन, जसा हरिने हत्तीला मारायला धाव घेतली तसा धावत आला.

शितविशिखहतो विशीर्णदंशः क्षतजपरिप्लुत आततायिनो मे । प्रसभं अभिससार मद्वधार्थं स भवतु मे भगवान् गतिर्मुकुन्दः

तीक्ष्ण बाणांनी जखमी, धनुष्य तुटलेलं, रक्ताने माखलेलं शरीर, शत्रू माझा वध करायला जोरात धावत आला—असा भगवंत मुकुंद माझं अंतिम आश्रय असो.

विजयरथकुटुम्ब आत्ततोत्रे धृतहयरश्मिनि तत् श्रियेक्षणीये । भगवति रतिरस्तु मे मुमूर्षोः यमिह निरीक्ष्य हता गताः स्वरूपम्

विजयरथावर उभा, हातात चाबूक आणि घोड्यांच्या लगामासह, ज्याचं सौंदर्य पाहण्यासारखं आहे, ज्याला इथे मारले गेलेले वीर पाहून आपलं खरे रूप मिळवतात—माझ्या मृत्यूसमयी माझी भक्ती त्याच भगवंतावर राहो.

ललित गति विलास वल्गुहास प्रणय निरीक्षण कल्पितोरुमानाः । कृतमनुकृतवत्य उन्मदान्धाः प्रकृतिमगन् किल यस्य गोपवध्वः

गोपिकांच्या चालीतली लय, हास्यातली गोडी, प्रेमाने भरलेली कटाक्षे, खोटा राग दाखवणं—या सगळ्यात त्या वेड्यासारख्या त्याच्या लीलांची नक्कल करत, त्याच्यातच पूर्णपणे गुंतून गेल्या होत्या.

मुनिगण नृपवर्यसङ्कुलेऽन्तः सदसि युधिष्ठिर राजसूय एषाम् । अर्हणं उपपेद ईक्षणीयो मम दृशिगोचर एष आविरात्मा

मुनि आणि राजांच्या मोठ्या सभेत, युधिष्ठिराच्या राजसूय यज्ञात, सर्वांच्या मध्ये तोच एक पूजेचा योग्य ठरला आणि माझ्या डोळ्यांसमोर प्रकट झाला — ज्याने आपली खरी ओळख मला दाखवली.

तमिममहमजं शरीरभाजां हृदि हृदि धिष्ठितमात्म कल्पितानाम् । प्रतिदृशमिव नैकधार्कमेकं समधिगतोऽस्मि विधूत भेदमोहः

आता मी त्या अजन्म्य परमेश्वराला ओळखलं आहे, जो प्रत्येक देहधारकाच्या हृदयात वास करतो आणि ज्याला प्रत्येक जण आपल्या मनाप्रमाणे वेगळा समजतो, जसा एक सूर्य अनेक पाण्यात वेगळा दिसतो; माझ्या मनातील भेदभावाचा मोह आता नाहीसा झाला आहे.

सूत उवाच । (अनुष्टुप्) कृष्ण एवं भगवति मनोवाक् दृष्टिवृत्तिभिः । आत्मनि आत्मानमावेश्य सोऽन्तःश्वास उपारमत्

सूतमुनी म्हणाले: कृष्णाच्या चिंतनात मन, वाणी आणि दृष्टी एकवटून, आपला आत्मा परमात्म्यात एकरूप करून, त्याने आपला श्वास आत घेतला आणि शांत झाला.

सम्पद्यमानमाज्ञाय भीष्मं ब्रह्मणि निष्कले । सर्वे बभूवुस्ते तूष्णीं वयांसीव दिनात्यये

भीष्मदेव ब्रह्मरूपात विलीन होत असल्याचे समजताच, सर्वजण संध्याकाळच्या पक्ष्यांसारखे शांत झाले.

तत्र दुन्दुभयो नेदुः देवमानव वादिताः । शशंसुः साधवो राज्ञां खात्पेतुः पुष्पवृष्टयः

त्या वेळी देव आणि माणसांनी वाजवलेल्या नगाऱ्यांचा गजर झाला; सज्जनांनी त्याची स्तुती केली आणि आकाशातून राजावर फुलांचा वर्षाव झाला.

तस्य निर्हरणादीनि सम्परेतस्य भार्गव । युधिष्ठिरः कारयित्वा मुहूर्तं दुःखितोऽभवत्

भीष्मांच्या निधनानंतर, युधिष्ठिराने सर्व विधी नीट पार पाडले; तरी काही काळ तो फार दुःखी राहिला.

तुष्टुवुर्मुनयो हृष्टाः कृष्णं तत् गुह्यनामभिः । ततस्ते कृष्णहृदयाः स्वाश्रमान्प्रययुः पुनः

आनंदी ऋषींनी कृष्णाची गुप्त नावांनी स्तुती केली आणि मग सर्वजण कृष्णमय अंतःकरणाने आपल्या आश्रमात परत गेले.

ततो युधिष्ठिरो गत्वा सहकृष्णो गजाह्वयम् । पितरं सान्त्वयामास गान्धारीं च तपस्विनीम्

नंतर युधिष्ठिर कृष्णासह गजाह्वय येथे गेला आणि आपल्या वडिलांना व तपस्विनी गांधारीला धीर दिला.

पित्रा चानुमतो राजा वासुदेवानुमोदितः । चकार राज्यं धर्मेण पितृपैतामहं विभुः

वडिलांची परवानगी आणि कृष्णाची संमती घेऊन, त्या पराक्रमी राजाने वडील आणि आजोबांकडून मिळालेलं राज्य धर्माने चालवलं.

पयः स्तनाभ्यां सुस्राव नेत्रजैः सलिलैः शिवैः । तदाभिषिच्यमानाभ्यां वीर वीरसुवो मुहुः

मातेला वारंवार आपल्या वीर पुत्राला ओवाळताना, तिच्या स्तनांतून दूध आणि डोळ्यांतून शुभ अश्रू वाहू लागले.

तां शशंसुर्जना राज्ञीं दिष्ट्या ते पुत्र आर्तिहा । प्रतिलब्धश्चिरं नष्टो रक्षिता मण्डलं भुवः

लोकांनी राणीला सांगितलं: 'दैवाच्या कृपेने तुझा पुत्र, दुःख दूर करणारा, दीर्घ काळानंतर परत आला आणि तो आता पृथ्वीचे रक्षण करील.'

अभ्यर्चितस्त्वया नूनं भगवान् प्रणतार्तिहा । यदनुध्यायिनो धीरा मृत्युं जिग्युः सुदुर्जयम्

राणी, नक्कीच तू भगवंताची भक्ती केली आहेस, कारण जे स्थिर मनाने त्याचे ध्यान करतात, ते अगदी जिंकता न येणाऱ्या मृत्यूलाही हरवतात.

लाल्यमानं जनैरेवं ध्रुवं सभ्रातरं नृपः । आरोप्य करिणीं हृष्टः स्तूयमानोऽविशत्पुरम्

जनतेने त्याच्यासह त्याच्या भावांवरही प्रेम केलं; आनंदी राजा हत्तीवर बसून, सर्वांच्या स्तुतीने, शहरात प्रवेश केला.

तत्र तत्रोपसङ्‌कॢप्तैः लसन् मकरतोरणैः । सवृन्दैः कदलीस्तम्भैः पूगपोतैश्च तद्विधैः

प्रत्येक प्रवेशद्वारी सुंदर मकरतोरणे, केळीच्या घडांचे स्तंभ आणि सुपाऱ्यांचे ढीग आकर्षकपणे सजवलेले होते.

चूतपल्लववासःस्रङ्‌ मुक्तादामविलम्बिभिः । उपस्कृतं प्रतिद्वारं अपां कुम्भैः सदीपकैः

प्रत्येक दाराला पाण्याने भरलेले कलश, दिवे, आंब्याच्या कोवळ्या पानांच्या माळा आणि मोत्यांच्या लांब माळांनी सजवले होते.

प्राकारैः गोपुरागारैः शातकुम्भपरिच्छदैः । सर्वतोऽलङ्‌कृतं श्रीमद् विमानशिखरद्युभिः

शहराच्या चहुबाजूंनी तटबंदी, दरवाजे, सोन्याच्या सजावटीने नटलेली घरे आणि राजवाड्यांच्या चमकदार शिखरांनी सर्वत्र शोभा आली होती.

मृष्टचत्वररथ्याट्ट मार्गं चन्दनचर्चितम् । लाजाक्षतैः पुष्पफलैः तण्डुलैर्बलिभिर्युतम्

चौक, रस्ते आणि वेशी स्वच्छ आणि चंदनाने लिंपलेले होते; सर्वत्र लाह्या, अक्षता, फुले, फळे आणि तांदळाच्या नैवेद्याने सजले होते.

ध्रुवाय पथि दृष्टाय तत्र तत्र पुरस्त्रियः । सिद्धार्थाक्षतदध्यम्बु दूर्वापुष्पफलानि च

राजा जेथे जेथे गेला, तेथे तेथे नगरातील स्त्रियांनी त्याच्या स्वागतासाठी सिद्धहस्त अक्षता, दही, पाणी, दुर्वा, फुले आणि फळे आणली.

उपजह्रुः प्रयुञ्जाना वात्सल्यादाशिषः सतीः । शृण्वन् तद्वल्गुगीतानि प्राविशद्‍भवनं पितुः

त्याच्या वडिलांच्या राजवाड्यात तो जात असताना, प्रेमाने त्या सती स्त्रियांनी त्याला आशीर्वाद दिले आणि त्यांच्या गोड, निरागस गाण्यांचा आनंद घेत राहिला.

महामणिव्रातमये स तस्मिन् भवनोत्तमे । लालितो नितरां पित्रा न्यवसद् दिवि देववत्

मोत्यांनी आणि मोठ्या मौल्यवान रत्नांनी सजलेल्या त्या सुंदर राजवाड्यात, वडिलांनी त्याच्यावर अपार प्रेम केले आणि तो जणू काही स्वर्गात देवासारखा राहू लागला.

पयःफेननिभाः शय्या दान्ता रुक्मपरिच्छदाः । आसनानि महार्हाणि यत्र रौक्मा उपस्कराः

तेथे दूधाच्या फेसासारख्या शुभ्र गाद्या, सोन्याच्या कडांनी सजवलेल्या होत्या; आसने अतिशय मौल्यवान होती आणि सगळे सामान सोन्याचे बनवलेले होते.

यत्र स्फटिककुड्येषु महामारकतेषु च । मणिप्रदीपा आभान्ति ललनारत्‍नसंयुताः

त्या ठिकाणी, स्फटिकाच्या भिंतींवर आणि मोठ्या पाचूच्या दगडांवर, स्त्रियांच्या दागिन्यांतील रत्नांनी सजवलेले दिवे झगमगत होते.

उद्यानानि च रम्याणि विचित्रैरमरद्रुमैः । कूजद्विहङ्‌गमिथुनैः गायन्मत्तमधुव्रतैः

तेथे रम्य बागा होत्या, जिथे अद्भुत अमरवृक्ष होते, आणि त्यात किलबिल करणाऱ्या पक्ष्यांची जोडपी व गाणारे, मधुर गुंजारव करणारे मधमाशा भरपूर होत्या.